द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

३२ द्रव्यगुणाः।
सहाद्वयं मूलकजाश्च शिम्बाः
कुशिखवल्लीप्रभवाश्च शिम्बाः ।
ज्ञेया विपाके मधुरा रसे च
बलप्रदाः पित्तनिबर्हणाश्च ॥ ३६ ॥
विदाहवन्तश्च भृशं विरूक्षा
विष्टभ्य जीर्य्यन्त्यनिलप्रदाश्च ।
रुचिप्रदाश्चैव सुदुर्जराश्च
सर्वे स्मृता वैदलिकाश्च शिम्बाः ॥ ४० ॥
दसितः। रक्तादपि पीतः श्रेष्ठ इत्यर्थः। ज्ञेयास्तथोष्णा रस-
पाक्योरिति यथादित एव वीर्येणोष्णा रसपाकयोश्च प्रधाना
इत्यर्थः। अन्ये तु यथोदितास्ते गुणतस्तथार्द्रा इति पठन्ति।
अत्रायमर्थः ये शिम्बा येन प्रकारेण रसपाकयोरुदितास्ते तथै-
वार्द्रा ज्ञेया नतु शुष्काः ॥ ३८ ॥
शिम्बानामेव जातिविशेषेण गुणकर्मविशेषं दर्शयन्नाह
सहाद्वयमिति। सहाद्वयं मुद्गपर्णी माषपर्णी च। तयोः
प्रकरणात् शिम्बा एव मूलकजाश्च शिम्बा इति मूलकशिम्बाः।
अन्ये तु मूलकपर्णोजाश्चेति पठन्ति। अत्र मूलकपर्णी शोभा-
ञ्जनः युक्तञ्चैतत्। मूलकशिम्बस्य कटूष्णत्वेन वातकफहन्तृ-
त्वस्यैव युक्तत्वादिति गयदासः। कुशिखिर्मुस्तकशिम्बिः वल्ली-
प्रभवा इति अल्पवल्लीप्रभवाः। अन्ये तु कुशिखिवल्ली ग्राम्य-
शिम्बिवल्लीत्याहुः ॥ ३६ ॥
इदानीं मुद्गादीनामामावस्थायां ये शिम्बास्तेषां गुणमाह
विदाहवन्त इति। विष्टभ्य जीर्य्यन्त्यनिलप्रदाश्चेति सवाततोद-
शूलामलपमलां प्रवृत्तिं कृत्वा चिरेण पचन्त इत्यर्थः। च