द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

द्रव्यगुणः । ३७
शुष्ककासश्रमात्यग्निविषमज्वरपीनसान् ।
कार्श्यं केवलवातांश्च गोमांसं सन्नियच्छति ॥ ९ ॥
हयमांसं बलकरमुष्णं मारुतनाशनम् ॥ १० ॥
गवयस्यापि मांसन्तु स्निग्धं कासनिवर्हणम् ।
रसे पाके च मधुरं व्यवायस्य तु वर्द्धनम् ॥ ११ ॥
खड्गिमांसं कफघ्नन्तु कषायमनिलापहम् ।
पित्र्यं पवित्रमायुष्यं बद्धमूत्रविरूक्षणम् ॥ १२ ॥
वाराहपिशितं बल्यं रोचनं स्वेदनं गुरु ।
स्नेहनं बृंहणं वृष्यं श्रमघ्नमनिलापहम् ॥ १३ ॥
लावो लघुकटुर्गाही स्वादुः शीतस्त्रिदोषनुत् ॥ १४ ॥
तित्तिरिः सर्वदोषघ्नो ग्राही वर्णप्रसादनः ।
ईषद्गुरूष्णमधुरो वृष्यो मेधाग्निवर्द्धनः ॥ १५ ॥
पित्र्यमिति । एतद्गुणकथनञ्च यद्यपि चिकित्सायां नोप-
युज्यते तथापि प्रसङ्गादुक्तम् ॥ १२ ॥
पक्षिगुणानाह लाव इत्यादि । कटुरिति कटुपाकः
तदुक्तं सुश्रुते लावकः कटुपाकश्चेति । लघुरिति प्रकृतिलघुः
कटुपाक इत्यनेन च विपाकलघुत्वञ्चेति चरकः ॥ १४ ॥
सर्वदोषघ्न इति । सर्वग्रहणं रक्तोपलक्षितदोषग्रहणार्थ-
मित्याहुः । अन्ये तु
तित्तिरिः स जयेत् शीघ्रं त्रीन् दोषाननिलोल्वणान् ।
इतिवचनात् ग्रन्थाधिक्यात् वाताधिक्यदोषत्रयप्राशस्त्यं सर्व-
शब्दस्याहुः ॥ १५ ॥
४