द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

२६ द्रव्यगुणः।
श्यामाकः शोषणो रूक्षो वातलः श्लेष्मपित्तहा ।
तद्वच्च कङ्गुनीवारकोरदूषाः प्रकीर्त्तिताः ॥ २३ ॥
मुङ्गः कषायो मधुरः कफपित्तास्रजिल्लघुः ।
ग्राही शीतः कटुः पाके चक्षुष्यो नातिवातलः ।
प्रधाना हरितास्तत्र बल्या मुद्गरसाः स्मृताः ॥ २४॥
मसूरो मधुरः शीतः संग्राही कफपित्तहा ॥ २५॥
असन्दिग्धमपि लघुपाक इति न कृतम्। अन्ये तु चरकोक्त-
गुरुगुणस्यापि यवस्य कटुविपाकित्‍वं द्रव्यप्रभावादेव समर्थनीय-
मित्याहुः । बहुवातपुरीष इति कुक्षौ वातकर्त्तृत्वेन ज्ञेयम् ।
तेन मेदोवाततृषापह इत्यनेनोक्तवातहन्तृत्वं न विरुध्यते ।
किंवा मेदसावृतो वातो मेदोवातः । तेन मेदसावृत एव वायौ
यवो हितोऽनिवारणे तु रूक्षकषायशीतकटुपाकतया कारण-
भूत एव । बल्यत्वञ्च स्रोतोविशुद्धिकरत्वेन सम्यक् रससञ्चा-
रिणेष्टं न तु देहस्योपचयकारकत्वेन रौक्ष्यादिधर्मयोगाद्
यवस्य । अतएव सुश्रुते स्थूलविलेखनं इत्युक्तम् । बद्धमूत्रो-
ऽल्पमूत्र एतेन प्रमेहिणां हितमिति डल्हणो व्याचष्टे ॥ २२ ॥
तृणधान्यानां गुणमाह श्यामाक इति । कङ्गुः काङ्नीति
लोके । नीवार उडीति लोके । कोरदूषः कोद्रवः ॥ २३ ॥
शूकधान्यमनु तदुपकरणत्वेन शमीधान्यं वाच्यम् । तत्रापि
प्राधान्यात् मुङ्गगुणं प्रागभिधत्ते मुङ्ग इति । मधुर इति रसतः
पाकतश्च । सुश्रुतेऽप्युक्तम् । विपाके मधुरा इति विपाके मधुरा-
णामप्येषां बद्धवर्चस्त्वं प्रभावात् । ऋते मुद्गमसूराभ्यामन्ये-
त्वाध्मानकारकाः । एतच्च स्वजात्युत्कर्षपरं वचनं न पुनः सर्वथै-
वाध्माननिषेधपरमित्याहुः ॥ २४ ॥ २५ ॥

द्रव्यगुणः । २७
माषो बहुमलो वृष्यः स्निग्धोष्णमधुरो गुरुः ।
वातनुद् वृंहणो बल्यो मेदोमांसकफप्रदः ॥ २६॥
राजमाषः सरो रुच्यः कफशुक्राम्लपित्तनुत् ।
तत्स्वादुर्वातलो रूक्षः कषायो विशदो गुरुः ॥२७॥
चणको वातलः शीतः कफासृक्पित्तपुंस्त्वनुत्॥२८॥
सतीला वातला रक्तपित्तघ्ना बद्धवर्चसः ॥ २६ ॥
माषगुणमाह माष इति । अत्र वृष्य इत्यनेन शुक्रस्रुति-
करत्वं शुक्रवृद्धिकरत्वञ्चेति द्विविधमेव वृष्यत्वं विवक्षितम् ।
अतएवोक्तं वाग्भटेन शुक्रवृद्धिविरेककृदिति । सुश्रुतेऽपि
वृष्य इत्युक्त्वा पुनः शुक्रावहत्वमुक्तमेतदुभयरूपवृष्यत्वपरि-
ग्रहार्थम् ॥ २६ ॥
राजमाषगुणमाह राजमाष इति । सरति जलक्षिप्ततैल-
वदाशयं व्याप्नोतीति सरः । सरत्वं हि स्थिरविपरीतगुणः ।
अयञ्च गुणो जलबहुलस्यैव द्रव्यस्य भवति । तदुक्तं शीतस्निग्ध-
मृदुस्तिमितसरपिच्छिलमाप्यमिति । तत्स्वादुरिति तयोः
रसपाकयोः स्वादुः । उक्तं हि सुश्रुते ।
कषायभावान्न पुरीषभेदो न मूत्रलो नैव कफस्य कर्त्ता ।
स्वादु विपाके मधुरोऽलसान्द्रः सन्तर्पणः स्तन्यरुचिप्रदश्च ॥
अलसान्द्रो राजमाष इति चक्रादयः । अस्य च विपाके
मधुरस्यापि प्रभावादेव बद्धविण्मूत्रत्वम् कफहारित्वमवृष्यत्वञ्चेति
गयदासः । अन्ये तु तत्स्वादुरिति माषवत् स्वादुरित्याहुः ।
ये तु सर इत्यस्य वर्चोभेदार्थत्वं वर्णयन्ति तन्मते सुश्रुतविरो-
धोऽपरिहार्य्यः ॥ २७ ॥ २८ ॥
सतीलो वर्त्तुलकलायः । भिन्नवर्चस इत्यपपाठः ।

२८ द्रव्यगुणः।
तुवरी कफपित्तघ्नी कलायश्चातिवातलः ॥ ३० ॥
मुकुष्टः शीतलो ग्राही कफपित्तज्वरापहः॥ ३१॥
कुलत्थः कफवातघ्नो ग्राह्युष्णस्तुवरः कटुः ।
शुक्राश्मरीगुल्मकासश्वासानाहान् सपीनसान् ।
हन्त्यर्शोमेदसो हिक्कां रक्तपित्तकरश्च सः ॥ ३२ ॥
हरेणवः सतीलाश्च विज्ञेया बद्धवर्चसः । इति सुश्रुतपाठात्
द्रव्यगुणपर्य्यालोचनया बद्धवर्चस्त्वस्यैव युक्तत्वात् ॥ २६ ॥
तुवरी तोरीतिलोके । कलायस्त्रिपुटकलायः, तेउडोति
लोके । वर्त्तुलस्य पूर्वोक्तत्वात् चकारात् कलायोऽपि कफ-
पित्तघ्नः । तदुक्तं चरके
चणकाश्च मसूराश्च खण्डौकाः सहरेणवः ।
पित्तश्लेष्मणि शस्यन्ते इति । अत्र खण्डौकस्त्रिपुटकलायः ।
वातल इति तुवरीत्यनेनापि सम्बध्यते । यदुक्तं चरके । आढकी
कफपित्तघ्नी वातलेति ॥ ३० ॥
मुकुष्टः कोमोठ इति ख्याते । अस्य च क्रिमिकर्त्तृत्वम्
सुश्रुतेनोक्तम् ॥ ३१ ॥
कफवातघ्न इति । कफघ्नो वातघ्नः संयुक्तकफवातघ्नश्च । तेषु
तेषु प्रदेशेषु प्रत्येकं वाते कफे च तथा संयुक्तयोश्च कफवातयो-
र्हितत्वेन कुलत्थस्योद्दिष्टत्वादिति गयदासः । तुवर इति कषायः
कटुरिति सुश्रुतमते विपाके कटुरित्यर्थः । उक्तञ्च
उष्णः कुलत्थो रसतः कषायः कटुर्विपाके कफमारुतघ्नः ।
इति । चरकमते त्वम्लपाकः । तदुक्तं उष्णः कषायाः
पाकेऽम्ला इति । उभयथापि रक्तपित्तकरत्वमिति द्रव्यगुणे
न विरोध इति प्रागेवोक्तम् ॥ ३२ ॥

द्रव्यगुणः । २६
वन्यः कुलत्थस्तद्वच्च विशेषान्नेत्ररोगनुत् ॥ ३३ ॥
काकाण्डोमात्मगुप्तानां माषवत् फलमादिशेत्॥३४
ईषत्कषायो मधुरः सतिक्तः
संग्राहकः पित्तकरस्तथोष्णः ।
तिलो विपाके मधुरो बलिष्ठः
स्निग्धो व्रणालेपन एव पथ्यः ।
वन्यकुलत्थगुणमाह वन्य इत्यादि । तद्वदिति गुणैः कुलत्थ-
सदृशः ॥ ३३ ॥
शूकशिम्बासदृशशिम्बः काकाण्डः शूकरशिम्बीतिलोके ।
उमा अतसी । आत्मगुप्ता शूकशिम्बिः । अन्येतु फलानि माष-
वद्विद्यात् काकाण्डोमात्मगुप्तयोरिति वाग्भटे द्विवचनं दृष्ट्वा
काकाण्डोमा कटभीति व्याचक्षते ॥ ३४ ॥
व्रणालेपन एव पथ्य इत्येवकारेण व्रणे तिलानामालेपने
पथ्यत्वमभ्यवहारे पुनरपथ्यत्वमेव बोधयति । अतएव व्रणविरुद्ध-
वर्गे नवधान्यादौ तिलः पठितः । सेयं स्वभावोपजनितै-
वाधारशक्तिरस्य । यदुक्तं सुश्रुते यव कुर्वन्ति तदधिकरण-
मिति । धान्याम्लस्य बहिरन्तःप्रयोगे दाहहरणकारणत्व-
वदिति । येऽपि स्निग्धो व्रणे सर्वत एव पथ्य इति पठन्ति तन्म-
तेऽपि बहिरालेपनेनैव सर्वत्र वातकृते पित्तकृते कफकृते च
पथ्य इति ज्ञेयम् । यद्वक्ष्यति
माधुर्याच्च तथैवोष्ण्यात् स्नेहाच्चानिलनाशनः ।
कषायभावान्माधुर्यात्तिक्तत्वाच्चापि पित्तनुत् ॥
औष्ण्यात् कषायभावाच्च तिक्तत्वाच्च कफे हितः ।
इति । ननु मधुरपाकित्वदेव तिलस्य गुरुत्वं सिद्धं तत् किं

३० द्रव्यगुणः ।
दन्त्योऽग्निमेधाजननॊऽल्पमूत्र-
स्त्वच्योऽतिकेश्योऽनिलहा गुरुश्च ॥ ३५ ॥
तिलो विपाके मधुरो गुरुश्चेति । सत्यं एतदेवहि विपाकमधुरस्य
तिलस्य गुरुत्ववचनं मधुरपाकस्यापि क्वचिद्गुरुत्वं व्यभिचरतीति
बोधयति । तेन रक्तशाल्यादीनां मधुरपाकित्वेऽपि लघुत्व-
प्राभाविकं सिद्धं भवतीति गुरुत्वं हि मधुरपाकित्वे अतिदिष्टं
न तु स्वभावभूतम् । तेन गुरुत्वस्यातिदेशिकत्वेन तद्व्यभिचा-
रोऽपि न दोषायेति । अत्र केचित् ननु यथा विपाकानां
मधुरादीनां मधुरादिरसेष्विव गुरुत्वलघुत्वे अतिदिश्येते । एवं
वीर्येऽप्युष्णादयो गुणा आतिदेशिकाः प्रसज्येरन् । अतस्तत्रापि
व्यभिचारः कथं न स्यात् ? नैवं वीर्यस्य उष्णादयः स्वभावभूता
न पुनरातिदेशिकाः उपाध्यन्तराभावात् । रसेषु हि मधुराम्ल-
लवणतिक्तादय एव उपाधयः सन्ति । तथैव पाकानामपि
मधुरकट्वम्लरूपा एवोपाधयः । तेन तत्र लघुत्वादयोऽतिदेष्टुं
युज्यन्ते न पुनर्वीर्येषूष्णादयः । येनोष्णादय एव गुणा वीर्याणि
नहि तस्मिन्नेव स्वभावे स एव स्वभावोऽतिदिश्यते । अतएव न
व्यभिचारी स्वयमेव तत्स्वभावत्वात् तदभावे च तस्याभावा-
द्येति । भवति चात्र ।
उपाध्यन्तरसद्भावात् पाकानां गुरुलाघवम् ।
अतिदिष्टमतस्तत्र व्यभिचारोऽपि सम्भवी ॥
शीतोष्णादिस्वभावस्य वीर्यस्यान्योऽस्ति नोपधिः ।
व्यतिरेको न शीतादेस्तदन्यः कोऽपि नान्वयि ॥
इत्याहुः । तिलानां त्वच्यत्वं केश्यत्वञ्चाधिकरणशक्त्या ।
तदुक्तं यत्र कुर्वन्ति तदधिकरणमिति ॥ ३५ ॥

द्रव्यगुणः । ३१
तिलेषु सर्वेष्वसितं प्रधानम्
मध्यः सितो हीनतरास्तथान्ये ॥ ३६ ॥
शिम्बास्तु विविधा रूक्षा बलघ्नाः स्वादुशीतलाः ।
विदाहिनोऽग्निशमना विज्ञेयाः कफनाशनाः ।
शुक्रदृष्टिचयकराः कटुपाकाः प्रमाथिनः ॥ ३७ ॥
सितासिताः पीतकरक्तवर्णा
भवन्ति येऽनेकविधास्तु शिम्बाः ।
यथादितस्ते गुणतः प्रधाना
ज्ञेयास्तथैषां रसपाकयोश्च ॥ ३८ ॥
अत्र तिलानां वर्णभेदेनानेकविधत्वं तत्र कस्यचित् प्राधान्यं
कस्यचित् मध्यत्वमित्यादि दर्शयन्नाह तिलेष्विति । अन्ये इति ।
पीतलोहितहरिता इत्यर्थः ॥ ३६ ॥
शिम्बी धान्यमध्य एव शिम्बित्वसामान्यात् । शिम्बाना-
मपि सामान्यगुणकर्म निर्दिशन्नाह शिम्बा इति । स्वादुशीतला
इति स्वादवः शीतलाश्चेति । कफनाशना इत्यनेन वातपित्त-
कर्तृत्वं सूचयति । तदुक्तं सुश्रुते
रूक्षः कषायो विशदोऽल्पशुक्रबलामदृष्टिचयकृद्विदाही ।
कटुविपाके मधुरश्च शिम्बः प्रभिन्नविण्मारुतपित्तलश्च ॥
इति । प्रमाथिन इति भिन्नवर्चसः ॥ ३७ ॥
वर्णविशेषेण शिम्बानां गुणविशेषमाह सितासिता इति ।
यथादित इति । पदार्थानतिक्रत्तौ वीप्सायामव्ययीभावः ।
तेनाव्यतिक्रमेणादौ आदाविति वा अर्थः । गुणत इति रसवीर्य्य-
विपाकगुणैः तेनासितात् कृष्णात् सितो गुणतः प्रधानं पीता-

३२ द्रव्यगुणाः।
सहाद्वयं मूलकजाश्च शिम्बाः
कुशिखवल्लीप्रभवाश्च शिम्बाः ।
ज्ञेया विपाके मधुरा रसे च
बलप्रदाः पित्तनिबर्हणाश्च ॥ ३६ ॥
विदाहवन्तश्च भृशं विरूक्षा
विष्टभ्य जीर्य्यन्त्यनिलप्रदाश्च ।
रुचिप्रदाश्चैव सुदुर्जराश्च
सर्वे स्मृता वैदलिकाश्च शिम्बाः ॥ ४० ॥
दसितः। रक्तादपि पीतः श्रेष्ठ इत्यर्थः। ज्ञेयास्तथोष्णा रस-
पाक्योरिति यथादित एव वीर्येणोष्णा रसपाकयोश्च प्रधाना
इत्यर्थः। अन्ये तु यथोदितास्ते गुणतस्तथार्द्रा इति पठन्ति।
अत्रायमर्थः ये शिम्बा येन प्रकारेण रसपाकयोरुदितास्ते तथै-
वार्द्रा ज्ञेया नतु शुष्काः ॥ ३८ ॥
शिम्बानामेव जातिविशेषेण गुणकर्मविशेषं दर्शयन्नाह
सहाद्वयमिति। सहाद्वयं मुद्गपर्णी माषपर्णी च। तयोः
प्रकरणात् शिम्बा एव मूलकजाश्च शिम्बा इति मूलकशिम्बाः।
अन्ये तु मूलकपर्णोजाश्चेति पठन्ति। अत्र मूलकपर्णी शोभा-
ञ्जनः युक्तञ्चैतत्। मूलकशिम्बस्य कटूष्णत्वेन वातकफहन्तृ-
त्वस्यैव युक्तत्वादिति गयदासः। कुशिखिर्मुस्तकशिम्बिः वल्ली-
प्रभवा इति अल्पवल्लीप्रभवाः। अन्ये तु कुशिखिवल्ली ग्राम्य-
शिम्बिवल्लीत्याहुः ॥ ३६ ॥
इदानीं मुद्गादीनामामावस्थायां ये शिम्बास्तेषां गुणमाह
विदाहवन्त इति। विष्टभ्य जीर्य्यन्त्यनिलप्रदाश्चेति सवाततोद-
शूलामलपमलां प्रवृत्तिं कृत्वा चिरेण पचन्त इत्यर्थः। च

द्रव्यगुणः । ३३
षष्टिका यवगोधूमा लोहिता ये च शालयः ।
मुद्गाढकीमसूराश्च धान्येषु प्रवराः स्मृताः ॥ ४१॥
कफवातहरस्तीक्ष्णः सिद्धार्थो रक्तपित्तकृत् ।
स्निग्धोष्णः क्रिमिकुष्ठघ्नः कटुको रसपाकतः ॥४२॥
तद्गुणा राजिका वाच्यास्तद्गुणोऽन्योऽपि सर्षपः ।
रसे पाके च कटुकः कुसुम्भः कफनाशनः ॥ ४३॥
अनार्त्तवं व्याधिहतमपर्यागतमेव च ।
अभूमिजं नवञ्चापि न धान्यं गुणवत् स्मृतम् ॥४४॥
यवगोधूममाषाश्च तिलाश्चाभिनवा हिताः ।
अनिलप्रदा इत्यन्तो गुणः पूर्वोक्तसहादयादीनाम् रुचिप्रदा
इत्यादिगुणस्तु वैदलिकानामार्द्रशिम्बानामित्याह । वैदलिका
इति विदलयोग्यतामात्रेण ग्रहणं तेन माषादीनां ग्रहणं
तिलादीनाञ्च निरास इति ॥ ४० ॥
इदानीं शूकधान्यशमीधान्येषु ये श्रेष्ठास्तानाह षष्टिका
इति ॥ ४१ ॥
शिम्बिप्रकरणानुरोधात् सिद्धार्थकानाञ्च गुणानवैवाह कफे-
त्यादि । सिद्धार्थः श्वेतसर्षपः ॥ ४२ ॥
इदानीं धान्यानां हेयत्वनिमित्तं दोषं दर्शयन्नाह अनार्त्तव-
मिति । अनार्त्तवमिति अन्यर्तुभवम् । व्याधिहतमिति धान्यस्य ये
रोगाः कुङ्कुमिकादयस्ते च कृषीवलसम्प्रदायप्रसिद्धाः तैर्हतमभि-
भूतम् । अपर्यागतमपक्वम् । अभूमिजमिति उपरोपल्यका-
दिसविषभूमिजम् । नवञ्चापीति चकारेण अनतिदोषता नवस्य
-शकेः ॥ ४४ ॥

३४ द्रव्यगुणः ।
पुराणा नीरसा रूक्षा न तथार्थकरा मताः ।
विदाहि गुरु विष्टम्भि विरूढं दृष्टिदूषणम् ॥४५॥
इति धान्यवर्गः ।
सर्वं वातहरं मांसं वृष्यं वल्यं स्मृतं गुरु ।
प्रीणनं बृंहणं हृद्यं मधुरं रसपाकयोः ॥ १ ॥
हरिणः शीतलो बद्धविण्मूत्रो दीपनो लघुः ।
मधुरो मधुरः पाके सुगन्धिर्दोषनाशनः ॥ २ ॥
कषायो मधुरो हृद्यः पित्तासृक्कफवातहा ।
संग्राहौ रोचनो वल्यश्लेषामेघो ज्वरापहः ॥ ३ ॥
नवधान्यस्य यद्दोषवत्त्वमुक्तं तस्यापवादमाह यवेति ।
विरूढ़मित्यङ्कुरितम् । अन्ये तु विगताङ्कुरजननशक्तिकमि-
त्याहुः ॥ ४५ ॥
इति धान्यवर्गः ।
अन्नार्थं धान्यवर्गमभिधाय तदुपकरणव्यञ्जनार्थं मांसवर्गो
वक्तव्यः । अत्र मांसानां सामान्यगुणमाह सर्वमिति ॥ १ ॥
हरिणस्य मधुरपाक्तित्वेऽपि बद्धविण्मूत्रत्वं प्रभावाद्रक्तशालि-
वदिति चक्रः । दोषनाशन इति दोषशब्दोऽत्र दोषसामान्या-
द्दोषत्रयमेवाभिधत्ते । अतएव सन्निपातहेतु अन्ये पठन्ति ॥ २ ॥
तेषामिति जङ्गालमृगाणां मध्ये एण इति कृष्णहरिण
पूर्वन्तु ताम्रवर्णहरिणस्य गुण उक्तः । उक्तञ्च सुश्रुते
एणः कृष्णस्तयोर्ज्ञेयो हरिणस्ताम्र उच्यते ॥ ३ ॥

द्रव्यगुणः । ३५
शशः स्वादुः कषायश्च लघुः पित्तकफापहः ।
नातिशीतलवीर्य्यत्वाद् वातसाधारणो मतः ॥४॥
नातिशीतं गुरु स्निग्धं मांसमाजमदोषलम् ।
शरीरधातुसामान्यादनभिष्यन्दि बृंहणम् ॥ ५ ॥
वातसाधारण इति । वातस्य चयं शमञ्च न करोतीत्यर्थः ।
अतएव चरके "शशः स्वादुः प्रशस्तश्च सन्निपातेऽनिलावरे" इत्यु-
क्तम् ॥ ४ ॥
अदोषलमिति । यद्यपि सुश्रुतेन
अतिशीतो गुरुः स्निग्धो मन्दपित्तकफः स्मृतः ।
छागलस्त्वनभिष्यन्दी तेषां पीनसनाशनः ॥
इत्युक्तम् । तथापि अन्यपदेश्वपित्तकफजनकत्वाददोषलमि-
त्युक्तम् । यत्तु त्रिदोषनुद्देहधातुसामान्याच्छागलं लघ्वित्युक्तम् ।
तदपि ग्राम्यत्वेन प्रभूतकफजननयोग्यस्यापि छागलस्य तदजनक-
त्वात् समाधेयम् । यथा मधुरस्य दाड़िमस्य मधुरद्रव्यान्तरवत्
कफाजनकत्वेन त्रिदोषहरत्वम् । यथा वा सहकारतैलस्य रूक्षत्वं
स्वजातीयापेक्षया यथाविधस्नेहाकर्त्तृत्वात् । यथा वा चतु-
र्भागावशिष्टन्तु तोयं कफहरं स्मृतमित्यत्र कफं प्रति इतरपानीय-
वदजनकत्वेन कफहरत्वमुच्यते । एवमन्यत्रापि एवंजातीये
प्रतुदविष्किररसमज्जादौ श्लेष्महरत्वादि व्याख्येयम् । शरीरधातु-
सामान्यादिति मनुष्यमांसस्यापि नातिशीतगुरुस्निग्धत्वादि-
त्यर्थः । अयञ्च बृंहणत्वे हेतुः । एतेन यद्यपि मांसान्तरमपि
मांसत्वेन शरीरमांसतुल्यं तथापि तत्र गुणसामान्याभावादाज-
मांसवन्न सर्वरूपेण बृंहणमित्यर्थः । एतेन भङ्ग्या नृमांसस्यापि
शक्त्याचार्य्येण उक्ता इत्येवावधेयम् । अन्ये तु शरीरधातु-

३६ द्रव्यगुणः ।
मेषस्य मधुरं मांसं पित्तश्लेष्महरं गुरु ॥ ६ ॥
मेदःपुच्छोद्भवं वृष्यमौरभ्रसदृशं गुणैः ॥ ७ ॥
माहिषं तर्पणं वृष्यं स्निग्धोष्णमधुरं गुरु ।
निद्रापुंस्त्वबलस्तन्यवर्धनं मांसदार्थ्यकृत् ॥ ८ ॥
सामान्यादिति अनभिष्यन्दित्वे हेतुमाहुः । तन्न अप्रयोजकत्वात् ।
स्वमते तु ग्राम्यस्य बृंहणस्याप्याजमांसस्यानभिष्यन्दित्वं प्रभावा-
देव मन्तव्यम् । यदेव हि द्रव्यगुणद्वारा नोपपद्यते तत्रैव प्रभाव-
कल्पनस्यैवौचित्यात् ॥ ५ ॥
मेषगुणमाह मेषस्येति । अत्र क्वचित् पुस्तके पित्तश्लेष्म-
करमिति पाठो दृश्यते । स च प्रमादपाठ एव । यतः शरद्विधौ
उरभ्राणामुपयोग उक्तः । यदुक्तम् उरभ्रान् शरभान् शशा-
निति । न च पित्तश्लेष्मकरत्वे मेषस्य तत्रोपयोगो युज्यते ।
अतएव चक्रेणापि
मांसं मधुरशीतत्वाद्गुरु बृंहणमाविकमिति ।
चरकवचनेनाविकमांसस्य मधुरशीतत्वेन पित्तहरत्वं बोध्य-
मिति व्याख्यातम् । यत्तु रक्तपित्तनिदाने चरकेण वराहमहिषा-
विकेत्यादिना आविकस्य रक्तपित्तनिदानत्वमुक्तम् । तदपि द्रव्या-
न्तरसंयुक्तस्याप्याविकमांसस्य न तु केवलस्येत्यवधेयम् । अतएव
सुश्रुतेऽपि “बृंहणं मांसमौरभ्रं पित्तश्लेष्मापहं गुरु” इत्युक्तम् ।
वाप्यचन्द्रस्तु पित्तश्लेष्मावहमिति पठति व्याचष्टे च । यद्यप्यौरभ्र-
मांसं पित्तश्लेष्मकरमत्रोक्तम् । तथापि सातिशयं पित्तं श्लेष्माणञ्च
न करोतीति तदप्यनादरणीयमुक्तयुक्तेरेव ॥ ६ ॥
मेदः पुच्छो मेषभेदः स च पुच्छदेशे लम्बमानमांसपिण्डः ॥७॥
अत्र वृष्यं तथा पुंस्त्ववर्धनमिति च द्वयमुक्तं माषवदुभय-
रूपवृष्यप्राप्तिरिति बोध्यम् ॥ ८ ॥

द्रव्यगुणः । ३७
शुष्ककासश्रमात्यग्निविषमज्वरपीनसान् ।
कार्श्यं केवलवातांश्च गोमांसं सन्नियच्छति ॥ ९ ॥
हयमांसं बलकरमुष्णं मारुतनाशनम् ॥ १० ॥
गवयस्यापि मांसन्तु स्निग्धं कासनिवर्हणम् ।
रसे पाके च मधुरं व्यवायस्य तु वर्द्धनम् ॥ ११ ॥
खड्गिमांसं कफघ्नन्तु कषायमनिलापहम् ।
पित्र्यं पवित्रमायुष्यं बद्धमूत्रविरूक्षणम् ॥ १२ ॥
वाराहपिशितं बल्यं रोचनं स्वेदनं गुरु ।
स्नेहनं बृंहणं वृष्यं श्रमघ्नमनिलापहम् ॥ १३ ॥
लावो लघुकटुर्गाही स्वादुः शीतस्त्रिदोषनुत् ॥ १४ ॥
तित्तिरिः सर्वदोषघ्नो ग्राही वर्णप्रसादनः ।
ईषद्गुरूष्णमधुरो वृष्यो मेधाग्निवर्द्धनः ॥ १५ ॥
पित्र्यमिति । एतद्गुणकथनञ्च यद्यपि चिकित्सायां नोप-
युज्यते तथापि प्रसङ्गादुक्तम् ॥ १२ ॥
पक्षिगुणानाह लाव इत्यादि । कटुरिति कटुपाकः
तदुक्तं सुश्रुते लावकः कटुपाकश्चेति । लघुरिति प्रकृतिलघुः
कटुपाक इत्यनेन च विपाकलघुत्वञ्चेति चरकः ॥ १४ ॥
सर्वदोषघ्न इति । सर्वग्रहणं रक्तोपलक्षितदोषग्रहणार्थ-
मित्याहुः । अन्ये तु
तित्तिरिः स जयेत् शीघ्रं त्रीन् दोषाननिलोल्वणान् ।
इतिवचनात् ग्रन्थाधिक्यात् वाताधिक्यदोषत्रयप्राशस्त्यं सर्व-
शब्दस्याहुः ॥ १५ ॥
४

३८ द्रव्यगुणः।
पित्तश्लेष्मविकारेषु सरक्तेषु कपिञ्जलाः ।
मन्दवातेषु शस्यन्ते शैत्यमाधुर्य्यलाघवात् ॥१६॥
ईषदुष्णा गुरुस्निग्धा वृंहणा वर्त्तकाः स्मृताः ॥१७॥
क्रकरा लघवो हृद्यास्तथा चैवोपचक्रकाः ।
वातपित्तहरा वल्या मेधाग्निवलवर्द्धनाः ॥ १८ ॥
वर्ही दृक्श्रोत्रमेधाग्निवयोवर्णस्वरायुषाम् ।
हितो बल्यो गुरुश्चोष्णो वातघ्नो मांसशुक्रलः ॥१९
पारावतो गुरुः शीतो रक्तपित्तहरः स्मृतः ।
रसे पाके च मधुरः कषायो विषदोऽपि च ॥२०॥
तेभ्यो लघुतराः किञ्चित् कपोता वनवासिनः ।
शीताः संग्राहिणश्चैव स्वल्पमूत्रकराश्च ते ॥२१॥
कषायः स्वादुलवणो गुरुः काणकपोतकः ॥२२॥
कपिञ्जलो गौरतित्तिरिः । एतेन पूर्वोक्ततित्तिरिशब्दस्य
गोवलीवर्दन्यायात् कृष्णतित्तिरिपरत्वमित्याहुः ॥ १६ ॥
क्रकरः प्रसिद्धो लावसद्दशः कपिञ्जलात् स्थूलः । उपचक्रकः
क्रकरभेदः । कृष्णचञ्चुर्मदाविल इति डल्हणः । चकोरभेद इति
तु त्रिविक्रमः ॥ १८ ॥
पारावत इति । गृहवासी पारावतः । वनवासिकपोतस्य
वक्ष्यमाणत्वात् ॥ २० ॥
वनवासिनः कपोता इति वनवासिपारावता इत्यर्थः । न
तु वनवासिपाण्डुकपोताः तेषां काणकपोतत्वेन अपथ्यतमत्वा-
दित्याहुः ॥ २१ ॥

द्रव्यगुणः । ३६
कुक्कुटो बृंहणो वन्यः स्वेदस्वरबलावहः ।
स्निग्धोष्णोऽनिलहा वृष्यो ग्राम्यस्तद्वद्गुरुस्तु सः॥२३
कुलिङ्गो मधुरः स्निग्धः कफशुक्रविवर्द्धनः ।
सन्निपातहरो वेश्मकुलिङ्गस्त्वतिशुक्रलः ॥ २४ ॥
शुकमांसं कषायाम्लं विपाके रूक्षशीतलम् ।
शोषकासक्षयहितं संग्राही लघु दीपनम् ॥२५॥
गुरुष्णस्निग्धमधुराः स्वरवर्णबलप्रदाः ।
बृंहणाः शुक्रलाश्चोक्ता हंसाः पवननाशनाः ॥२६॥
शरारिबककादम्बवलाकाः पवनापहाः ।
स्निग्धाः सृष्टमला वृष्या रक्तपित्तहरा हिमाः ॥२७॥
काणकपोतो वनवासिपाण्डुकपोत इति गयदासः । अत्र
चकारो लुप्तनिर्दिष्टो द्रष्टव्यः । तेन त्रिदोषकरत्वं मलदूषकत्व-
ञ्चास्य समुच्चीयत इत्याहुः ॥ २२ ॥
वन्य इति वनभवः । तद्वदिति वनकुक्कुटवत् । गुरुस्तु स
इति विशेषेण ग्राम्यकुक्कुटो गुरुस्तेन वनकुक्कुटस्यापि किञ्चिद्-
गुरुत्वं सिद्धम् । अतएव
गुरुष्णत्वान्न शंसन्ति ज्वरे केचिच्चिकित्सकाः ।
इति । सामान्येन गुरुष्णत्वादिहेतूपन्यासो न विरुध्यत
इत्याहुः ॥ २३ ॥
कुलिङ्गो वनचटको ग्राम्यचटकाकारः । पीतमस्तक वाऐ
इति लोके । गृहकुलिङ्गो गृहवासिचटक एव ॥ २४ ॥
शरारिः शरालिरिति लोके प्रसिद्धः । बकः स्वनामख्यातः ।

४० द्रव्यगुणः ।
कूर्मादयः स्वादुपाकरसा वल्यानिलापहाः ।
शीताः स्निग्धा हिताः पित्ते वर्चस्याः श्लेष्मवर्द्धनाः२८
कृष्णः कर्कटकस्तेषां वल्यः कोष्णोऽनिलापहः ।
शुक्रसन्धानकृत् सृष्टविण्मूत्रोऽनिलपित्तहा ॥२६॥
———
गोधा विपाके मधुरा कषायकटुका रसे ।
वातपित्तप्रशमनी बृंहणी बलवर्द्धिनी ॥ १ ॥
शल्यकः खादुपित्तघ्नो लघु शीतो विषापहः ॥२॥
मूषिको मधुरः स्निग्धो व्यवायी शुक्रवर्द्धनः ॥३॥
दुर्नामानिलदोषघ्नः कृमितूषीविषापहः ।
चक्षुष्या मधुराः पाके सर्पा मेधाग्निवर्द्धनाः ॥४॥
जङ्घाला वातपित्तघ्नास्तीक्ष्णा वस्तिविशोधनाः ।
कादम्बो नीलवर्णः कलहंस इत्युच्यते । बलाका वकभेद एव
॥ २७ ॥
———
विलेशयानां गुणमाह गोधेत्यादि ॥ १ ॥
मूषिक इति । व्यवायी अखिलं देहं व्याप्य गच्छति
पाकम् । उक्तञ्च व्यवायी देहमखिलं व्याप्य पाकाय कल्पत
इति । अयञ्च सरगुणस्यैव प्रकर्षः ॥ ३ ॥
इदानीमनुक्तमांसगुणसंग्रहार्थं तत्तदुपाधिना वर्गीकृत्य वर्ग-
भेदेन मांसगुणा वाच्याः । तत्र समासतो द्विविधा मांसजातयः
जाङ्गला आनूपाश्च । तत्र जाङ्गलवर्गोऽष्टविधः । त

द्रव्यगुणः। ४१
कषायमधुराश्चैव लघवो बलवर्धनाः ॥ ५ ॥
विष्किरा मधुराः शीताः कषाया लघुपाकिनः ॥ ६ ॥
प्रतुदाः कषायमधुराः श्लेष्मपित्तहरा हिमाः ।
बद्धमूत्रमला रूक्षाः फलाहारानिलावहाः ॥ ७ ॥
जङ्गाला विष्किराः प्रतुदा गुहाशयाः प्रसह्याः पर्णमृगा विले-
शया ग्राम्याश्चेति । तत्र एणहरिणतरक्षुप्रभृतयो जङ्गालाः ।
प्रसस्तजङ्घावत्त्वेनैषा संज्ञा जङ्गालशब्दश्च वेगवति रूढः । चञ्चु-
चरणाभ्यां विकीर्य्य भक्षणाद्विष्किराः । ते च वर्त्तकमयूरकुकु-
टादयः । तथा प्रतुद्य बहुधा अभिहत्य भक्षयन्तीति प्रतुदाः ।
ते च कोयष्टिकशारिकाभृङ्गराजशुकप्रभृतयः । सिंहव्याघ्रा-
दयो गुहाशयाः । प्रसह्य हठादाकृष्य भक्षयन्तीति प्रसह्याः । ते
च काककङ्ककुररश्येनगृध्रप्रभृतयः । प्रायः पर्णवति वृक्षे
चरन्तीति पर्णमृगाः । ते च वृक्षशायिका वानरमानुष्यासर्प-
प्रभृतयः । वृक्षशायिका वृक्षमूषिकाः कटा इति प्रसिद्धाः ।
विले शेरते विलेशयास्ते च शल्यकगोधामूषिकप्रभृतयः । प्रायो
ग्रामे चरन्तीति ग्राम्याः । ते च छागमेषादयः । आनूपवर्गस्तु
पञ्चविधः । तद्यथा कूलचराः प्लवाः कोषस्थाः पादिनो मत्स्या-
श्चेति । कूले पानीयसमीपे चरन्तीति कूलचराः । ते च गज-
गवयमहिषप्रभृतयः । जले प्लवन्तीति प्लवाः । ते च हंससार-
सक्रौञ्चचक्रवाकप्रभृतयः । कोषे तिष्ठन्तीति कोषस्थाः । ते च
शङ्खशुक्तिशम्बूकप्रभृतयः । पादवन्तः पादिनः । ते च कूर्मकुम्भीर-
कर्कटप्रभृतयः । मत्स्याः प्रसिद्धाः । एतेषां क्रमेण सामान्य-
गुणं निर्दिशन्नाह जङ्गाला इत्यादि ॥ ५ ॥
फलेनाहारीभूतेनानिलमावहन्तीत्यर्थः । फलाहारा मरुत्करा
शुकाः

४२ द्रव्यगुणः ।
गुहाशया वातहरा नेत्रगुह्यविकारिणाम् ।
हिता गुरुष्णमधुराः स्निग्धा मांसाशिनोऽधिकम् ॥ ८
प्रसह्याः स्वादुवीर्य्योष्णास्तेषां मांसाशिनस्तु ते ।
ते शोषभस्मकोन्मादे हिताः क्षीणे विशेषतः ॥ ९ ॥
दृक्शुक्रास्रहितः पर्णमृगः स्वादुर्गुरुस्तथा ।
सृष्टमूत्रपुरीषश्च कासार्शःश्वासनाशनः ॥ १० ॥
विलेशया वातहरा बृंहणा रसपाकयोः ।
मधुरा बद्धविण्मूत्रा वीर्य्योष्णाश्च प्रकीर्त्तिताः ॥ ११
ग्राम्या वातहराः सर्व्वे बृंहणाः कफपित्तलाः ।
मधुरा रसपाकाभ्यां दीपना बलवर्द्धनाः ॥ १२ ॥
कूलचरा मरुत्पित्तहरा वृष्या बलावहाः ।
मधुरस्निग्धशीताश्च मूत्रलाः श्लेष्मलास्तथा ॥ १३॥
प्लवा वृष्या हिमाः स्निग्धा रक्तपित्तानिलापहाः ।
सृष्टमूत्रपुरीषाश्च मधुरा रसपाकयोः ॥ १४ ॥
कोषस्थाः पादिनश्चैव स्निग्धाः शीतानिलापहाः ।
इति केचित् पठन्ति । अत्र स्वजात्यपेक्षयैव रौक्ष्यं न मसूरादि-
वत् । एवमनिलावहत्वेनापि वातहरत्वे स्वजात्यपकृष्टतां सूच-
यतीति प्रागेव व्याख्यातम् ॥ ७ ॥
वातहरा इत्यनेन पित्तश्लेष्मकर्त्तृत्वं सूचयति । तथा चका-
रात् कासश्वासकार्श्यहरत्वञ्च बोध्यम् । उक्तञ्च वातं हन्युः
श्लेष्मपित्ते कुर्युः स्निग्धाः कासश्वासकार्श्यापहाः स्युरिति ॥ ११ ॥
अनूपानां गुणमाह कूलचरा इति ॥ १३ ॥

द्रव्यगुणः । ४३
वर्त्तस्याः मधुरा वृष्याः पित्तघ्नाः कफकारकाः ॥१५॥
मत्स्याः स्निग्धोष्णामधुरा वातजिन्मललोमनाः ।
पित्तमांसबलश्लेष्मशुक्राभिष्यन्दकारकाः ॥ १६ ॥
रोहितः सर्वमत्स्यानां वरो वृष्योऽर्दितात्तिर्जित् ।
कषायानुरसः स्वादुर्वार्तघ्नो नातिपित्तकृत् ॥१७॥
शकुलो मधुरो रुच्यः कषायो विशदो लघुः ॥१८॥
शिलिन्दः श्लेष्मलो बल्यो विपाके मधुरो गुरुः ।
वातपित्तहरो वृष्य आमवातकरो मतः ॥ १९ ॥
आड़िमत्स्यो गुरुः स्निग्धः स्वादुर्वृष्यो बलप्रदः॥२०॥
इल्लिसो मधुरः स्निग्धः पित्तश्लेष्मप्रकोपणः ।
नृणां व्यवायनित्यानां हितो वह्निविवर्द्धनः ॥२१॥
एलङ्गः स्निग्धो मधुरो गुरुविष्टम्भिशीतलः ॥२२॥
पर्वतो मधुरः स्निग्धः कषायानुरसो गुरुः ॥ २३॥
भाकुटो मधुरो वृष्यः कषायानुरसो गुरुः ॥२४॥
यद्यपि मत्स्या द्विविधाः सामुद्रा नादेयाश्च । तत्र समुद्राणां
तिमिप्रभृतीनां प्रायशोऽनुपयोगात् तानुपेक्ष्य नादेयानां गुणा
वाच्याः । नादेयशब्दश्च समुद्रभिन्नजलभवमात्रोपलक्षकः । तेन
सरस्तड़ागजानामपि ग्रहणम् । तत्र मत्स्यानां सामान्यगुणं
निर्द्दिशन्नाह मत्स्या इति । मललोमना इति मलानुलोमनाः
सृष्टमला इत्यर्थः । अतएव सृष्टविण्मूत्रमारुता इति माधव-
करः ॥ १६ ॥
मत्स्यभेदेन गुणभेदं दर्शयन्नाह रोहित इति ॥ १७ ॥
शकु-

४४ द्रव्यगुणः ।
पाठीनः श्लेष्मलो वृष्यो निद्रालः पिशिताशनः ।
दूषयेद्रक्तपित्तञ्च कुष्ठरोगं करोत्यसौ ॥ २५ ॥
वर्मिमत्स्यस्तथा वृष्यो मधुरो रसपाकतः ॥ २६ ॥
कुलिशः कषायमधुरः कुञ्चकः कफपित्तहा ॥ २७ ॥
शृङ्गी तु वातशमनी स्निग्धा श्लेष्मप्रकोपिणी ॥ २८ ॥
मद्गुरो मधुरो वृष्यो विपाके मधुरो गुरुः ॥ २९ ॥
गुत्यमत्स्यो गुरुः स्निग्धः श्लेष्मलो वातनाशनः ॥ ३० ॥
कवय्यः स्निग्धमधुराश्चलदङ्गो गड़ोयथा ॥ ३१ ॥
क्षुद्रमत्स्यास्तु लघवो ग्राहिणो ग्रहणीहिताः ॥ ३२ ॥
मत्स्यकूर्मखगाण्डानि स्वादुवाजीकराणि च ॥ ३३ ॥
चरः शरीरावयवः स्वभावो धातवः क्रियाः ।
कुलिशः कुड़िश इति प्रसिद्धः । कुञ्चक इञ्चाकः । अन्ये
व्याघ्रमत्स्यमाहुः । स च आड़िमत्स्याकृतिर्बृहत्कायः ॥ २७ ॥
गुत्यमत्स्यो देशान्तरे प्रसिद्धः । अन्ये तु चन्द्रकमाहुः ॥ ३० ॥
चलदङ्गश्चेङ्ग इति प्रसिद्धः । गड़ो यथेति रूक्ष इत्यर्थः ॥ ३१ ॥
इदानीं गौरवलाघवज्ञानार्थं ये ये विवेचनीयास्तानाह
संक्षेपेण चर इति । अस्मिन्निति अन्नपानगुणाधिकारे । चर्य्यत
इति चरो देशो भक्ष्यश्च । चर गतिभक्षणयोरित्यतो निष्पन्नत्वात्
सामान्येन गृह्यते । कस्मिन् देशेऽयं विहरति धन्वनि अनूपे जले
वियति वा किं पुनरयमाहरति गुरु लघु शीतमुष्णं स्निग्धं
रूक्षं वा तद्विहाराहारगुणभावितशरीरधातवो मृगस्य पक्षिणो
वा तत्तद्गुणमेव मांसमिति । तथा हि चरकः

द्रव्यगुणः । ४५
लिङ्गं प्रमाणं संस्कारो मात्रा चास्मिन् परीक्ष्यते॥३४
चरोऽनूपजलाकाशधन्वायो भक्ष्यसंविधिः ।
इति । भक्ष्यसंविधिर्भक्षणम् । तत्रानूपजलाकाशधन्वाय
इत्यनेन गतिरूपश्चर उच्यते । भक्ष्यसंविधिरित्यनेन भक्ष्यरूप-
श्चर उच्यते । एतत् उदाहरणं यथा ।
जलजानूपजाश्चैव जलानूपचराश्च ये ।
गुरुभक्ष्याश्च ये सत्त्वाः सर्वे ते गुरवः स्मृताः ।
लघुभक्ष्यास्तु लघवो धन्वजा धन्वचारिणः ॥
इति । अत्र जलजत्वेन च जले वा अनूपे वा गतिरेव
दर्श्यते । न हि जलादौ ये जातास्ते प्रायोऽन्यत्रावतिष्ठन्ते । प्रायः
काकमद्गुप्रभृतयस्तद्ग्रहणार्थमाह जलानूपचराश्च य इति ।
एतेन सामान्येन जले प्रायोऽवस्थानादिह जलचरत्वम् । एवमनू-
पचराद्यपि ज्ञेयम्। गुरुभक्ष्या इत्यादिना तु भक्ष्यरूपचरकृतगुण-
कथनम् । धन्वजा धन्वचारिण इत्यपि गतिरूपचरगुणकथ-
नम् । अत्र चकारो लुप्तनिर्दिष्टो द्रष्टव्यः । तेन बाहुल्येन
आकाशचारिणामपि श्येनादीनां स्वजातिप्रसङ्घान्तरापेक्षया
लाघवं बोध्यम् आकाशस्य लघुत्वात् । ये तु ब्रुवते आकाश-
चारिणां गौरवलाघवानियमादकथनमिति । तन्न । तथा सति
आकाशस्य अप्रयोजनकत्वेन चरोऽनूपजलाकाशधन्वाद्य इत्या-
काशकथनं निष्प्रयोजनं स्यात् । एवञ्च देशविशेषाद्भक्ष्यविशेषाच्च
मृगादीनां गौरवं लाघवं वा निर्देश्यमिति चरपरीक्षाप्रयोजन-
मिति भावः । शरीरावयव इति शरीरावयवपरीक्षाप्रयो-
जनम् । यथा
ऊरुग्रीवं विहङ्गानां विशेषेण गुरु स्मृतम् । इति ।
श्लो०- सक्थिमांसाद्गुरुतरं क्रोड़स्कन्धशिरस्पदम् ॥