द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

३४ द्रव्यगुणः ।
पुराणा नीरसा रूक्षा न तथार्थकरा मताः ।
विदाहि गुरु विष्टम्भि विरूढं दृष्टिदूषणम् ॥४५॥
इति धान्यवर्गः ।
सर्वं वातहरं मांसं वृष्यं वल्यं स्मृतं गुरु ।
प्रीणनं बृंहणं हृद्यं मधुरं रसपाकयोः ॥ १ ॥
हरिणः शीतलो बद्धविण्मूत्रो दीपनो लघुः ।
मधुरो मधुरः पाके सुगन्धिर्दोषनाशनः ॥ २ ॥
कषायो मधुरो हृद्यः पित्तासृक्कफवातहा ।
संग्राहौ रोचनो वल्यश्लेषामेघो ज्वरापहः ॥ ३ ॥
नवधान्यस्य यद्दोषवत्त्वमुक्तं तस्यापवादमाह यवेति ।
विरूढ़मित्यङ्कुरितम् । अन्ये तु विगताङ्कुरजननशक्तिकमि-
त्याहुः ॥ ४५ ॥
इति धान्यवर्गः ।
अन्नार्थं धान्यवर्गमभिधाय तदुपकरणव्यञ्जनार्थं मांसवर्गो
वक्तव्यः । अत्र मांसानां सामान्यगुणमाह सर्वमिति ॥ १ ॥
हरिणस्य मधुरपाक्तित्वेऽपि बद्धविण्मूत्रत्वं प्रभावाद्रक्तशालि-
वदिति चक्रः । दोषनाशन इति दोषशब्दोऽत्र दोषसामान्या-
द्दोषत्रयमेवाभिधत्ते । अतएव सन्निपातहेतु अन्ये पठन्ति ॥ २ ॥
तेषामिति जङ्गालमृगाणां मध्ये एण इति कृष्णहरिण
पूर्वन्तु ताम्रवर्णहरिणस्य गुण उक्तः । उक्तञ्च सुश्रुते
एणः कृष्णस्तयोर्ज्ञेयो हरिणस्ताम्र उच्यते ॥ ३ ॥