हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

२० उत्कर्णकाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । २१७
इन्द्रियाणां निरोधात्स्यादुदावर्तश्च दारुणः ।
शर्करावस्तिशूलं च सङ्गोमूत्रपुरीषयोः ।
इत्येष व्याधिनिर्देशो भेदाश्च बहवः स्मृताः ॥
अथ श्लेष्मप्रकोपेण गौरवं स्तम्भ एव च ।
श्वेताभासो भवेन्नागः कण्ठश्लेष्मस्य* जायते ॥
हृदयं पीड्यते वाऽस्य यवसं नाभिनन्दति ।
भोजनस्य विपाकश्च क्षयश्चैव तथा भवेत् ॥
अथ पित्तप्रकोपेण पीतगात्रो भवेद्विपः ।
मृदुशीताभिलाषश्च मूर्छा शोकश्च जायते ॥
शोणितस्य प्रकोपेण पाण्डुरोगश्च जायते ॥
दह्वः कृमिकोष्ठश्च वपुर्वैवर्ण्यमेव च ।
एतान्येव तु सर्वाणि वातपित्तकफासृजाम् ।
दोषाणां संनिपातेन प्राणादींश्चात्र लक्षयेत् ॥
एवमेतदधिष्ठानं चेतनाधातुसंज्ञितम् ।
अव्यक्ताश्चैव राजेन्द्र देवब्रह्मगुणोर्जनम् ॥
अधिष्ठानस्य गोप्ता तु *विज्ञतां चेन्द्रियेण तु ।
जीव एष महाराज स्वगुणासंज्ञितो भवेत् ॥
एते दात्वग्गणसंयुक्तौ(?) देहिने विप्रभोजने ।
प्राणापानौ च पश्चा वा(?) भूत्वा वायुः शरीरिणाम् ॥
•••• •••• •••• •••• •••• •••• •••• बिभर्ति भगवान्प्रभुः ।
सर्ववातात्मकं विद्याज्जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥
मनोवाक्कायचेष्टासु विश्वरूपो हि मारुतः ॥
तस्मात्सदाविहारैः—स्नेहनैर्बृंहणैर्हितैः ।
प्राणानां रक्षणार्थं च वीते यत्नं समाचरेत् ॥
इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहाप्रवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने
माहपाठ उत्कर्णको नाम विंशोऽध्यायः ॥ २० ॥

• 'श्लेष्माऽपि' इति भवेत् । * 'विज्ञाता' इति स्यात् ।
  १ क. ॰प्मश्च जा॰ । २ क. ॰गार्त्तन॰ । ३ क. एव ।
  २८

२१८ पालकाप्यमुनिविरचितो— [२ क्षुद्ररोगस्थाने-
अथैकविंशोऽध्यायः ।
अयमन्यो महाराज व्याधिर्वातगतिस्तु यः ॥
प्रोच्यते वारेणेन्द्राणां कष्टः संज्ञाप्रणाशयः ॥
रूक्षैः कषायरूक्षैर्वा वोतलैरुपसेवितैः ॥
रसैर्वातगतिर्विद्यान्न्यायमेन क्षणेन च ॥
(?)मस्तुवाच्यकस्माद्द्वानं घनेनोपवनेन वा ॥
तत्र खलु भो वातगतिव्याध्युपसृष्टस्य निदानानीमानि भवन्ति । तद्यथा —
भ्रमति पतति विह्वलति *गुह्यति स्तनति न विजानाति संज्ञां, प्रत्यर्थं वेद-
यति +प्रहीत्युक्तेनापि सर्पति निषीदत्युत्तिष्ठति क्षम्यमाणः कुध्यति स्तम्भं पर्यैति
स्थूलोच्छ्वासश्वान क्षमेन(?)ते सर्वमिच्छति हन्तुमुन्मत्त इव भवति ॥
तस्यैवं वातगतिव्याध्युपसृष्टस्य प्रातरनाशितस्य *सुरा प्रसन्ना वाट्यहिवात-
या(?)मनुद्वरीसनयुक्तां दद्यात् । अथैनं *पवसा नकुलस्य माषसर्षपक्ष्वड्क-
ष्टुकमत्स्यैः सघृतैर्धूपयेत् । भूयश्च सर्जरसमरिचहिङ्गुमनःशिलाभिः सघृताभिर्धू-
पयेत् । ततश्च कर्कटककटुकालाबूनदीमत्स्यशकलैः सघृतैर्धूपयेत् । अथवा
ह्रीवेरोशीरबिल्वस्योनाकमांसीमञ्जिष्ठाकुष्ठहिङ्गुलाक्षासगरतरुणबिल्वैः सघृतैर्धू-
पयेत् । मरिचमनःशिलासूक्ष्मैलाभिः पयसा श्लक्ष्णं पिष्ट्वाऽञ्जनं कुर्यात् ।
हिङ्गुमरिचशिखिपित्तैराञ्जतस्य प्रत्यञ्जनं कुर्यात् । तक्षाया(?)ग्निमन्थनक्तमा-
लपाटलीपत्रभङ्गाञ्जले क्वाथयेत् । दद्याद्वा त्रिरण्डतर्कारीमांसीमूलानि । ततश्च
च तुषं भवता(?)परिसाध्य तेन निष्क्वाथेन विधिवद्धृतं विपाच्य कुलत्थरसेन
सह पाययेन्नागम् । उभयोः पञ्चमूलयोर्निष्क्वाथेन मुद्गयूषं सुस्नोष्णं सघृतं पाय-
येत् । भोजयेच्च । ततश्चैनं यवसानि यथोक्तानि वातप्रशमनानि दद्यात् ॥
तत्र श्लोकः—
विविधैरुपक्रमैः शेषैर्वातगतिं समीक्ष्य मेधावी ।
प्रयत्ननाणु चिकित्सितुमुपेक्षेहेति(?)मानहमिति ॥
इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेद महापवचने महापाठे द्वितीये क्षुद्ररोग-
स्थाने वातगतिर्नामैकविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥

• 'न्यामयेन' इति स्यात् । * 'मुह्यति' इति स्यात् । + 'एहीत्युक्तोऽपि न'
  इति स्यात् । * द्वितीयान्ते स्याताम् । * 'वसया' इति स्यात् ।
  १ क. कष्टं संज्ञाप्रणाशनम् । २ ख. वातैलै°। ३ क. °स्माद्दनघ°।

२२ मन्याग्रहाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । २१९
अथ द्वाविंशोऽध्यायः ।
अङ्गाधिपतिरव्यग्रं पालकाप्यं द्विजर्षभम् ।
विनयेनोपसंगम्य पप्रच्छ स कृताञ्जलिः ॥
यथा मन्याग्रहो व्याधिः प्रादुर्भवति हस्तिनाम् ।
साध्यः स च यथा वैद्यैस्तन्मे व्याचक्ष्व पृच्छतः ॥
तस्प तद्वचनं श्रुत्वा पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ।
शृणु सर्वं विशेषेण व्याधिं मन्याग्रहं नृप ॥
सादानं च निदानं च तथैव सचिकित्सितम् ।
सहसा वा प्रसक्तं वा वर्णादानेन वाह्यते ॥
धावतः प्लवतो वाऽपि सहसाऽङ्कुशनिग्रहात् ।
वने प्रतिगजस्तम्भकलादिभिरथापि वा ॥
असम्यक्कार्यतो वाऽपि वारणस्य च वा वधम् ॥
प्रतिहस्त्यभिघाताद्वा प्रकोपादनिलस्य च ।
एवमादिभिरन्य

संयुतम्->भोजयेद्द्युषसंयुतम्orभोजयेद्द्यूषसंयुतम्! Wait, look at the letter after it: IS IT ष? Look at हvsष: In ष, it's a पwith an oblique crossbar from top-left to bottom-right! Does this letter have an oblique crossbar? NO! It is open, curving left, then right: it has the distinct shape ofह! Wait, could it be ह? Wait, what about भोजयेद् ग्रहसंयुतम्? No. Let's look at the letters very closely: भो-ज-ये-द्- [glyph] -सं-पु/यु-तं Wait, could the glyph beद्रुह? द्रूह? Let's write what is literally printed: It looks like द्द्रूहसंयुतम्orद्व्रूहसंयुतम्orद्ब्रूहसंयुतम्orद्बृहसंयुतम्. Wait, look at द्+ह्रू? द्+द्रू? Wait, could it be भोजयेद्द्रूहसंयुतम्`?
Let

२४ कृशाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । २२१
❊पश्यर्तुसुखसङ्गं च सुखस्थानं च वारणः ।
भवेत्सुखावलोनश्च यथासुखपरिक्रमः ॥
पेशलैर्मधुरैः स्निग्धैर्बृंहणीयैरुपाचरेत् ।
मदक्षीणं गजं सम्यग्यवसैः पानभोजनैः ॥
वक्ष्यते समदोषश्च मदोत्पत्तिविनिश्चयम् ॥
मनीषिभिर्मदो दृष्टः स्वस्थवृत्ते तु हस्तिनाम् ॥
सोपद्रवचिकित्सा च प्रभिन्नेषु प्रपद्यते ।
मेदे व्यप(प)गते क्षीणं तं सम्यग्बृंहयेद्गजम् ॥
इक्षुभिः शालिपादेन दूर्वया हरितैस्तृणैः ।
पल्लवैः कुवलैश्चैनं तर्पयेद्विधिवद्विपक् ॥
एवं यस्तर्पयेत्सम्यग्बृंहणीयैरुपक्रमैः ।
समुद्रवसनां कृत्वा स² राजा वसुधां जयेत् ॥
आरोग्या बलवन्तश्च वारणास्तस्य भूमिप ।
भवन्ति संधेयमदाः संग्रामे च जयावहाः ॥
योगेनैतेन राजेन्द्र यस्तु प्रक्रमते द्विपान् ।
कालाः कालेषु माद्यन्ति वयोतीता अपि द्विपाः ॥
ये च नष्टर्तुका नागा ³ये चर्तुसुनियोजिताः ।
सुपुष्टाश्चापि ते राजन्मदं गृह्णन्ति वारणाः ॥
इत्यब्रवीत्पालकाप्यो राज्ञा⁴ऽङ्गेन प्रचोदितः ।
इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहाप्रवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने महा-
पाठे मदक्षीणे नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥
अथ चतुर्विंशोऽध्यायः ।
बभूव राजा प्रथितः पृथिव्यां महाधिपः शक्रसमप्रभावः ।
हुताग्निहोत्रं परमं मुनीनां सत्सत्यवेदव्रतधर्मयुक्तम् ॥
राजा द्विपानां हितकाममूचे तं पालकाप्यं शिरसा प्रणम्य ।
यः ⁵पोष्यमाणो विविधैः प्रयोगैर्नाऽऽप्यायते क्षीयत एव नागः ॥
❊ 'पञ्चर्तु सुखशय्यं' इति भवेत् ॥
१ ख. मद्ये वय° । २ क. स च राजा वसुंधराम् । आ° । ३ ख. ये चात्र
सु° । ४ क. ख. राज्ञा । ५ क. प्रोष्पमाणो ।

३२२ पालकाप्यमुनिविरचितो— [२ क्षुद्ररोगस्थाने-
तस्य क्रमाप्यायनकारणं तु यथागमं मे भगवान्ब्रवीतु ।
स एवमुक्तस्तु नराधिपेन भृशं सुनिश्चित्य मुनिर्बभाषे ॥
महाभयाद्वायुशिराः कोपयति वृद्धा•••• •••• •••• •••• ।
तस्य प्रकोपाद्यवसानपानैर्नाऽऽप्यायते क्षीयत एव नागः ॥
यत्क्षीयते तेन कृशः स नागस्तस्यापि कार्यं कुशलेन शीघ्रम् ।
वक्ष्याम्यहं तेन तु राजसिंह कृष्णं बलं क्षीणविधिर्यथावत्‌ ❊ ॥
विरेचनं तस्य तु सर्पिषेव शुद्धे च कोष्ठे त्वथ बृंहणं स्यात् ।
मनःप्रसादं जनयेत्तदाऽस्य प्रीतिर्बलं चैव विवर्धतेऽस्य ॥
मेहांश्च दद्यात्कवलानथास्मै ❊ •••• •••• •••• •••• •••• •••• ।
काकोलितर्कार्यमृतात्मगुप्ताविदार्यपामार्गयुताश्वगन्धा ॥
एरण्डमूलं त्वथ मुद्गपर्णी प्रतिस्वभावं नयति स्वमांसम् ॥
समाषपर्णी सहिरणय ❊ •••• •••• •••• •••• •••• •••• •••• ।
•••• •••• •••• •••• ˙˙कारा सपारिभद्रा त्वथ शाल्मली च ॥
आवर्तसीन्वा(?) सहितोऽग्निमन्थस्तथाऽऽटरूषं सह कच्छुराभिः ।
एवं प्रकाराणि च बृंहणानिं सांकर्षयुक्तानि यथाक्रमेण ॥
दद्याददाहीनि समीक्ष्य काले यथाग्निमात्रं कवलांस्तु मुख्यान् ।
सधन्वनां शेलुशिरीषकाभ्यां समोरटां क्षीरविदारिकां च ॥
प्राग्भोजने चोत्तरभोजने वा त्रीन्द्रौ तथैकं कवलं तु मुख्ये ।
पलानि विंशत्यल(?) संख्ययाऽस्मै तथोत्तमे मध्यजघन्ययोश्च ॥
नो क्षीरपानं सघृतं च देयं प्रागुत्थितस्थानगताय दद्यात् ।
शाल्योदनं चैव घृतोदनं च तृतीयभागेऽहनि सत्त्वभोज्यम् ॥
भूपस्तथा सात्म्यविशुद्धिहेतु परीक्ष्य नागं च दृशैव काले ।
मृदुः सुसिद्धं विशदं च भोज्यं शाल्योदनं सस्फुरितं च घासम् ॥
कुलेचराणां जलचारिणां च सर्वाणि मांसानि हितानि राजन् ।
स्थाल्यां सुसिद्धानि घृतोत्तराणि भोज्यस्तथा दाडिमसाधितानि ॥
कल्पे तु दत्ते द्विरदो ❊ •••• •••• •••• •••• •••• •••• •••• •••• ।
•••• •••• •••• •••• ˙˙दभोज्यः तदन्नशेषं च रसानुपानम् ॥
आनूपसत्त्वोदकजाङ्गलानां मज्जावसाभिः खलु तस्य देया ॥
❊ एकतमे खपुस्तके त्रुटिचिह्नं वर्तते ॥ ❊ पुस्तकद्वयेऽपि त्रुटिचिह्नं दृश्यते ।
१ क. ॰सीत्वा । २ ख. ॰नि सापुर्यं ।

[१ श्लेष्माभिषन्नाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । २२३
ज्ञात्वा त्ववस्थासहशं च काले कृशं विदित्वा श्रमपीडितं च ।
सदाहमूर्च्छाभ्रमयुक्तमेनं पादेषु गाढं परिगाढयेत ।
शेषं विधानं तु कृशेषु पत्स्यात्क्षेपेषु तद्वक्ष्यति विस्तरेण ॥
इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहाप्रवचने महापाठे द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने
चतुर्विंशः कृशाध्यायः ॥ २४ ॥
अथ पञ्चविंशोऽध्यायः ।
अथ बलक्षीणमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥
इति ह स्माऽऽह भगवान्पालकाप्यः । विराट्पृच्छति मयेङ्गजयेन्नित्यम् (?)²
न चापि तैलं न घृतं न दुग्धं न चापि मांसं न रसं त्यमन्य(?)
मद्येन शुध्येत्सकणैस्तृणैश्च .... .... .... .... .... .... .... .... .... ।
अवद्रुमांसो वठरोऽतिमात्रं न च स्थिरः कर्मसु संप्रगत्तम्³ ।
स हीयते यो द्विरदो बलेन तस्माद्बलक्षीण इति प्रदिष्टः ॥
उत्साहतेजोबलविप्रयोगाद्व्याधिः स्पृशत्येवमतीव कष्टः ।
तैलं घृतं वा स तु सप्तरात्रं शुद्धं पिबेत्स्नेहविधौ यथोक्तम् ॥
मायूरवाराहरसैर्याथावदैणैश्च लावैश्च कौकुटैश्च ।
स्निग्धै रसैर्जाङ्गलजैश्च भोज्यः शाल्योदनं तांश्च रसान्पिबेत्सः ॥
सफाणितां वाऽपि पिबेत्प्रसन्नां चिरस्थितां चापि तथाऽऽसवं तु ।
शृङ्गाटकीनेक्षुविशानि¹ दूर्वा सफाणितं स्याद्यवसं विधेयम् ॥
स्निग्धैश्च पथ्यैश्च रसैर्यथावत्संवर्धयेत्तस्य बलं द्विपस्य ।
संजातवीर्यं बलसंप्रयुक्तं क्रमेण कर्माण्यपि कारयेत ॥
इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहांप्रवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने
बलक्षीणो नाम पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ २५ ॥
अथ षड्विंशोऽध्यायः ।
अथातः श्लेष्माभिषन्ननामाध्यायं व्याख्यास्यामः ॥
(इति ह स्माऽऽह भगवान्पालकाप्यः ।) श्लेष्माभिषण्णः संभवति स्निग्धमधुर-
गुरुघनशिशिरपेशलाहारस्य दधितिलपललगुडविविधजलचरानूपमांसरसनक्र-
१ क. ॰दशानि का॰ । २ ख. ॰येज्ञायन्ति॰ । ३ क. ॰र्म च सं॰ ।

मकरशिशुमारकुक्कुटकोरभ्रमहिषवराहमांसरसभोजनान्नित्यं सुविहितानवययवस-
कवलकुवलपल्लवोपयोगाद्व्यायामादध्वपरिसरणीं क्षीरवसामेदःसर्पिषामतिसेव-
नाद्वा श्लेष्मा प्रवृद्धः सर्वशरीरमभिव्याप्य जनयति कुष्ठकिंटिम (?) दद्रुपटलक-
ण्डूकिलासानि । तस्योष्णतीक्ष्णकटुकलवणतिक्तकषायाणि भक्ष्यभोज्यपेयले-
ह्यानि दद्यात् । अस्नेहलवणान्यवान्कोद्रवान्मुद्गकुलत्थयोरन्यतमस्य यूषेणाभो-
ज्ययवसानि चोष्णवीर्याणि यवसाद्या प्रोक्तानि दापयेत् । वद्ध्वासवकषायपा-
नानि यथायोगं दद्यात् । त्वग्दोषाणां प्रवृद्धानां प्रच्छन्नच्छेदनलेखनदहना-
हरणानि यथायोगं कुर्यात् । द्विव्रणीयोक्तेन विधिना यथाशास्त्रमुपाचरेत् ।
( *सर्षपहरितालकीसीसरात्रिकारसाञ्जनमनःशिलाभिर्

२८ तलकाशी नामाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः २२६
न्दभीरुं च पनसफलशतावरीशृङ्गाटककसेरुकपद्मबीजानि वनसात्म्यानुलोमिकं
भक्ष्यं दद्यात् । यवसान्यौदकानि विचित्राणि मृदूनि हरितानि वनसात्म्यानु-
लोमिकं भक्ष्यं दद्यात् । भल्लातकमधुक्षीरकोमलकल्कं सकपोतनाद्युतं काञ्चनव-
ग्रहणां मनःसंतापंदं वा वनसात्म्यानुलौमिकं भक्ष्यं दद्यात् । कदलीभल्लातक-
पारामधूकारिवदनामूलानि नवग्रहाणां• वातगुल्मप्रशमनार्थं वनसात्म्यानुलो-
मिकं भक्ष्यं दद्यात् । अश्मन्तकप्लक्षपनसशलकीचन्दनशिरीषिकाभल्लातकम-
धूकप्रियालानां मूलानि यवगण्डासारगलग्रहवमथुवातश्लेष्मविकारप्रशमनार्थं
वनसात्म्यानुलोमिकं भक्ष्यं दद्यात् ॥
तत्र श्लोकः—
उत्सृज्य सर्वकर्माणि मुखद्वाराणि शोधयेत् ।
अन्नायत्तं हि नागानामारोग्यं जीवितं बलम् ॥
मुखद्वारविशुद्धस्य वारणस्य महीपते ।
रोगाः सम्यक्प्रशाम्यन्ति बलं मांसं च वर्धते ॥
इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहाप्रवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने
वनसात्म्यानुलो²मिकनामा सप्तविंशोऽध्यायः ॥ २७ ॥
══════════════════════
अथाष्टाविंशोऽध्यायः ।
══════════════════════
अङ्गो हि राजा चम्पायां पालकाप्यं स्म पृच्छति ।
तलकाशीं सभैषज्यं सनिदानं प्रचक्ष्व मे ॥
तस्मै प्रोवाच भगवानङ्गाय परिपृच्छते ।
तलकाशीं सभैषज्यं सनिरुक्तं ससंभवम् ॥
रक्तपित्तकफाः कोष्ठे सवाताः कुपिता यदा ।
तले यतः प्रकाशन्ते तलकाशी ततस्तु सः ॥
स दुर्बलस्ततो नागः शरधानाश्मलोष्ट्रसु ॥
स्थाणुनाऽभिहि(ह)तो वाऽपि घृष्टो वा परिधावनात् ।
मूर्खप्रयुक्तो मुक्तो वा तथाऽतिगमनादपि ॥
नदीतटगिरीणां वा विषमाणां परिक्रमात् ।
शर्करादग्धभूमीनामूषराणां च सेवनात् ॥
──────────────────────────────────────────────────────────
१ क. काञ्चनं नवग्रहाणां । २ क. ॰मिकं ना॰ ।
२९

• णु = क्ष्णु.
  Yes, "क्ष्णुपात्तस्य" (or "क्ष्णुपात्तस्य").
  शस्त्रेण शोध्यं बलिनस्कृतं स्फुटितमेव च ॥
  सशोणितं सपूयं च क्ष्णुपात्तस्य तत्तलम् ।
  शस्त्रकर्म क्षते कुर्यात्तलानां दहनं हितम् ॥
  मधूच्छिष्टं गुडं तैलं मज्ज मेदश्च पाचयेत् ।
  योगेनेतेन तप्तेन दाहयेत्कुशलो भिषक् ॥
  अर्जुनस्याश्वकर्णस्य निम्बस्य खदिरस्य च ।
  अङ्गारैरसनस्यापि तापयेत्कुशलः शिलाम् ॥

• भज्यन्ते इति भवेत् ॥ * धनुराकारमध्यस्थो नास्ति पाठः कपुस्तके ।
  १ क. ख. लङ्घ्यते ।

Everything is thoroughly verified and accurate.२२६ पालकाप्यमुनिविरचितो— [ ९ क्षुद्ररोगस्थाने-
क्षतो वाऽप्यतिघृष्टो वा पच्यते च ततस्तलः ।
स्फुटिताश्चोद्धता वाऽपि विशीर्यन्

२८ तलकाशी नामाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः २२७
अपनीय ततोऽङ्गारानग्निर्व्वाणान्न्यथा शिलाम् ।
तस्यां शिलायां मेदांसि पालिं कृत्वा प्रदापयेत् ॥
वराहमहिषाजानामेकैकं स्थापयेत्तलम् ।
क्रव्यान्मेदांसि संगृह्य पादं नागस्य लेपयेत् ॥
श्वाविच्छल्यकगोधानां शूकरस्य च मेदसा ।
सफाणितं घृतं पक्वं तलनिर्वापणं हितम् ॥
कूर्मकर्कटमत्स्यानां मेदो नक्रस्य वा हितम् ।
तले निर्वापणं कार्यं पक्वमग्नौ कृतं घृतम् ॥
गुडेन सह कासीसं कांस्यनीलं विपाचयेत् ।
प्रलिप्तं तलमेतेन चर्मणा छादयेत्ततः ॥
समङ्गां धातकीपुष्पामश्वकर्णप्रियङ्गुवः ॥
तलानां शमनं कार्यं कल्कं पिष्ट्वा प्रलेपनम् ।
रोचना रोहिणीलोध्रकुष्ठं सर्जरसं तथा ॥
त्रिफलां चैव नागानां तलानां स्तम्भनं भवेत् ।
कुटजस्योदुम्बराणां किणिह्याः प्रियकस्य च ॥
ककुभां सोमवल्कस्य त्वचं संक्वाथयेज्जले ।
एतत्प्रक्षालनं कार्यं श्वयथुकृमिनाशनम् ॥
स्फुटितं नखरोमं च कण्डूशोणितनाशनम् ।
केशानां—प्रशान्त्यर्थमेतदेव प्रशस्यते ॥
(*दत्त्वैवं गजस्य) ततो घृतस्निग्धं प्रदापयेत् ।
प्रसन्नां प्रतिपानार्थे पिबेत्फाणितसंयुताम् ॥
विचित्रैर्यवसैर्नित्यं तस्य प्राणं च विचते ।
[L2

[Page Header]
२२८ पालकाप्यमुनिविरचितो— [२ क्षुद्ररोगस्थाने-

लेपयेच्चात्र कृमयो रक्तमांसेषु ये श्रिताः ॥
तत्समीक्ष्याऽऽहरेद्वैद्यः शनैर्बडिशसूचिभिः ।
कृमयस्ते च लक्ष्यन्ते स्थूला ह्रस्वाश्च पार्थिव ॥
कृष्णाश्च श्वेतशिरसो विपरीतास्तथाऽपरे ।
उद्धृतेषु च कर्तव्यो विधिर्व्रणविधावजैः ॥
असाध्यमपि चावेक्ष्य कुर्यात्क्षारादिभिः क्रमात् ।
न *बद्धा मयकर्माणि कारयेत मतङ्गजम् ॥
स्थाने पानाशनं दद्यात्सिद्धे व्रणचिकित्सिते ।
शनैस्त्वाक्रामयेन्नागमहन्यहनि पार्थिव ।
यावन्न बलवान्नागस्तावच्च व्रणरोपणम् ॥
इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहाप्रवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने
तलकाशी नामाष्टाविंशोऽध्यायः ॥ २८ ॥

अथैकोनत्रिंशोऽध्यायः ।
—————
अथाङ्गपतिरपृच्छद्भगवन्तं पालकाप्यम्—भगवं(†श्रलनादिगुणविशेषा हस्ति-
नश्चरणतलाश्रयाः, अतस्तलकाशिनं ससंभवचिकित्सितं व्याख्यातुमर्हसि ॥
अथोवाच भगवा)न्पालकाप्यः—इह खलु भो रक्तपित्तकफमारुता नखरत-
लाश्रितास्तलकाशिनमापादयन्ति ॥ अथवा—कण्टकरशर्करोपेलवतां यथा मर्द-
नाङ्गनग्रहणप्रचारपर्वतनदीतटविषैदग्धभूम्यूषरप्रदेशानां सहसा सेवैनेरसद्रुला-
याक्षः(?)प्रयोगात्, अथ प्रहर्षेण स्कन्नपङ्कमार्गसेवैनेर्दृष्टवाराहत(?)स्थाणुनाऽभि-
हता वा हस्तिनस्तला विपद्यन्ते । ततस्तलतोऽप्रबलदूष्यर्थगा स्फुटानामभि-
भवन्ति । विक्षोभयोस्तव्यपन(?)स्तमाहुस्तलकाशीति ॥
चिकित्सितमतोऽस्य—चतुर्थीं दशामनुप्राप्तांस्तलकर्मणोपचरेत् । वयोती-
तबलक्षीणांश्च तलकर्मणा नोपचरेत् । तेजोजवबलसंपन्नमपि क्षततलमध्वनि न
योजयेत् । तलानां रक्षणार्थं हस्तिनं स्थानान्तरे रक्षयेत् । तस्य च गात्रा-
भ्यङ्गं भोजनं च स्नेहसंयुक्तं दद्यात् । पूर्वोक्तेषु तिथिनक्षत्रेषु तलकर्म कारयेत् ।
उद्धूतावधूतप्रतर्मासं च तलकाशिनं शस्त्रेणापह्ररेत् । गुडमधूच्छिष्टाजमेदःसं-
युक्तेन तैलेन सम्यग्विषकेन मुहुस्तलतापनं कुर्यात् । खदिरककुभनिम्बार्क-

[Footnotes]
* 'बद्ध्वा' इति स्यात् ॥ † धनुराकारमध्यस्थः पाठो न कपुस्तके ।
१ क. स्थिताः । २ क. °पलानां य° । ३ क. °षमद° । ४ क. °न्तरं नयेत्।

Here is the line-by-line transcription of the page:

२९ तल्काशचिकित्सिताध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । २२९
णारग्वधवासनानामङ्गारैः शिलां तापयित्वा महिषवराहराजमेषोष्ट्रवसैरवसेचयेत् ।
ततो वारणानामेकैकेन तलेन तत्र क्रमान्कारयेत् । वाराहगोधामार्जारविच्छल्यक-
मेषमेदःफाणितविपक्वेन घृतेन निर्वापणं कुर्यात् । अथवा—मक्रकुलीरककच्छप-
मेदोभिः सह घृतं पक्रमग्निकर्मण्युपरते निर्वापणं स्यात् । कासीसं कांस्यनीलं
च गुडेन सह निपाच्यते । तेन प्रलिप्यास्योपानहतल(र)क्षणार्थं कुर्यात् । अव-
सेचयेद्धस्तिनं मूलत्वात्(?) । तत्र धातकीपुष्पसमङ्गाश्वकर्णत्वक्प्रियङ्गुभिः कल्क-
पिष्टाभिस्तलानां स्तम्भनार्थं प्रलेपं दद्यात् । रोहिणीलोध्रसर्जरासत्रिफलासोम-
वल्कैः कल्कपिष्टैस्तलस्तम्भनार्थं प्रलेपं द

पालकाप्यमुनिविरचिते— [२ क्षुद्ररोगस्थाने]
२३०
तत्र श्लोकाः—
ततः कुर्युः क्रियाः सर्वाः पादरोगे प्रकीर्तिताः ।
यदिदं सेवते नैव तैलं कुर्यान्नराधिप ॥
न स्रवन्ति न पच्यन्ते न क्षीयन्ते स्फुटन्ति न ।
स्पृष्टास्तैलकषायेण प्रयोगेण स्थिरास्तलाः ॥
सुखमाक्रमते भूमिं समेषु विषमेषु च ।
अध्वनो गमने नित्यं जवश्चास्य न पीडयेत् ॥
अनेन विधिना राजन्यो वैद्यस्तलकाशिनम् ।
साधयेच्च महाराज स पूज्यः सततं नृपैः ॥
इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहाप्रवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने तल-
काशचिकित्सितनामाऽध्याय एकोनत्रिंशत्तमः ॥ २९ ॥
अथ त्रिंशत्तमोऽध्यायः ।
अथाङ्गपतिरमरपतिसदृशवपुरुडुपतिसदृशवदनः कमलसदृशनयनः, परिपू-
र्णगोवृषस्कन्धः पृथुविपुलरुचिरवक्षा आजानुदीर्घबाहुरुग्रवाञ्छितचारुगामी
जनकान्तं भगवन्तं पालकाप्यं हृतभाजमिव तपसो दास्यमानमृषिवरमभिवाद्य
कृताञ्जलिरुवाच रोमपादः—'कथं भगवन्पा(*लकाप्य वारणानां गलग्रहः
संभवति, कथं वा साध्यासाध्यः, तन्मे व्याख्यातुमर्हति । शुश्रूषुरस्मि'—इति ॥
स एवमुक्तः प्रोवाच भगवाम्पा)लकाप्यः—इह खलु भो महाराज प्रायेण
हि नवगृहीतानां नागानां यूथवियोगाद्धेनुकास्मरणात्पवनोभितापमापाद्यन्क-
ण्ठगलकपोलप्रदेशान्विष्टभ्य गलग्रहं जनयति ग्राम्याणामपि । यदा तु वारणः
स्निग्धमधुरशिशिरानूपजलजयवसकमलशैवलगुरुरूक्षभोजनः कफपवनजननभू-
यिष्ठाहारचेष्टशीतकल्लुषगुरुसलिलपानप्रायो रूक्षाभिष्यन्दिसेवी तस्य सहसा
पवनसंसृष्टः प्राणापानसमानोदानव्यानाभिप्रः कण्ठमासाद्य तिष्ठति कफः । स
जनयति गलग्रहम् । ततः स तेनाभ्यवहर्तुमाहारं यवसकवलकुवलपल्लवानाम्-
न्यतमं न शक्नोति । प्रस्पन्दमानतलवह्वली तलक्षितक इव भवति । यस्तु स्वनय-
नगलहनुकपोलसृक्कोष्ठमन्यासगदो गुरुकुरगुरुमक्षिकाश्च नीलं श्यावं लोहितं
विवर्णं वमथुं पूतिमुद्गिरति, कम्पते पूर्वकायमुदस्यति, लाला चास्य जिह्वामू-
✻ धनुराकारमध्यास्थो नास्ति पाठः कपुस्तके ।
१ ख. हृतं भजं ।

or 'छ'?
Wait, "कण्ठस्य गौरवं"?
Look at the characters:
First: looks like 'क' or 'छ'? It has an upper curve, like 'क' or 'छ'.
Second: looks like 'ण्ठ' or 'ष्ठ'?
Third: 'स्य' or 'या'?
Wait, look at the last character of that word:
It has 'स्य'! Look: vertical line, loop on left, joined to य = 'स्य'!
Wait, does it have an 'ा' (aa)? No, it's 'स्य'!
What is before 'स्य'?
It's 'ण्ठ'!
What is before 'ण्ठ'?
It's 'क'!
So it is "कण्ठस्य"!
Wait, why does the 'क' look like that? The top has a slight ink spread or stroke, making it look almost like छ, but it's "कण्ठस्य"!
"कण्ठस्य गौरवं" (heaviness of the throat) - OF COURSE! This is Galagraha (throat disease)!
Then: "वंशाप्रस्तब्धमाशीतलत्वं"?
Wait, look at the next words:
"वंशाप्रस्तब्धमाशीतलत्वं" or "वंशाग्रस्तब्धताशीतलत्वं"?
Let's read letter by letter:
व with anusvara = वं.
श with ा = शा.
Then: प्र or ग्र?
In "ग्र

२३२ पालकाप्यमुनिविरचितो— [२ क्षुद्ररोगस्थाने-
कारयेत् । मधुकसरलभद्रदारुश्रेयसीचूर्णयुक्तेन तैलेन वक्षः सेचयित्वा तेनास्य
कण्ठश्वपयोरुपशमो भवति । तालीसपत्रं तगरं मांसी हिङ्गुदेवदारुविडङ्गानां
स्वा(श्वाविद्)गोधानराजलोममिश्रेतं(?) गोमयाग्नौ सर्षपतैलेनेमं धूपं दद्यात् ।
चक्षुषी चास्य क्षुरकमूलं श्लक्ष्णपिष्टं घृतमण्डेन नेत्रयोर्मधुना चाञ्जनं कुर्यात् ।
तेनास्य धूमस्वेदेन यश्च दोषः, कफपवमविकाराश्च प्रशममुपगच्छन्ति । यवसा-
न्यार्तवानि विविधहरितमृदुकषायाणि यवसाध्यायोक्तानि यत्रानुकूलानि भोज-
येत्, घृततैलोपपन्नानि विधिना । प्रणुदति गलग्रहरोगनिरुपद्रवो मुदितमनाः
सुप्रसभः प्रसभवक्त्रः प्रकृतिस्थः स्तनति वारणः ॥

१२ सिद्धार्थकनामाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । २३३
तोपमूलमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
असंख्येया गुणाः प्रोक्तास्तोयदाने नराधिप ।
सद्यः प्राणकरं तोयं मूर्च्छितेभ्यः प्रदापयेत् ॥
व्यतिक्रान्तायां तृष्णायां नागः प्राणैर्विमुच्यते ।
तस्मात्तृष्णार्दिते नागे तोयं क्षिप्रं प्रदापयेत् ॥
बलाद्रोगांश्च जयति वारणो नात्र संशयः ।
यदा रोगार्दितो ना(*गस्तृष्णाया व्यथते भृशम् ॥
परिशुद्धं तदा तोयं विषज्ञारोग्यकाङ्क्षिणा ।
योगतस्तु प्रदातव्यं प्राणभ्रंशोऽन्यथा भवेत् ॥
लक्षणं तस्य वक्ष्यामि कार्त्स्न्येन मनुजाधिप ।
तृष्णया चाभिभूतस्य प्रमेदः संप्रवर्तते ॥
धातूनां च क्षयाच्चैव मूढस्तु भवति द्विपः ।
आलानं छेदयेन्ना)गः स्थाने न लभते सुखम् ॥
शालां भिनत्ति चात्यर्थं तथैव कपिशीर्षकम् ॥
शय्यायामुपनीतस्तु निद्रां न लभते गजः ॥
दह्यते मुख········································ ॥
························ तेनैव वारणस्तोयवर्जितः ॥
वाचनं वातिगृह्णाति निर्वाणं यत्र नीयते ॥
योक्त्रे क्रुध्यति सोऽत्यर्थं तथैव परिकर्मणा ॥
सर्वतोऽभिद्रवेद्गन्धास्तृष्णया परिपीडितः ॥
मर्मस्थानानि पीड्यन्ते तालुमध्यं च दीर्यते ॥
गलकण्ठकपोलाश्च संयुक्ताः कण्टकैस्तथा ॥
श्वेतसर्षपसंकाशैर्जिह्वा बिन्दुभिरोचिता ॥
व्याधिः सिद्धार्थको नाम वारणप्राणनाशनः ॥
भोजनं यवसं चैव तृष्णार्तो नाभिनन्दति ॥
प्राजनाङ्कुशदण्डानां पातस्य च महीपते ॥
संज्ञां न प्रतिपद्येत तृष्णया मोहितो गजः ॥
श्वसिति कम्पते चैव भूयसा विह्वलत्यपि ॥
लिङ्गान्येतानि कुरुते तृष्णार्तो वारणो नृपः ॥

• धनुराकारमध्यस्थः पाठो नास्ति कपुस्तके ।
  १ ख. °राजिता ।
  ३०

३३४ पालकाप्यमुनिविरचितो— [ २ क्षुद्ररोगस्थाने-
तस्माद्भिषग्व्यो मतिमान्बलाबलविभागवित् ॥
दापयेद्धस्तिने वारि तेन कालवमिन्द्रयेत्(?) ॥
पीततोये ततो राजन्कर्मार्धर्मविधातवः ॥
एवमेतेन योगेन लब्धप्राणो यदा भवेत् ॥
तदा तस्य पुनः कार्या चिकित्सा प्राणवर्धनी ॥
मृद्वीका दाडिमं चैव शर्करा दधिमस्तुना ॥
पूर्वोद्दिष्टप्रमाणेने पानं कृत्वा सुसंस्कृतम् ॥
यवतर्पणसंसृष्टं क्षीरं पिबति .... .... .... ॥
.... .... ....दद्यात् .... .... तृष्णापहा.... .... ॥
सर्वश्रो(स्रो)तसि नागस्य स्नेहाभ्यङ्गः प्रशस्यते ॥
तं च स्नेहं प्रवक्ष्यामि येन संपद्यते सुखम् ॥
यवकोलकुलत्थानां पञ्चमूलद्वयस्य च ।
चतुर्भागावशिष्टं तु निष्क्वाथं कारयेद्बुधः ॥
क्वाथ(त्प)मानं पुनर्दद्यात्प्रतिपानं यथाविधि ।
माषपर्णी पयस्या च हरिद्रे द्वे कसेरुकम् ।
जीवकर्षभकौ चैव यष्टीमधुकमेव च ।
कल्कपिष्टं तु तं कृत्वा क्षीरेण सह पाचयेत् ।
अर्धावशिष्टं विज्ञाय ततस्तमवतारयेत् ।
(*परिश्रु(स्रु)तं तु तं कृत्वा घृततैलवसादिभिः ।
एकं संपाचयेच्चस्तु पुनः स्नेहं यथाक्रमम् ।
यदा सिद्धं तु विज्ञाय ततस्तमवतारयेत्) ।
पानं भोजनमभ्यङ्गमनुवासनमेव च ॥
स्नेहमेतत्प्रशंसन्ति तृष्णाप्रशमनं हि तत् ।
गलकण्ठकपोलाश्च जिह्वा तालु च सर्वतः ।
अभ्यक्ता मार्दवं यान्ति योगेनानेन दन्तिनः ।
मुखरोगेषु सर्वेषु स्नेह एव प्रशस्यते ।
लावतित्तिरिमांसेश्च रसं नागस्य कारयेत् ।
शालीनामोदनं चैव रसयुक्तं प्रदापयेत् ।
यवसानि प्रदेयानि मृदूनि हरितानि च ।

• धनुराकारमध्यस्थः पाठो नैव कपुस्तके ।
  १ क. °मिन्द्रिये° । २ क. °न्कर्मी धर्मनिधा° । ३ क.°प्राणैर्यदा ।

अनेन क्रमयोगेन मुखरोगात्प्रमुच्यते ।
तत्र श्लोकः—
एवं सिद्धार्थकं व्याधिं यस्तु हन्याच्चिकित्सकः ।
तं वैद्यं पूजयेद्राजा दानमानपरिग्रहैः ॥
इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहाप्रवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने
सिद्धार्थकनामैकत्रिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ३१ ॥
अथ द्वात्रिंशत्तमोऽध्यायः ।
अथाऽऽश्रमे महर्षिरथर्युगण्डा(?)तपःस्वाध्यायसेविते स्वर्गसोपाने प्रफुल्लकान-
नोद्देशे विविधकुसुमरसास्वादमत्तरक्तभ्रमरगणोपगीतिसेविते गजमृगमहिषवरा-
हमयूरशुकवानरसिद्धगन्धर्वव्यालसेविते वंसनसुरपि(?)तत्राऽऽश्रमे हुताग्निहोत्रं
कृताह्निकबलिवैश्वदेवं कृष्णाजिनवर्था(?)वनद्धमासीनमासनस्थं वायुभूतं मास्थि-
भूतं(?)भगवन्तं पालकाप्यं(?)तत्र कदाचिदङ्गाधिपो रोमपादस्त्वागम्य विन

यति करेण मुष्टिं कुर्यात्, स्तब्धनयनः शब्दस्पर्शौ न विन्दति तं भावबाहुक-
गृहीतं वारणं विद्यात् ॥
मृगवत्प्रेक्षते मृगग्रहमोहितश्च भूमौ निपतति भृशमत्यर्थं वेगेन कृशो भवति
तं मृगग्रहपीडितं वारणं विद्यात् ॥
अरतिकेन गृहीतः स्खलति पतति, नाभिनन्दति किंचिद्विहोराहारजात-
मिति तमरतिग्रहपीडितं वारणं विद्यात् ॥
जलमवगाह्य प्रतरति यः, प्रतारग्रहपीडितं वारणं विद्यात् ।
यः स्वपिति काम्यति च, तं स्वपितिग्रहपीडितं वारणं विद्यात् ॥
यः स्वानि सर्वगात्राणि भ्रमयन्गृह्णाति तथा चैनं प्रमर्दनग्रह(नक्षत्र)पीडितं
वारणं विद्यात् ॥
तत्र कामाक्ष(रूप)ग्रहगृहीतस्य लक्षणम्—यः कामीव मदनातुरः सर्वैरि-
न्द्रियार्थैः प्रहृष्टो हस्तिनीं हस्तिनं वा समपृष्ठमधिकं सर्वमेव वा दृष्ट्वाऽभिप्लवते ।
कामपरावस्थाप्राप्ततया च निवृत्तविहाराहारव्यापारो व्यायच्छन्नेवावतिष्ठते
वारणः, तं कामाक्ष(रूप)ग्रहगृहीतं वारणं विद्यात् ॥
वाणिज्जकस्यापि लिङ्गानि—तत्र यो हस्ती, आत्मद्रव्योपकरणतृणकवलकु-
वलकडंगराहारजातमद्धा प्राजनाङ्कुशरज्ज्वाद्यन्यहस्तिस्थानेषु निक्षिप्या-
न्यदीयानि यानि, तान्यात्मसात्कृत्वा तथा पुनस्तान्यपि निवर्तयेत्येवं निवृ-
त्त्याऽऽत्मव्यापारसंज्ञोऽवतिष्ठते, तं वाणिज्जकगृहीतं वारणं विद्यात् ॥
विन्ध्य(स्तव्यथ)विर(ग्र)हगृहीतस्यापि लक्षणम्—भ्रष्टग्रीवः स्रस्तहस्तश्च-
वणकर्णलाङ्गूलगात्रापरो मन्दचेष्टो निश्चेष्टो वा कदाचित्कचिन्मूढचित्त इव विप-
रीतसंज्ञो निःसंज्ञो वा कदाचिदन्यदेव कर्तुमारब्धोऽन्यत्तु कर्तुमुत्सहतेऽनव-
स्थितचित्तो वृद्धविषाच्च स्वभावतो योऽस्वस्थो हस्ती स विन्ध्यस्तव्यथविरग्रह-
गृहीत इति ॥
तत्र कामरूपोऽरतिको वाणिज्जश्चेति साध्याः । असाध्याः (.... .... .... ॥)
लालास्रावहनुस्तम्भाजिह्वाक्षेपणांनि विचित्राणि लक्षणानि भवन्त्येतानि । भूय-
(सम)स्तव्व्यस्तानि सामान्यानि यानि चेमानि वक्ष्यामः ॥
तत्र कश्चिद्गजः सहसा पादप इव च्छिन्नमूलतः पतति । रौद्रंनिष्टब्धनयनो
नष्टचित्तः सर्वभ्रमः ....नोदशनाकुठकटा(?)पतांत जिह्वां स्तम्भयति वक्रग्रीवोऽ-
प्यनिरीक्षणं कुरुते। कफव्यामिश्रलालां रक्तसंसृष्टां सफेनां छर्दयति, सिंहव्याघ्र-
भीतवच्छ्वसिति पच्छिलार्दित इव क्रुध्यति बिभेति सर्वस्मात्सर्वेषामपि कुप्यति,
१ ख. °रेणुम्°। २ ख. °हारजा° । ३ क. विन्ध्यतिरह्°। ४ क. °निस्तब्ध° ।