द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

द्रव्यगुणः । २६
वन्यः कुलत्थस्तद्वच्च विशेषान्नेत्ररोगनुत् ॥ ३३ ॥
काकाण्डोमात्मगुप्तानां माषवत् फलमादिशेत्॥३४
ईषत्कषायो मधुरः सतिक्तः
संग्राहकः पित्तकरस्तथोष्णः ।
तिलो विपाके मधुरो बलिष्ठः
स्निग्धो व्रणालेपन एव पथ्यः ।
वन्यकुलत्थगुणमाह वन्य इत्यादि । तद्वदिति गुणैः कुलत्थ-
सदृशः ॥ ३३ ॥
शूकशिम्बासदृशशिम्बः काकाण्डः शूकरशिम्बीतिलोके ।
उमा अतसी । आत्मगुप्ता शूकशिम्बिः । अन्येतु फलानि माष-
वद्विद्यात् काकाण्डोमात्मगुप्तयोरिति वाग्भटे द्विवचनं दृष्ट्वा
काकाण्डोमा कटभीति व्याचक्षते ॥ ३४ ॥
व्रणालेपन एव पथ्य इत्येवकारेण व्रणे तिलानामालेपने
पथ्यत्वमभ्यवहारे पुनरपथ्यत्वमेव बोधयति । अतएव व्रणविरुद्ध-
वर्गे नवधान्यादौ तिलः पठितः । सेयं स्वभावोपजनितै-
वाधारशक्तिरस्य । यदुक्तं सुश्रुते यव कुर्वन्ति तदधिकरण-
मिति । धान्याम्लस्य बहिरन्तःप्रयोगे दाहहरणकारणत्व-
वदिति । येऽपि स्निग्धो व्रणे सर्वत एव पथ्य इति पठन्ति तन्म-
तेऽपि बहिरालेपनेनैव सर्वत्र वातकृते पित्तकृते कफकृते च
पथ्य इति ज्ञेयम् । यद्वक्ष्यति
माधुर्याच्च तथैवोष्ण्यात् स्नेहाच्चानिलनाशनः ।
कषायभावान्माधुर्यात्तिक्तत्वाच्चापि पित्तनुत् ॥
औष्ण्यात् कषायभावाच्च तिक्तत्वाच्च कफे हितः ।
इति । ननु मधुरपाकित्वदेव तिलस्य गुरुत्वं सिद्धं तत् किं