द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

द्रव्यगुणः । ३१
तिलेषु सर्वेष्वसितं प्रधानम्
मध्यः सितो हीनतरास्तथान्ये ॥ ३६ ॥
शिम्बास्तु विविधा रूक्षा बलघ्नाः स्वादुशीतलाः ।
विदाहिनोऽग्निशमना विज्ञेयाः कफनाशनाः ।
शुक्रदृष्टिचयकराः कटुपाकाः प्रमाथिनः ॥ ३७ ॥
सितासिताः पीतकरक्तवर्णा
भवन्ति येऽनेकविधास्तु शिम्बाः ।
यथादितस्ते गुणतः प्रधाना
ज्ञेयास्तथैषां रसपाकयोश्च ॥ ३८ ॥
अत्र तिलानां वर्णभेदेनानेकविधत्वं तत्र कस्यचित् प्राधान्यं
कस्यचित् मध्यत्वमित्यादि दर्शयन्नाह तिलेष्विति । अन्ये इति ।
पीतलोहितहरिता इत्यर्थः ॥ ३६ ॥
शिम्बी धान्यमध्य एव शिम्बित्वसामान्यात् । शिम्बाना-
मपि सामान्यगुणकर्म निर्दिशन्नाह शिम्बा इति । स्वादुशीतला
इति स्वादवः शीतलाश्चेति । कफनाशना इत्यनेन वातपित्त-
कर्तृत्वं सूचयति । तदुक्तं सुश्रुते
रूक्षः कषायो विशदोऽल्पशुक्रबलामदृष्टिचयकृद्विदाही ।
कटुविपाके मधुरश्च शिम्बः प्रभिन्नविण्मारुतपित्तलश्च ॥
इति । प्रमाथिन इति भिन्नवर्चसः ॥ ३७ ॥
वर्णविशेषेण शिम्बानां गुणविशेषमाह सितासिता इति ।
यथादित इति । पदार्थानतिक्रत्तौ वीप्सायामव्ययीभावः ।
तेनाव्यतिक्रमेणादौ आदाविति वा अर्थः । गुणत इति रसवीर्य्य-
विपाकगुणैः तेनासितात् कृष्णात् सितो गुणतः प्रधानं पीता-