हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

यति करेण मुष्टिं कुर्यात्, स्तब्धनयनः शब्दस्पर्शौ न विन्दति तं भावबाहुक-
गृहीतं वारणं विद्यात् ॥
मृगवत्प्रेक्षते मृगग्रहमोहितश्च भूमौ निपतति भृशमत्यर्थं वेगेन कृशो भवति
तं मृगग्रहपीडितं वारणं विद्यात् ॥
अरतिकेन गृहीतः स्खलति पतति, नाभिनन्दति किंचिद्विहोराहारजात-
मिति तमरतिग्रहपीडितं वारणं विद्यात् ॥
जलमवगाह्य प्रतरति यः, प्रतारग्रहपीडितं वारणं विद्यात् ।
यः स्वपिति काम्यति च, तं स्वपितिग्रहपीडितं वारणं विद्यात् ॥
यः स्वानि सर्वगात्राणि भ्रमयन्गृह्णाति तथा चैनं प्रमर्दनग्रह(नक्षत्र)पीडितं
वारणं विद्यात् ॥
तत्र कामाक्ष(रूप)ग्रहगृहीतस्य लक्षणम्—यः कामीव मदनातुरः सर्वैरि-
न्द्रियार्थैः प्रहृष्टो हस्तिनीं हस्तिनं वा समपृष्ठमधिकं सर्वमेव वा दृष्ट्वाऽभिप्लवते ।
कामपरावस्थाप्राप्ततया च निवृत्तविहाराहारव्यापारो व्यायच्छन्नेवावतिष्ठते
वारणः, तं कामाक्ष(रूप)ग्रहगृहीतं वारणं विद्यात् ॥
वाणिज्जकस्यापि लिङ्गानि—तत्र यो हस्ती, आत्मद्रव्योपकरणतृणकवलकु-
वलकडंगराहारजातमद्धा प्राजनाङ्कुशरज्ज्वाद्यन्यहस्तिस्थानेषु निक्षिप्या-
न्यदीयानि यानि, तान्यात्मसात्कृत्वा तथा पुनस्तान्यपि निवर्तयेत्येवं निवृ-
त्त्याऽऽत्मव्यापारसंज्ञोऽवतिष्ठते, तं वाणिज्जकगृहीतं वारणं विद्यात् ॥
विन्ध्य(स्तव्यथ)विर(ग्र)हगृहीतस्यापि लक्षणम्—भ्रष्टग्रीवः स्रस्तहस्तश्च-
वणकर्णलाङ्गूलगात्रापरो मन्दचेष्टो निश्चेष्टो वा कदाचित्कचिन्मूढचित्त इव विप-
रीतसंज्ञो निःसंज्ञो वा कदाचिदन्यदेव कर्तुमारब्धोऽन्यत्तु कर्तुमुत्सहतेऽनव-
स्थितचित्तो वृद्धविषाच्च स्वभावतो योऽस्वस्थो हस्ती स विन्ध्यस्तव्यथविरग्रह-
गृहीत इति ॥
तत्र कामरूपोऽरतिको वाणिज्जश्चेति साध्याः । असाध्याः (.... .... .... ॥)
लालास्रावहनुस्तम्भाजिह्वाक्षेपणांनि विचित्राणि लक्षणानि भवन्त्येतानि । भूय-
(सम)स्तव्व्यस्तानि सामान्यानि यानि चेमानि वक्ष्यामः ॥
तत्र कश्चिद्गजः सहसा पादप इव च्छिन्नमूलतः पतति । रौद्रंनिष्टब्धनयनो
नष्टचित्तः सर्वभ्रमः ....नोदशनाकुठकटा(?)पतांत जिह्वां स्तम्भयति वक्रग्रीवोऽ-
प्यनिरीक्षणं कुरुते। कफव्यामिश्रलालां रक्तसंसृष्टां सफेनां छर्दयति, सिंहव्याघ्र-
भीतवच्छ्वसिति पच्छिलार्दित इव क्रुध्यति बिभेति सर्वस्मात्सर्वेषामपि कुप्यति,
१ ख. °रेणुम्°। २ ख. °हारजा° । ३ क. विन्ध्यतिरह्°। ४ क. °निस्तब्ध° ।