द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

२६ द्रव्यगुणः।
श्यामाकः शोषणो रूक्षो वातलः श्लेष्मपित्तहा ।
तद्वच्च कङ्गुनीवारकोरदूषाः प्रकीर्त्तिताः ॥ २३ ॥
मुङ्गः कषायो मधुरः कफपित्तास्रजिल्लघुः ।
ग्राही शीतः कटुः पाके चक्षुष्यो नातिवातलः ।
प्रधाना हरितास्तत्र बल्या मुद्गरसाः स्मृताः ॥ २४॥
मसूरो मधुरः शीतः संग्राही कफपित्तहा ॥ २५॥
असन्दिग्धमपि लघुपाक इति न कृतम्। अन्ये तु चरकोक्त-
गुरुगुणस्यापि यवस्य कटुविपाकित्‍वं द्रव्यप्रभावादेव समर्थनीय-
मित्याहुः । बहुवातपुरीष इति कुक्षौ वातकर्त्तृत्वेन ज्ञेयम् ।
तेन मेदोवाततृषापह इत्यनेनोक्तवातहन्तृत्वं न विरुध्यते ।
किंवा मेदसावृतो वातो मेदोवातः । तेन मेदसावृत एव वायौ
यवो हितोऽनिवारणे तु रूक्षकषायशीतकटुपाकतया कारण-
भूत एव । बल्यत्वञ्च स्रोतोविशुद्धिकरत्वेन सम्यक् रससञ्चा-
रिणेष्टं न तु देहस्योपचयकारकत्वेन रौक्ष्यादिधर्मयोगाद्
यवस्य । अतएव सुश्रुते स्थूलविलेखनं इत्युक्तम् । बद्धमूत्रो-
ऽल्पमूत्र एतेन प्रमेहिणां हितमिति डल्हणो व्याचष्टे ॥ २२ ॥
तृणधान्यानां गुणमाह श्यामाक इति । कङ्गुः काङ्नीति
लोके । नीवार उडीति लोके । कोरदूषः कोद्रवः ॥ २३ ॥
शूकधान्यमनु तदुपकरणत्वेन शमीधान्यं वाच्यम् । तत्रापि
प्राधान्यात् मुङ्गगुणं प्रागभिधत्ते मुङ्ग इति । मधुर इति रसतः
पाकतश्च । सुश्रुतेऽप्युक्तम् । विपाके मधुरा इति विपाके मधुरा-
णामप्येषां बद्धवर्चस्त्वं प्रभावात् । ऋते मुद्गमसूराभ्यामन्ये-
त्वाध्मानकारकाः । एतच्च स्वजात्युत्कर्षपरं वचनं न पुनः सर्वथै-
वाध्माननिषेधपरमित्याहुः ॥ २४ ॥ २५ ॥