दासबोध (समर्थ रामदास स्वामी - सम्पूर्ण २० दशक एवं २०० समास सटीक)

२१२ श्रीदासबोध. [ दशक
आरंभ । जाहलाचि नाहीं ॥ ३१ ॥ जेणें दृश्य केलें विसंचें । तयास कैंचा
होय प्रपंच । या कारणें निष्प्रपंच । साधु जाणावा ॥ ३२ ॥ अवघें ब्रह्मांड
त्याचें घर । पांचभौतिक हा जोजार । मिथ्या जाणोनि सत्वर । त्याग केला
॥ ३३ ॥ या कारणें लोभ नसे । साधु सदा निर्लोभ असे । जयाची वासना
समरसे । शुद्ध स्वरूपीं ॥ ३४ ॥ आपला आपण आघवा । शोक कोणाचा
करावा । म्हणोनि साधु तो जाणावा । शोकरहित ॥ ३५ ॥ दृश्य सांडूनि
नाशवंत । स्वरूप सेविलें शाश्वत । या कारणें शोकरहित । साधु जाणावा
॥ ३६ ॥ शोकें दुखवावी वृत्ती । तरी ते झाली निवृत्ती । म्हणोनि साधु
आदिअंतीं । शोकरहित ॥ ३७ ॥ मोहें झळंबावें मन । तरी तें मनचि
झालें उन्मन । या कारणें साधुजन । मोहातीत ॥ ३८ ॥ साधु वस्तु अद्वय ।
तेथें कैंचें वाटेल भय । परब्रह्म तें निर्भय । तोचि साधु ॥ ३९ ॥ या कारणें
भयातीत । साधु निर्भय निवांत । सकळांस मांडेल अंत । साधु अनंतरूपी
॥ ४० ॥ सत्यस्वरूपीं अमर झाला । भय कैंचें वाटेल त्याला । या कारणें
साधुजनाला । भयचि नाहीं ॥ ४१ ॥ जेथें नाहीं द्वैतभेद । आपला आपण
अभेद । तेथें कैंचा उठेल खेद । देहबुद्धीचा ॥ ४२ बुद्धीनें निर्मिलें नि-
र्गुणा । त्यास कोणीच नेईना । या कारणें साधूजना । खेदचि नाहीं ॥ ४३ ॥
साधु आपण एक । तेथें कैंचा दुःख शोक । दुजेंविण अविवेक । येणार
नाहीं ४४ ॥ आशा धरितां परमार्थाची । दुराशा तुटली स्वार्थाची । म्ह-
णोनि नैराश्यता साधूची । ओळखावी ॥ ४५ ॥ मृदुपणें जैसें गगन । तैसें
साधूचें लक्षण । या कारणें साधुवचन । कठिण नाहीं ॥ ४६ ॥ स्वरूपाच्या
संयोगीं । स्वरूपचि झाला योगी । या कारणें वीतरागी । निरंतर ॥ ४७ ॥
स्थिति बाणतां स्वरूपाची । चिंता सोडिली देहाची । या कारणें होणाराची ।
चिंता नाहीं ॥ ४८ ॥ स्वरूपीं लागतां बुद्धी । तुटे अवघी उपाधी । या का-
रणें निरुपाधी । साधुजन ॥ ४९ ॥ साधु स्वरूपींच राहे । तेथें संगाचि न
साहे । म्हणोनि साधु तो न पाहे । मानापमान ॥ ५० ॥ अलक्षास लावि-
ती लक्ष । म्हणोन साधु परम दक्ष । वोहूं जाणती कैपक्ष । परमार्थाचा
॥ ५१ ॥ स्वरूपीं न साहे मळ । म्हणोनि साधु तो निर्मळ । साधु स्वरूप-
१. अदृश्य. २. एकरस होतें. ३. कल्पनारहित. ४. आसक्तिशून्य. ५. कैवार.

८ वा. ] शून्यत्वनिरसन. २१३
चि केवळ । म्हणोनियां ॥ ५२ ॥ सकळ धर्मांमध्यें धर्म । स्वरूपीं¹ राहणें हा
स्वधर्म । हेंचि जाणिजे मुख्य वर्म । साधुलक्षणाचें ॥ ५३ ॥ धरितां साधू-
ची संगती । आपैसीच लागे स्वरूपस्थिती । स्वरूपस्थितीनें बाणती । लक्षणें
अंगीं ॥ ५४॥ ऐसीं साधूचीं लक्षणें । अंगीं बाणती निरूपणें । परंतु स्वरूपीं
राहणें । निरंतर ॥५५॥ निरंतर स्वरूपीं राहतां । स्वरूपाचि होइजे तत्वतां ।
मग लक्षणें अंगीं बाणतां । वेळ नाहीं ॥ ५६ ॥ स्वरूपीं राहिल्या मती ।
अवगुण अवघेच सांडती । परंतु यासि सत्संगती । निरूपण पाहिजे ॥ ५७ ॥
सकळ सृष्टीच्या ठाईं । अनुभव एकचि नाहीं । तो बोलिजेल सर्वही । पुढि-
ले समासीं ॥ ५८ ॥ कोणे स्थितीनें राहती । कैसा अनुभव पहाती । राम-
दास म्हणे श्रोतीं । अवधान द्यावें ॥ ५९ ॥ इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्य-
संवादे अष्टमदशके सिद्धलक्षणनिरूपणं नाम नवमः समासः ॥ ९ ॥
१०. शून्यत्वनिरसन·
श्रीगणेशाय नमः ॥ जगाचे अनुभव पुसतां । कलह उठला अवचिता ।
हा कथाकल्लोळ श्रोतां । कौतुकें ऐकावा ॥ १ ॥ एक म्हणती हा संसारु ।
करितां पाविजे पैलपारु । आपुला नव्हे कीं जोजारु । जीव देवाचे ॥ २ ॥
एक म्हणती हें न घडे । लोभ येऊनि अंगीं जडे । पोटास्तव करणें पडे ।
सेवा कुटुंबाची ॥ ३ ॥ एक म्हणती स्वभावें । संसार करावा सुखेनैव² ।
कांहीं दान पुण्य करावें । सद्गतीकारणें ॥ ४ ॥ एक म्हणती संसार खोटा ।
वैराग्यें घ्यावा देशवटा । तेणें स्वर्गांच्या वाटा । मोकळ्या होती ॥ ५ ॥
एक म्हणती कोठें जावें । उगेंच कासया हिंडावें । आपुले आश्रमीं असावें ।
आश्रमधर्म करुनी ॥ ६ ॥ एक म्हणती कैंचा धर्म । अवघा होतसे अधर्म ।
ये संसारीं नाना कर्मे । करणें लागे ॥ ७ ॥ एक म्हणती बहुतां परी ।
वासना असावी वरी । येणेंचि तरिजे संसारीं । अनायासें ॥ ८ ॥ एक
म्हणती कारण भाव³ । भावेंचि पाहिजे देव । येर हें अवघेंच वाव ।
गाथागोवी ॥ ९ ॥ एक म्हणती वाडिलें जीवीं⁴ । अवघीं देवचि मानावीं ।
मायबापें पूजीत जावीं । एकभावें ॥ १० ॥ एक म्हणती देवब्राह्मण । त्यांचें
१. स्वरूपाचे चिंतनांत. २. सुखेनैव. ३. भक्ति. ४. अंतःकरणांतून.

२१४ श्रीदासबोध. [ दशक
करावें पूजन । मायबाप नारायण । विश्वजनाचा ॥ ११ ॥ एक म्हणती
शास्त्र पाहावें । तेथें निरूपिलें देवें । तेणें प्रमाणेंचि जावें । परलोकासी
॥ १२ ॥ एक म्हणती अहो जना । शास्त्र पाहतां पुरवेना । या कारणें साधु-
जना । शरण जावें ॥ १३ ॥ एक म्हणती सांडा गोष्टी । वायांचि करितां
चौवटी । सर्वांस कारण पोटीं । भूतदया असावी ॥ १४ ॥ एक म्हणती
एकचि बरवें । आपुले आचारें असावें । अंतकाळीं नाम घ्यावें । देवाचें ॥१५॥
एक म्हणती पुण्य असेल । तरीच वाचे नाम येईल । नाहीं तरी भुली पडेल ।
अंतकाळीं ॥ १६ ॥ एक म्हणती जींत असावें । तंवचि सार्थक करावें ।
एक म्हणती फिरावें । तीर्थाटन ॥ १७ ॥ एक म्हणती हे अटाटी । पाणी-
पाषाणाची भेटी । बुचकळ्या मारितां हिंपुटी । कासया व्हावें ॥ १८ ॥
एक म्हणती सांडा वाचाळी¹ । अगाध महिमा भूमंडळीं । दर्शनमात्रें होय
होळी । महापातकांची ॥१९॥ एक म्हणती तीर्थ² स्वभावें । कारण मनचि
असावें । एक म्हणती कीर्तन करावें । सावकाश ॥ २० ॥ एक म्हणती योग
बरवा । मुख्य तोचि आधीं साधावा । देह अमरचि करावा । अकस्मात⁴
॥ २१ ॥ एक म्हणती ऐसें काय । काळवंचना³ करूं नये । एक म्हणती
धरावी सोय । भक्तिमार्गाची ॥२२॥ एक म्हणती ज्ञान बरवें । एक म्हणती
साधन करावें । एक म्हणती मुक्त असावें । निरंतर ॥ २३ ॥ एक म्हणती
अनर्गळा । धरीं पापाचा कंटाळा । एक म्हणती रे मोकळा । मार्ग आमुचा
॥ २४ ॥ एक म्हणती हें विशेष । करूं नये निंदा द्वेष । एक म्हणती साव-
काश । दुष्टसंग त्यागावा ॥२५॥ एक म्हणती ज्याचें खावें । त्या सन्मुखचि
मरावें । तेणें तत्काळचि पावावें । मोक्षपद ॥ २६ ॥ एक म्हणती सांडा
गोष्टी । आधीं पाहिजे ते रोटी । मग करावी चावटी । सावकाश ॥ २७ ॥
एक म्हणती पाउस असावा । मग सकळ योग बरवा । कारण दुष्काळ न
पडावा । म्हणिजे बरें ॥ २८ ॥ एक म्हणती तपोनिधी⁵ । होतां वोळती
सकळ सिद्धी । एक म्हणती रे आधीं । इंद्रपद साधावें ॥२९॥ एक म्हणती
आर्गम⁶ पाहावा । वेताळ प्रसन्न करून घ्यावा । तेणें पाविजे देवा । स्वयं-
१. बडबड. २. तीर्थासारखें शुद्ध. ३. मृत्यूस फसविणें, देह अमर करणें. ४.
अतिशय. ५. महा तपस्वी. ६. मंत्रशास्त्र.

लोकीं ॥ ३० ॥ एक म्हणती अघोरमंत्र । तेणें होइजे स्वतंत्र । श्रीहरी-
चें कलत्र¹ । तेंचि वोले ॥ ३१ ॥ तिज लागले सर्व अधर्म । तेथें कैंचें
क्रियाकर्म । एक म्हणती कुकर्म । तिच्या मदें ॥ ३२ ॥ एक म्हणती एक
साक्षेप । करावा मृत्युंजयाचा जप । तेणें गुणें सर्व संकल्प² । सिद्धीतें पावती
॥ ३३॥ एक म्हणती बटु भैरव । तेणें पाविजे वैभव । एक म्हणती झोटिंग
सर्व । पुरवितसे ॥ ३४ ॥ एक म्हणती काळी³ । एक म्हणती भद्रकाळी ।
एक म्हणती उच्छिष्ट चांडाळी⁴ । साद्य करावी ॥ ३५ ॥ एक म्हणती विघ्न-
हर । एक म्हणती भोळा शंकर । एक म्हणती सत्वर । पावे भगवती ॥३६॥
एक म्हणती मल्हारी । सत्वरचि सभाग्‍य करी । एक म्हणती महा बरी ।
भक्ति व्यंकटेशाची ॥ ३७ ॥ एक म्हणती पूर्वठेवा⁵ । एक म्हणती प्रयत्न
करावा । एक म्हणती भार घालावा । देवावरी ॥३८॥ एक म्हणती देव
कैंचा । अंतचि पाहतो भल्यांचा । एक म्हणती हा युगाचा । युगधर्म ॥३९॥
एक आश्चर्य मानिती । एक विस्मय करिती । एक कंटाळोन म्हणती । काय
होईल तें पाहावें ॥ ४० ॥ ऐसे प्रापंचिक जन । लक्षणें सांगतां गहन ! प-
परंतु कांहींएक चिन्ह । अल्पमात्र बोलिलें ॥ ४१ ॥ आतां असो हा स्वभाव ।
ज्ञात्याचा कैसा अनुभव । तोहि सांगिजेल सर्व । सावध ऐका ॥ ४२ ॥
एक म्हणती करावी भक्ती । श्रीहरि देईल सद्गती । एक म्हणती ब्रह्मप्राप्ती ।
कर्मेचि होय ॥ ४३ ॥ एक म्हणती भोग सुटेना । जन्ममरण हें तुटेना ।
एक म्हणती ऊर्मी⁶ नाना । अज्ञानाच्या ॥ ४४ ॥ एक म्हणती सर्व ब्रह्म ।
तेथें कैंचें क्रियाकर्म । एक म्हणती हा अधर्म । बोलोंच नये ॥४५॥ एक म्ह-
णती सर्व नासे । उरलें तेंचि ब्रह्म असे । एक म्हणती ऐसें नसे । समाधान
॥४६॥ सर्व ब्रह्म केवळ ब्रह्म । दोन्ही पूर्वपक्षांचे⁷ भ्रम । अनुभवाचें वेगळें
वर्म । म्हणती एक ॥ ४७ ॥ एक म्हणती हें न घडे । अनिर्वाच्य⁸ वस्तु न
जोडे । जे बोलतां मौन पडे । वेदशास्त्रांसी ॥ ४८ ॥ तंव श्रोता अनुवादला ।
ह्याणे निश्चय कोण केला । सिद्धांतमतें अनुभवाला । उरी कैंची ॥ ४९ ॥
अनुभव देहीं वेगळाले । हें पूर्वीच बोलिलें । आतां कांहींएक केलें । न

१. स्त्री, लक्ष्मी. २. मनोरथ. ३. महाकाळी. ४. एक देवी. ५. नशीब.
६. कल्पनां. ७. खोट्या विचाराचे. ८. बोलून दाखवितां येत नाहीं अशी.

२१६ श्रीदासबोध. [ दशक
वचे कीं ॥ ५० ॥ एक साक्षित्त्वें वर्तती । साक्षी वेगळाचि ह्मणती । आ-
पण द्रष्टा ऐसी स्थिती । स्वानुभवाची ॥ ५१ ॥ दृश्यापासून द्रष्टा वेगळा ।
ऐसी अलिप्तपणाची कळा । आपण साक्षित्त्वें निराळा । स्वानुभवें ॥ ५२ ॥
सकळ पदार्थ जाणता । तो पदार्थांहूनि परता । देहीं असोनि अलिप्तता ।
सहजाचि जाहली ॥ ५३ ॥ एक ऐसें स्वानुभवें । म्हणती साक्षित्त्वें वर्तावें ।
दृश्य असोनि वेगळें व्हावें । द्रष्टेपणें ॥ ५४ ॥ एक म्हणती नाहीं भेद ।
वस्तु ठायींचीच अभेद । तेथें कैचा मतिमंद । द्रष्टा आणिला ॥ ५५ ॥ अ-
वघी साखरचि स्वभावें । तेथें कडू काय निवडावें । द्रष्टा कैंचा स्वानुभवें ।
अवघेंचि ब्रह्म ॥ ५६ ॥ प्रपंच परब्रह्म अभेद । भेदवादी मानिती भेद । परी
हा आत्मा स्वानंद । आकारला ॥ ५७ ॥ विघरलें तूप थिजलें । तैसें निर्गु-
णचि गुणा आलें । तेथें काय वेगळें केलें । द्रष्टेपणें ॥ ५८ ॥ म्हणोनि द्रष्टा
आणि दृश्य । अवघा एकचि जगदीश । द्रष्टेपणाचा सायास । कासयासी
॥ ५९ ॥ ब्रह्मचि आकारलें सर्व । ऐसा एकाचा अनुभव । ऐसे हे दोन्ही स्व-
भाव । निरूपिले ॥ ६० ॥ अवघा आत्मा आकारला । आपण भिन्न कैंचा
उरला । दुसरा अनुभव बोलिला । ऐसियापरी ॥ ६१ ॥ ऐक तिसरा अनु-
भव । प्रपंच सारूनियां सर्व । कांहीं नाहीं तोचि देव । ऐसें ह्मणती ॥६२॥
दृश्य अवघें वेगळें केलें । केवळ अदृश्यचि उरलें । तेंचि ब्रह्म अनुभविलें ।
म्हणती एक ॥ ६३ ॥ परी तें ब्रह्म म्हणों नये । उपायासारिखा अपाय ।
शून्यत्वास ब्रह्म काय । म्हणों येईल ॥ ६४ ॥ दृश्य अवघें वोलांडिलें । अ-
दृश्य शून्यत्वीं पडिलें । ब्रह्म म्हणोनि मुराडिलें । तेथूनचि मागें ॥६५॥ इकडे
दृश्य तिकडे देव । मध्यें शून्यत्वाचा ठाव । तयास मंदबुद्धीस्तव । प्राणी
ब्रह्म ह्मणे ॥ ६६ ॥ रायासि नाहीं वोळखिलें । सेवकास राव ऐसें कल्पिलें ।
परी तें अवघें व्यर्थ गेलें । राजा देखतां ॥६७॥ तैसें शून्यत्व कल्पिलें ब्रह्म ।
पुढें देखतां परब्रह्म । शून्यत्वाचा अवघा भ्रम । तुटोनि गेला ॥ ६८ ॥ परी
हा सूक्ष्म अडथळा । वारी विवेकें वेगळा । जैसें दुग्ध घेऊनि जळां । राज-
हंस सांडिती ॥ ६९ ॥ आधीं दृश्य हें सोडिलें । मग शून्यत्व वोलांडिलें ।
मूळमायेपरतें देखिलें । परब्रह्म ॥ ७० ॥ वेगळेपणें पाहणें घडे । तेणें वृत्ति
शून्यत्वीं पडे । पोटीं संदेह पवाडे । शून्यत्वाचे ॥ ७१ ॥ भिन्नपणें अनुभ-

९ वा. ] आशंका. २१७
विलें । तयास शून्यत्व ऐसें बोलिलें । वस्तुप¹क्षीं अभिन्न झालें । पाहिजे
आधीं ॥ ७२ ॥ वस्तु आपणचि होणें । ऐसें वस्तूचें पाहणें । निश्चयेंसि भि-
न्नपणें । शून्यत्व लाभे ॥ ७३ ॥ या कारणें शून्यत्व कांहीं । परब्रम्ह होणार
नाहीं । वस्तुस्वरूप होऊनि पाहीं । स्वानुभवें ॥ ७४ ॥ आपण वस्तु सि-
द्धचि आहे । मन मी ऐसें कल्पूं नये । साधु सांगती उपाय । तूं चि आत्मा
॥ ७५ ॥ मन मी ऐसें नों²थिलें । संतीं नाहीं निरूपिलें । मानावें कोणा-
च्या बोलें । मन मी ऐसें ॥ ७६ ॥ संतवचनीं ठेवितां भाव । तोचि शुद्ध
स्वानुभव । मनाचा तैसाच स्वभाव । आपण वस्तु ॥ ७७ ॥ जयाचा घ्या-
वा अनुभव । तोचि आपण निरवय³व । आपुला घेती अनुभव । विश्व-
जन ॥ ७८ ॥ लोभी धन साधूं गेले । तंव ते लोभी धनचि झाले । मग ते
भाग्य पुरुषीं भोगिले । सावकाश ॥ ७९ ॥ तैसें देहबुद्धि सोडितां । साध-
कास झालें तत्वतां । अनुभवाची मुख्य वार्ता । ते हे ऐसी ॥ ८० ॥ आपण
वस्तु मुळीं एक । ऐसा ज्ञानाचा विवेक । येथून हा ज्ञानदशक । संपूर्ण जा-
हला ॥८१॥ आत्मज्ञान निरूपिलें । यथामतीनें बोलिलें । न्यून पूर्ण क्षमा
केलें । पाहिजे श्रोतीं ॥ ८२ ॥ इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे अष्टम-
दशके शून्यत्वनिरसननिरूपणं नाम दशमः समासः ॥ १० ॥ ओंवी ६४३.
दशक नववा.
१. आशंका.
श्रीगणेशाय नमः ॥ निराकार म्हणिजे काय । निराधार म्हणिजे काय ।
निर्विकल्प ह्मणिजे काय । मज निरूपावें ॥ १ ॥ निराकार म्हणिजे आकार
नाहीं । निराधार म्हणिजे आधार नाहीं । निर्विकल्प म्हणिजे कल्पना नाहीं ।
परब्रह्मीं ॥२॥ निरामय म्हणिजे काय । निराभास म्हणिजे काय । निरवय-
व म्हणिजे काय । मज निरूपावें ॥ ३ ॥ निरामय म्हणिजे आम⁴य नाहीं ।
निराभास म्हणिजे भासचि नाहीं । निरवयव म्हण्जे अवयव नाहीं । पर-
१. ब्रह्माचिंतनानें. २. नसलेलें. ३. अवयवरहित. ४. दुःख.

२१८ श्रीदासबोध. [ दशक
ब्रह्मीं ॥ ४ ॥ निष्प्रपंच म्हणिजे काय । निष्कलंक म्हणिजे काय । निरु-
पाधी म्हणिजे काय । मज निरूपावें ॥ ५ ॥ निष्प्रपंच म्हणिजे प्रपंच नाहीं ।
निष्कलंक म्हणिजे कलंक नाहीं । निरुपाधि म्हणिजे उपाधि¹ नाहीं । पर-
ब्रह्मीं ॥ ६ ॥ निरुपम म्हणिजे काय । निरालंब म्हणिजे काय । निरपेक्ष
म्हणिजे काय । मज निरूपावें ॥ ७ ॥ निरुपम म्हणिजे उपमा नाहीं ।
निरालंब म्हणिजे अवलंब² नाहीं । निरपेक्ष म्हणिजे अपेक्षा नाहीं । पर-
ब्रह्मासी ॥ ८ ॥ निरंजन म्हणिजे काय । निरंतर म्हणिजे काय । निर्गुण
म्हणिजे काय । मज निरूपावें ॥ ९ ॥ निरंजन म्हणिजे अंजन³चि नाहीं ।
निरंतर म्हणिजे अंतर नाहीं । निर्गुण म्हणिजे गुणचि नाहीं । परब्रह्मासी ॥
१० ॥ निःसंग म्हणिजे काय । निर्मळ म्हणिजे काय । निश्चळ म्हणिजे
काय । मज निरूपावें ॥ ११ ॥ निःसंग म्हणिजे संगाचि नाहीं । निर्मळ
म्हणिजे मळचि नाहीं । निश्चळ म्हणिजे चळ नाहीं । परब्रह्मासी ॥ १२ ॥
निःशब्द म्हणिजे काय । निर्दोष म्हणिजे काय । निवृत्ति म्हणिजे काय ।
मज निरूपावें ॥ १३ ॥ निःशब्द म्हणिजे शब्दचि नाहीं । निर्दोष म्हणिजे
दोषचि नाहीं । निवृत्ति म्हणिजे वृत्तिच नाहीं । परब्रह्मासी ॥ १४ ॥ नि-
ष्काम म्हणिजे काय । निर्लेप म्हणिजे काय । निष्कर्म म्हणिजे काय । मज
निरूपावें ॥ १५ ॥ निष्काम म्हणिजे कामचि नाहीं । निर्लेप म्हणिजे ले-
पचि नाहीं । निष्कर्म म्हणिजे कर्मचि नाहीं । परब्रह्मासी ॥ १६ ॥ अनाम
म्हणिजे काय । अजन्मा म्हणिजे काय । अप्रत्यक्ष म्हणिजे काय । मज नि-
रूपावें ॥ १७ ॥ अनाम म्हणिजे नामचि नाहीं । अजन्मा म्हणिजे जन्मचि
नाहीं । अप्रत्यक्ष म्हणिजे प्रत्यक्ष नाहीं । परब्रह्म तें ॥ १८ ॥ अगणित म्हण जे
काय । अकर्तव्य म्हणिजे काय । अक्षय म्हणिजे काय । मज निरूपावें ॥
१९ ॥ अगणित म्हणिजे गणित नाहीं । अकर्तव्य म्हणिजे कर्तव्य नाहीं ।
अक्षय म्हणिजे क्षय नाहीं । परब्रह्मासी ॥ २० ॥ अरूप म्हणिजे काय ।
अलक्ष्य म्हणिजे काय । अनंत म्हणिजे काय । मज निरूपावें ॥ २१ ॥ अरूप
म्हणिजे रूपचि नाहीं । अलक्ष्य म्हणिजे लक्ष्य⁴चि नाहीं । अनंत म्हणिजे
अंतचि नाहीं । परब्रह्मासी ॥ २२ ॥ अपार म्हणिजे काय । अढळ म्हणिजे
१. संबंध. २. आधार. ३. मळ. ४. लक्षांत आणण्याजोगें.

९ वा. ] ब्रह्म. २१९
काय । अतर्क्य म्हणिजे काय । मज निरूपावें ॥ २३ ॥ अपार म्हणिजे
पाराचि नाहीं । अढळ म्हणिजे ढळचि नाहीं । अतर्क्य म्हणिजे तर्क्याचि
नाहीं । परब्रह्म तें ॥ २४ ॥ अद्वैत म्हणिजे काय । अदृश्य म्हणिजे काय ।
अच्युत म्हणिजे काय । मज निरूपावें ॥ २५ ॥ अद्वैत म्हणिजे द्वैतचि नाहीं ।
अदृश्य म्हणिजे दृश्यचि नाहीं । अच्युत म्हणिजे च्युतें नाहीं । परब्रह्म तें
॥ २६ ॥ अच्छेद्य म्हणिजे काय । अदाह्य म्हणिजे काय । अक्लेद्य म्हणिजे
काय । मज निरूपावें ॥ २७ ॥ अच्छेद्य म्हणिजे छेदेना । अदाह्य म्हणिजे
जळेना । अक्लेद्य म्हणिजे कौलवेना । परब्रह्म तें ॥ २८ ॥ परब्रह्म म्हणिजे
सकळां परतें । तयास पाहतां आपणचि तें । हें कळे अनुभवमतें । सद्गुरु
केलिया ॥ २९ ॥ इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे नवमदशके आशंका-
निरूपणं नाम प्रथमः समासः ॥ १ ॥
२. ब्रह्म.
श्रीगणेशाय नमः ॥ जें जें कांहीं साकार दिसे । तें तें कल्पांतीं नासे ।
स्वरूप तें असतचि असे । सर्वकाळ ॥ १ ॥ जें सकळांमध्यें सार । मिथ्या
नव्हे तें साचार । जें कां नित्य निरंतर । संचलेंचि असे ॥ २ ॥ तें भग-
वंताचें निजरूप । त्यासि बोलिजे स्वरूप । याहि वेगळीं अमूप । नामें
तयाचीं ॥ ३ ॥ त्यास नामाचा संकेत । कळावया हा दृष्टांत । परी तें स्व-
रूप नामातीत । असतचि असे ॥ ४ ॥ दृश्यांसेंबाह्य संचलें । परी तें विश्वास
चोरलें । जवळींच नाहींसें झालें । असतचि कैसें ॥ ५ ॥ ऐसा ऐकोनियां
देव । उठे दृष्टीचा भावें । पाहों जातां दिसे सर्व । दृश्यचि अवघें ॥ ६ ॥
दृष्टीचा विषय दृश्य । तोचि झालिया सादृश्यें । तेणें दृष्टी पावे संतोष ।
परी तें देखणें नव्हे ॥ ७ ॥ दृष्टीस दिसे तें नासे । एतद्विषयीं श्रुति असे ।
म्हणोनि जें दृष्टीस दिसे । तें स्वरूप नव्हे ॥ ८ ॥ स्वरूप तें निराभास ।
आणि दृश्य भासलें साभास । भासास बोलिला नाश । वेदांतशास्त्रीं ॥
९ ॥ आणि पाहतां दृश्यचि भासे । वस्तु दृश्यावेगळी असे । स्वानुभवें
१. तर्काने जाण्याजोगें. २ चळणारें. ३. भिजेना. ४. पुष्कळ. ५. जगताच्या
आंतबाहेर. ६. पाहण्याची इच्छा. ७. प्रत्यक्ष. ८. आभासयुक्त.

२२० श्रीदासबोध. [ दशक
पाहतां दिसे । दृश्यासबाह्य ॥ १० ॥ जें निराभास निर्गुण । त्याची काय
सांगावी खुण । परी तें स्वरूप जाण । सन्निधचि असे ॥ ११ ॥ जैसा
आकाशीं भासला भास । आणि सकळांमध्यें आकाश । तैसा जाणिजे जग-
दीश । सबाह्य अभ्यंतरीं ॥ १२ ॥ उदकामध्ये परी भिजेना । पृथ्वीमध्ये
परी शिरेना । वन्हीमध्यें परी जळेना । स्वरूप देवाचें ॥ १३ ॥ तें ओघा-
मध्यें परी बुडेना । तें वायूमध्ये परी उडेना । सुवर्णी असे परी घडेना । सुवर्णा-
सारिखें ॥ १४ ॥ ऐसें जें संचलें सर्वदा । परी तें आकळेना कदा । अमे-
दामाजी वाढवी भेदा । ते हे अहंता ॥ १५ ॥ तिच्या स्वरूपाची खूण । सांगों
कांहीं वोळखण । अहंतेचें निरूपण । सावध ऐका ॥ १६ ॥ जे स्वरूपाकडे
पावे । अनुभवासवें झेंपावे । अनुभवाचे शब्द आघवे । बोलोन दावी
॥ १७ ॥ म्हणे आतां मीच स्वरूप । तेंचि अहंतेचें रूप । निराकारीं आपे-
आप । वेगळी पडे ॥१८॥ स्वयें मीच आहें ब्रह्म । ऐसा अहंतेचा भ्रम । ऐ-
सिये सूक्ष्मीं सूक्ष्म । पाहतां दिसे ॥ १९ ॥ कल्पना आकळी हेत । वस्तु
कल्पनातीत । म्हणोन नाकळे अंत । अनंताचा ॥ २० ॥ अन्वय आणि
व्यतिरेक । हा शब्दभेद कोणीएक । निःशब्दाचा अंतर्विवेक । शोधिला पा-
हिजे ॥ २१ ॥ आधीं घेइजे वाच्यांश । मग वोळखिजे लक्ष्यांश । लक्ष्यांशीं
पाहतां वाच्यांश । असेल कैंचा ॥ २२ ॥ सर्व ब्रह्म आणि विमळ ब्रह्म । हा
वाच्यांशाचा अनुक्रम । शोधितां लक्ष्यांशाचें वर्म । वाच्यांश नासे ॥२३॥
सर्व विमळ दोन्ही पक्ष । वाच्यांशीं आटती प्रत्यक्ष । लक्ष्यांशीं लावितां
लक्ष । पक्षपात घडे ॥ २४ ॥ हें लक्ष्यांशें अनुभवणें । तेथें नाहीं वाच्यांश
बोलणें । मुख्य अनुभवाचे खुणे । वाचारंभ कैंचा ॥ २५ ॥ परा पश्यंती
मध्यमा वैखरी । जेथें वोसरती चारी । तेथें शब्द कळाकुसरी । कोण काज
॥ २६ ॥ शब्द बोलतां सर्वचि नासे । तेथें शाश्वतता कोठें असे । प्रत्यक्षास
प्रमाण नसे । बरें पाहा ॥ २७ ॥ शब्द प्रत्यक्ष नाशवंत । म्हणोन घडे पक्ष-
पात । सर्व विमळ ऐसा हेत । अनुभवीं नाहीं ॥ २८ ॥ ऐक अनुभवाचें
लक्षण । अनुभव म्हणिजे अनन्यपण । ऐक अनन्याचें लक्षण । ऐसें असे
॥ २९ ॥ अनन्य झणिजे अन्य नसे । आत्मनिवेदन जैसें । संगभंगें असत-
१. लय पावतात. २. एकपक्षो बोलणें. ३. शब्दप्रवृत्ति. ४. आसक्ति तुटल्यानें.

९ वा.] नि:संदेह. २२१
चि असे । आत्मा आत्मपणें ॥ ३० ॥ आत्म्यास नाहीं आत्मपण । हेंचि
निःसंगाचें लक्षण । हें वाच्यांशें बोलिलें जाण । कळावयाकारणें ॥ ३१ ॥
येन्हवीं लक्ष्यांश तो वाच्यांशें । सांगिजेल हें घडेल कैसें । वाक्यविवरणें
आपैसें । कळों लागे ॥ ३२ ॥ करावें तत्त्वविवरण । शोधावें ब्रह्म निर्गुण ।
पाहावें आपणास आपण । म्हणजे कळे ॥ ३३ ॥ हें न बोलतांचि विवरिजे ।
विवरोन विवरोन राहिजे । मग अबोलणेंचि साजे । महापुरुषां ॥ ३४ ॥
शब्दांचि निःशब्द होती । श्रुति नेति नेति¹ म्हणती । हें तों आलें आत्म-
प्रचीती । प्रत्यक्ष आतां ॥ ३५ ॥ प्रचीत आणि अनुमान । हा तों प्रत्यक्ष
दुरभिमान । तरी आतां मी अज्ञान । मज कांहींच न कळे ॥ ३६ ॥ मी
लटिका माझें बोलणें लटिकें । मी लटिका माझें चालणें लटिकें । मी माझें
अवघेंचि लटिकें । काल्पनिक ॥ ३७ ॥ मज मुळींच नाहीं ठाव । माझें बो-
लणें अवघेंचि वाव । हा प्रकृतीचा स्वभाव । प्रकृति लटिकी ॥ ३८ ॥ प्रकृति
आणि पुरुष । या दोहींस जेथें निरास । तेथें मीपण विशेष । हें केवीं घडे
॥ ३९ ॥ जेथें सर्वहि अशेष² झालें । तेथें विशेष कैचें आलें । मी मौनी
म्हणतां भंगलें । मौन जैसें ॥ ४० ॥ आतां मौन न भंगावें । करून कांहींच
न करावें । असोन निःशेष नसावें । विवेकबळें ॥ ४१ ॥ इति श्रीदासबोधे
गुरुशिष्यसंवादे नवमदशके ब्रह्मनिरूपणं नाम द्वितीयः समासः ॥ २ ॥
३. निःसंदेह.
श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रोतीं केलें अनुमान । ऐसें कैसें ब्रम्हज्ञान । कांहींच
नाहीं असोन । हें केवीं घडे ॥ १ ॥ सकळ करूनि अकर्ता । सकळ भोगून
अभोक्ता । सकळांमध्ये अलिप्तता । येईल कैंची ॥ २ ॥ तथापि तुम्ही म्ह-
णतां । योगी भोगून अभोक्ता । तरी स्वर्ग नरकही आतां । येणेंचि न्यायें
॥ ३ ॥ जन्ममृत्यु भोगिलेच भोगी । परी तो भोगून अभोक्ता योगी । पा-
तक नाहीं तयालागीं । येणेंचि पाँडें³ ॥ ४ ॥ कुटून नाहीं कुटिला । रडोन
नाहीं रडला । कुंथोन नाहीं कुंथिला । योगीश्वर ॥ ५ ॥ जन्म नसोन घात-
ला । पतित नसोन झाला । यातना नसोन पावला । नानापरी ॥ ६ ॥
१. हें ब्रह्म नव्हे, तें ब्रह्म नव्हे, इत्यादि. २. शून्य. ३. तुलनेनें.

२२२ श्रीदासबोध. [ दशक
ऐसें श्रोत्यांचें अनुमान । श्रोतीं घेतलें आडरान । आतां याचें समाधान ।
केलें पाहिजे ॥ ७ ॥ वक्ता म्हणे सावध व्हावें । तुम्ही बोलतां बरवें । परी
हें तुमच्या अनुभवें । तुम्हांस घडे ॥ ८ ॥ ज्याचा अनुभव जैसा । तो तो
बोलतो तैसा । संपदेविण जो धिंवैसा । तो निरर्थक ॥ ९ ॥ नाहीं ज्ञानाची
संपदा । अज्ञानदरिद्रें आपदा । भोगिल्याच भोगी सदा । शब्दज्ञानें ॥ १० ॥
ज्ञानी ओळखावा ज्ञानेश्वरें । योगी ओळखावा योगीश्वरें । महा चतुर तो
चतुरें । वोळखावा ॥ ११ ॥ अनुभवी अनुभवियासि कळे । अलिप्त अलिप्त-
पणें निवळे । विदेहाचा देहभाव गळे । विदेही देखतां ॥ १२ ॥ बद्धा-
सारिखा सिद्ध । आणि सिद्धासारिखा बद्ध । एक भावील तो अबद्ध । म्ह-
णावा नलगे ॥ १३ ॥ झडपला तो देहधारी । आणि देहधारक पंचाक्षरी । परंतु
दोघां एक सैरी । कैसी द्यावी ॥ १४ ॥ तैसा अज्ञान पतित । आणि ज्ञानी
जीवन्मुक्त । दोघां समान मानी तो युक्त । कैसा म्हणावा ॥ १५ ॥ आतां
असो हे दृष्टांत । प्रचीत बोलों कांहीं हेत । येथें श्रोतीं सावचित्त । क्षणएक
व्हावें ॥ १६ ॥ जो ज्ञानें मुक्त झाला । जो विवेकें विराला । जो अनन्यपणें उर-
ला । नाहींच कांहीं ॥ १७ ॥ तयास कैसें गवसावें । शोधूं जातां तोचि
व्हावें । तोचि होतां म्हणावें । नलगे कांहीं ॥ १८ ॥ देहीं पाहतां दिसेना ।
तत्त्वें शोधितां भासेना । ब्रह्म आहे निवडेना । कांहीं केल्या ॥ १९ ॥ दि-
सतो तरी देहधारी । परी कांहींच नाहीं अंतरीं । तयास पाहतां वरीवरी ।
कळेल कैसा ॥ २० ॥ कळाया शोधावें अंतर । तंव तो नित्य निरंतर । ज-
यास धुंडितां विकार । निर्विकार होती ॥ २१ ॥ तो परमात्मा केवळ ।
तयास नाहीं मायाजाळ । अखंड हेतूचा विटाळ । झालाच नाहीं ॥ २२ ॥
ऐसा जो कां योगिराज । तो आत्मा सहजीं सहज । पूर्णब्रह्म वेदबीज । दे-
हाकारें कळेना ॥ २३ ॥ देहें भावितां देहचि दिसे । अंतर अनारिसें असे ।
तयास शोधितां नसे । जन्ममरण ॥ २४ ॥ जयास जन्ममरण व्हावें । तें
तो नव्हेचि स्वभावें । नाहींच तें आणावें । कोठून कैंचें ॥ २५ ॥ निर्गुणास
जन्म कल्पिला । अथवा निर्गुण उडविला । तरी उडाला आणि जन्मला ।
आपला आपण ॥ २६ ॥ माध्यान्हीं थुंकितां सूर्यावरी । तो थुंका पडे आप-
१. सामर्थ्यावांचून. २. धैर्य. ३. योग्यता. ४. कल्पना केली असतां. ५. वेगळें.

णावरी । दुसऱ्यास चिंतित i अंतरीं । आपणास घडे ॥ २७ ॥ समर्थ रा-
याचें महिमान । जाणतां होतें समाधान । परंतु भुंकों लागलें श्वान । तरी
तें श्वानचि असे ॥ २८ ॥ ज्ञानी तो १सत्यस्वरूप । अज्ञान देखे मनुष्यरूप ।
भावासारिखा फळद्रूप । देव तैसा ॥ २९ ॥ देव निराकार निर्गुण । लोक
२भाविती पाषाण । पाषाण फुटतो निर्गुण । फुटेल कैंचा ॥ ३० ॥ देव स-
दोदित संचला । लोकीं बहुविध केला । परंतु बहुविध झाला । हें तों घडे-
ना ॥ ३१ ॥ तैसा साधु आत्मज्ञानी । बोधें पूर्ण समाधानीं । विवेकें आ-
त्मनिवेदनीं । आत्मरूपी ॥ ३२ ॥ जळोन काष्ठाचा आकार । अग्नि दिसे
काष्ठाकार । परी काष्ठ होईल हा विचार । बोलोंचि नये ॥ ३३ ॥ कापूर
असे तो जळतां दिसे । तैसा ज्ञानी देहीं भासे । तयासि जन्मवितां कैसे ।
कदलीउदरीं ॥ ३४ ॥ बीज भाजलें उगवेना । वस्त्र जळालें उकलेना । वोघ
निवडितां निवडेना । गंगेमध्यें ॥ ३५ ॥ वोघ गंगेमागें दिसे । गंगा एक-
देशी असे । साधु कांहींच न भासे । आत्मा सर्वगत ॥ ३६ ॥ सुवर्ण नव्हे
लोखंड । साधूस जन्म थोतांड । अज्ञान प्राणी जड मूढ । तयांसि हें उम-
जेना ॥ ३७ ॥ अंधास कांहींच न दिसे । तरी ते लोक आंधळे कैसे । स-
न्निपातें बरळतसें । सन्निपाती ॥ ३८ ॥ जो स्वप्नामध्यें भ्याला । तो स्वप्न-
भयें वोसणला । तें भय जागत्याला । केवीं लागे ॥ ३९ ॥ मुळीं सर्पा-
कार देखिली । एक भ्याला एकें वोळखिली । दोघांची अवस्था लेखिली ।
सारिखीच कैसी ॥ ४० ॥ हातीं धरितां डसेना । हें एकास भासेना । तरी
ते त्याची कल्पना । तयासीच बाधी ॥ ४१ ॥ विंचू सर्प डसला । तेणें
तोचि ३जाकळला । तयाचेनि लोक झाला । कासावीस कैसा ॥ ४२ ॥ आतां
तुटलें अनुमान । ज्ञानियास कळे ज्ञान । अज्ञान्यास जन्ममरण । चुकेना
कीं ॥ ४३ ॥ एका जाणण्यासाठीं । लोक पडिले ४आटॉआटीं । नेणतपणें हिं-
पुटी ५ । होती जन्ममृत्यु ॥ ४४ ॥ तेंचि कथानुसंधान । पुढें केलें परीच्छिन्न ।
सावधान सावधान । म्हणे वक्ता ॥ ४५ ॥ इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसं-
वादे नवमदशके निःसंदेहनिरूपणं नाम तृतीयः समासः ॥ ३ ॥

१. ब्रह्मस्वरूप. २. मानतात. ३. घाबरला. ४. खटपटींत. ५. कष्टी.

२२४ श्रीदासबोध. [ दशक
४. जाणपण.
श्रीगणेशाय नमः ॥ पृथ्वीमध्यें लोक सकळ । एक संपन्न एक दुर्बळ ।
एक निर्मळ एक वोंगळ । काय निमित्तें ॥ १ ॥ कित्येक राजे नांदती । कि-
त्येक दरिद्र भोगिती । कित्येकांची उत्तम स्थिती । कित्येक अधमाधम ॥
२ ॥ ऐसें काय निमित्त झालें । हें मज पाहिजे निरूपिलें । याचें उत्तर
ऐकिलें । पाहिजे श्रोतीं ॥ ३ ॥ हे सकळ गुणापासी गती । १सगुण भाग्य-
श्रो भोगिती । अवगुणास दरिद्रप्राप्ती । यदर्थीं संदेह नाहीं ॥ ४ ॥ जो
जेथें उपजला । तो तेथें व्यवसायीं उमजला । तयास लोक म्हणती भला ।
कार्यकर्ता ॥ ५ ॥ जाणता तो कार्य करी । नेणता कांहींच न करी । जाण-
ता तो पोट भरी । नेणता भीक मागे ॥ ६ ॥ हें तों प्रगटचि असे । जनीं
पाहतां प्रत्यक्ष दिसे । विद्येविण करंटा वसे । विद्या तो भाग्यवंत ॥ ७ ॥
आपुली विद्या न शिकसी । तरी काय भीक मागसी । जेथें जेथें बुद्धि ऐसी ।
वडील सांगती ॥ ८ ॥ वडील आहे करंटा । आणि समर्थ होय धाकुटा ।
कां जो विद्येनें मोठा । म्हणोनियां ॥ ९ ॥ विद्या नाहीं बुद्धि नाहीं । वि-
वेक नाहीं साक्षेप नाहीं । कुशलता नाहीं व्याप नाहीं । म्हणोन प्राणी
करंटा ॥ १० ॥ इतुकेंहि जेथें वसे । तेथें वैभवास उणें नसे । वैभव सोडि-
तां आपैसें । पाठी लागे ॥ ११ ॥ वडील समर्थ धाकुटा भिकारी । ऐका
याची कैसी परी । वडिलांऐसा व्याप न करी । म्हणोनियां ॥ १२ ॥ जैसी
विद्या तैसी हांव । जैसा व्याप तैसें वैभव । तोलसारिखा हावभाव । लोक
करिती ॥ १३ ॥ विद्या नसे वैभव नसे । तेथें निर्मळ कैंचा असे । करंटपणें
चोखटा दिसे । वोंगळ आणि विकारी ॥ १४ ॥ पशु पक्षी गुणवंत । त्यांस
ग्रहण करिती समर्थ । गुण नसतां जिणें व्यर्थ । प्राणिमात्रांचें ॥ १५ ॥
गुण नाहीं गौरव नाहीं । सामर्थ्य नाहीं महत्व नाहीं । कुशलता नाहीं
तर्क नाहीं । प्राणिमात्रांसी ॥ १६ ॥ या कारणें उत्तम गुण । तेंचि
भाग्याचें लक्षण । लक्षणेंविण अवलक्षण । सहजचि झालें ॥ १७ ॥ जना-
मध्यें जो जाणता । त्यास आहे मान्यता । कोणी एक विद्या असतां ।
महत्व पावे ॥ १८ ॥ प्रपंच अथवा परमार्थ । जाणता तोचि
१. गुणी पुरुष. २. उद्योग. ३. प्रतिष्ठा.

समर्थ । नेणतां जाणिजे व्यर्थ । निष्कारण ॥१९॥ नेणतां विंचू सर्प डसे ।
नेणतां जीवघात असे । नेणतां कार्य नासे । कांहींएक ॥ २० ॥ नेणतां
प्राणी सिंतरे १ । नेणतपणें तन्हे भरे । नेणतपणें ठके विसरे । पदार्थ कांहीं
॥ २१ ॥ नेणतां वैरी जिंकिती । नेणतां अपायीं पडती । नेणतां संहारिती
घडती । जीवनाश ॥ २२ ॥ आपुलें स्वहित न कळे जनां । तेणें भोगिती
यातना । ज्ञान नेणतां अज्ञाना । अधोगती ॥२३॥ माया ब्रह्म जीव शिव ।
सारासार भावाभाव २ । जाणिल्यासाठीं होतें वाव । जन्ममरण ॥ २४ ॥
कोण कर्ता निश्चयेंसी । बद्ध मोक्ष तो कोणासी । ऐसें जाणतां प्राणियासी ।
सुटका घडे ॥२५॥ जाणिजे देव निर्गुण । जाणिजे मी तो कोण । जाणिजे
अनन्यैलक्षण ३ । म्हणिजे मुक्त ॥२६॥ जितुकें जाणोन सांडिलें । तितुकें दृश्य
वोलांडिलें । जाणत्यास जाणतां तुटलें । मूळ मीपणाचें ॥२७॥ न जाणतां
कोटिवरी । साधनें केलीं परोपरी । तरी मोक्षास अधिकारी । होणार
नाहीं ॥ २८ ॥ माया ब्रह्म वोळखावें । आपणास आपण जाणावें । इतु-
क्यासाठीं स्वभावें । चुके जन्म ॥ २९ ॥ जाणतां समर्थांचें अंतर । प्रसंगे
वर्ते तदनुसार । भाग्यवैभव अपार । तेणेंचि पावे ॥ ३० ॥ म्हणोन जाणणें
नव्हे सामान्य । जाणतां होईजे सर्वमान्य । कांहींच नेणे तो अमान्य ।
सर्वत्र करिती ॥ ३१ ॥ पदार्थ देखोन भूतें ४ भावी । नेणतां झेंडपोन प्राण
ठेवी । मिथ्या आहे उठाठेवी । जाणते जाणती ॥ ३२ ॥ जाणत्यास कळे
वर्म । नेणत्याचें खोटें कर्म । सकळ कांहीं धर्माधर्म । जाणतां कळे ॥३३॥
नेणे त्यास यमयातना । जाणत्यास कांहींच लागेना । सकळ जाणोन विवे-
चना । करी तो मुक्त ॥ ३४ ॥ नेणतां कांहीं राजकारण । अपमान करून
घेती प्राण । नेणतां कठिण वर्तमान । समस्तांस होय ॥ ३५॥ म्हणोनियां
नेणणें खोटें । नेणते प्राणी ते करंटे । जाणतां विवरतां तुटे । जन्ममरण ॥३६॥
म्हणोन अलक्ष करूं नये । जाणणें हाचि उपाय । जाणतां सांपडे सोय । पर-
लोकाची ॥ ३७ ॥ जाणणें सकळांस प्रमाण । मूर्खास वाटे अप्रमाण । प-
रंतु अलिप्तपणाची खूण । जाणतां कळे ॥ ३८ ॥ एक जाणणें करून पर-
तें । कोण सोडवील प्राणियातें । कोणी एक कार्य जें तें । जाणिल्याविण न

१. फसतो. २. असणें-नसणें. ३. एकनिष्ठेचें स्वरूप. ४. पिशाच्च समजतो.

२२६ श्रीदासबोध. [ दशक
कळे ॥ ३९ ॥ जाणणें म्हणिजे स्मरण । नेणणें म्हणिजे विस्मरण । दोहीं-
मध्यें कोण प्रमाण । शाहणे जाणती ॥ ४० ॥ जाणते लोक शाहाणे । नेणते
वेडे दैन्यवाणे । विज्ञान तेंहि जाणतपणें । कळों आलें ॥ ४१ ॥ जेथें
जाणतेपण खुंटलें । तेथें बोलणेंहि तुटलें । हेतुरहित जाहलें । समाधान
॥ ४२ ॥ श्रोते म्हणती हें प्रमाण । झालें परम समाधान । परी पिंडब्रह्मांड-
ऐक्यलक्षण । आम्हां निरूपावें ॥ ४३ ॥ ब्रह्मांडीं तेंचि पिंडीं असे । बहुत
बोलती ऐसें । परंतु याचा प्रत्यय विलसे । ऐसें केलें पाहिजे ॥ ४४ ॥ इति
श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे नवमदशके जाणपणनिरूपणं नाम चतुर्थः
समासः ॥ ४ ॥
५. अनुमाननिरसन.
श्रीगणेशाय नमः ॥ पिंडासारिखी ब्रह्मांडरचना । न ये आमुच्या अनु-
माना । प्रचीत पाहतां नाना । मतें भांबावती ॥ १ ॥ जें पिंडीं तेंचि
ब्रह्मांडीं । ऐसी बोलावयाची प्रौढी । हें वचन घडीनें घडी । तत्त्वज्ञ बोलती
॥ २ ॥ पिंडब्रह्मांड एक राहाटी । ऐसी लोकांची धाटी । परी प्रत्ययाचे
परिपाठीं । तगों न शके ॥ ३ ॥ स्थूल सूक्ष्म कारण महाकारण । हे पिंडींचे
चार देह जाण । विराट हिरण्यगर्भ अव्याकृत मूळप्रकृति हे खूणें । ब्रम्हां-
डाची ॥ ४ ॥ हे शास्त्रधाटी जाणावी । परी प्रचीती कैसी आणावी ।
प्रचीत पाहतां गाथागोवी । होत आहे ॥ ५ ॥ पिंडीं आहे अंतःकरण ।
तरी ब्रह्मांडीं विष्णु जाण । पिंडीं बोलिजे तें मन । ब्रह्मांडीं चंद्रमा ॥ ६ ॥
पिंडीं बुद्धि ऐसें बोलिजे । तरी ब्रह्मांडीं ब्रम्हा ऐसें जाणिजे । पिंडीं चित्त
ब्रह्मांडीं वोळखिजे । नारायण ॥ ७ ॥ पिंडीं बोलिजे अहंकार । ब्रह्मांडीं
रुद्र हा निर्धार । ऐसा बोलिला विचार । शास्त्रांतरीं ॥ ८ ॥ तरी कोण
विष्णूचें अंतःकरण । चंद्राचें कैसें मन । ब्रम्हाचें बुद्धिलक्षण । मज निरू-
पावें ॥ ९ ॥ नारायणाचें कैसें चित्त । रुद्र अहंकाराचा हेत । हा विचार
पाहोन नेमस्त । मज निरूपावें ॥ १० ॥ प्रचीत निश्चयापुढें अनुमान ।
जैसें सिंहापुढें आलें श्वान । खऱ्यापुढें खोटें प्रमाण । होईल कैसें ॥ ११ ॥
परी यासि पारखी पाहिजे । पारखीनें निश्चय लाहिजे । परीक्षा नसतां
१. साक्षात्कार. २. मार्गामध्यें. ३. नांवें; चार देहांचीं चार.

? No, the third word is कोट्यानकोटी. Wait, before कोट्यानकोटी, the word has how many letters? Two letters! Letter 1: अ Letter 2:चि? वि? जि? Wait, is there a dot over अ? Look at अinअंधकार(L8):अं. There is a distinct dot above अ. In L27, above अ, there is NO dot! Wait, is there a dot above the second letter? The second letter has a िmatra. Above the loop of the matra, there is NO dot. Wait, what is the letter under the matra? It isवि? चि? Wait, look at अवि: is that a word? Wait, could it be आणिmisprinted asअविorअचि? Wait, look at the letter: it has a loop on the left, horizontal stroke, vertical stroke: that is च! Wait, does it say अचि? Wait, what about अभि? Wait, what about आदि`?
Let's look really closely at the letter:
It has a top bar.
Left part: round shape.
Wait,

२२८ श्रीदासबोध. [ दशक
चौऱ्यायशीं लक्ष योनींची दाटी । पिंडीं कोठें ॥ ३२ ॥ ब्रह्मांडीं पदार्थ
निर्माण झाले । पृथगाकारें वेगळाले । तेहि तितुके निरूपिले । पाहिजेत
पिंडीं ॥ ३३ ॥ जितुक्या औषधी तितुकीं फळें । नानाप्रकारचीं रसाळें ।
नाना बीजें धान्यें सकळें । पिंडीं निरूपावीं ॥ ३४ ॥ हें सांगतां पुरवेना ।
तरी उगेंच बोलवेना । बोलिलें न येतां अनुमाना । लाजिरवाणें ॥ ३५ ॥
तरी हें निरूपिलें न वचे । फुकट बोलतां काय वेंचे । या कारणें अनुमानाचें ।
कार्य नाहीं ॥ ३६ ॥ पांच भूतें तीं ब्रह्मांडीं । आणि पांचचि वर्तती पिंडीं ।
यांची पाहावी रोकडी । प्रतीत आतां ॥ ३७ ॥ पांचीं भूतांचें ब्रह्मांड ।
आणि पांचभौतिक हें पिंड । या वेगळें तें उदंड । अनुमानज्ञान ॥ ३८ ॥
जितुकें अनुमानाचें बोलणें । तितुकें वमनप्राय त्यागणेँ । निश्चयात्मक तेंचि
बोलणें । प्रत्ययाचें ॥ ३९ ॥ जें पिंडीं तेंचि ब्रह्मांडीं । प्रतीत नाहीं कीं
रोकडी । पंचभूतांची तांतडी । दोहींकडे ॥ ४० ॥ म्हणोनि दोहींचें स्थान-
मान । हें तों अवघेंचि अनुमान । आतां एक समाधान । मुख्य तें कैसें ॥
४१ ॥ इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे नवमदशके अनुमाननिरसननिरू-
पणं नाम पंचमः समासः ॥ ५ ॥

६. गुणरूप.
श्रीगणेशाय नमः ॥ आकाश जैसें निराकार । तैसा ब्रह्माचा विचार ।
तेथें वायूचा विकार । तैसी मूळमाया ॥ १ ॥ हें दासबोधीं असे बोलिलें ।
ज्ञानदशकीं प्रांजळ केलें । मूळमायेतें दाखविलें । पांचभौतिक ॥ २ ॥ तेथें
जाणीव तो सत्वगुण । मध्य तो रजोगुण । नेणिव तो तमोगुण । जाणिजे
श्रोतीं ॥ ३ ॥ म्हणाल तेथें कैंची जाणीव । तरी ऐका याचा अभिप्राय ।
पिंडीं महाकारण देहीं सर्व- । साक्षिणी अवस्था ॥ ४ ॥ तैसी मूळप्रकृति
ब्रह्मांडींचें । देह महाकारण साचें । म्हणोनि तेथें जाणीवेचें । अधिष्ठान
आलें ॥ ५ ॥ असो मूळमायेभीतरीं । गुप्त त्रिगुण वास करी । स्पष्ट होती
संधी चतुरीं । जाणावी गुणक्षोभिणी ॥ ६ ॥ जैसा तृणाचा पोटरा कळा ।
१. वमनाप्रमाणें. २. विस्तार. ३. मूळमायाच पांचभौतिक आहे असें दाखविलें.
४. तीन गुण स्पष्ट होण्याची जी संधि तीच गुणक्षोभिणी माया.

९ वा.] गुणरूप. २२९
पुढें उकलोन होय मोकळा । तैसी मूळमाया अवलीळां । गुणा प्रसवली ॥
७ ॥ मूळमाया वायुस्वरूप । ऐका गुणक्षोभिणीचें रूप । गुणविकार होतां
अल्प । गुणक्षोभिणी बोलिजे ॥ ८ ॥ पुढें जाणीव मध्यस्थ नेणीव । मिश्रित
चालिला स्वभाव । तेथें मातृकांस ठाव । शब्द जाहला ॥ ९ ॥ तो शब्द-
गुण आकाशींचा । ऐसा अभिप्राय येर्थींचा । शब्देंचि वेदशाखांचा । आकार
झाला ॥ १० ॥ पंचभूतें त्रिगुणाकार । अवघा वायूचा विकार । जाणीवनेणीवेचा
विचार । वायूचकरितां ॥ ११ ॥ वायु नसतां कैंची जाणीव । जाणीव नसतां कैंची
नेणीव । जाणीवनेणीवेसि ठाव । वायुगुणें ॥ १२ ॥ जेथें मुळींच नाहीं चळण । तेथें
कैंचें जाणीवलक्षण । म्हणोन वायूचा गुण । नेमस्त जाणावा ॥ १३ ॥ ए-
कापासून एक झालें । हें एक उगेंच दिसोन आलें । स्वरूप मुळींच भासलें ।
त्रिगुण भूतांचें ॥ १४ ॥ ऐसा हा मुळींचा कर्दर्म । पुढें स्पष्टतेचा अनुक्रम ।
सांगतां एकापासून एक उगम । हेंहि खरें ॥ १५ ॥ वायूचा कर्दम बोलिला ।
तयापासून अग्नि झाला । तोहि पाहतां देखिला । कर्दमचि ॥ १६ ॥
अग्नीपासून झालें आप । तेंचि कर्दमस्वरूप । आपापासून पृथ्वीचें रूप । तेंहि
कर्दमरूपी ॥ १७ ॥ येथें आशंका उठली । भूतांतें जाणीव कोठें देखिली ।
तरी भूतांत जाणीव ऐकिली । नाहीं वार्ता ॥ १८ ॥ जाणीव म्हणजे जाणतें
चळण । तेचि वायूचें लक्षण । वायुअंगीं सकळ गुण । मागां निरूपिले ॥
१९ ॥ म्हणोन जाणीव नेणीव मिश्रित । अवघें चालिलें पंचभूत । म्हणो-
निया भूतांत । जाणीव असे ॥ २० ॥ कोठें दिसे कोठें न दिसे । परी ते
भूतीं व्यापून असे । तीक्ष्णबुद्धि करितां भासे । स्थूल सूक्ष्म ॥ २१ ॥ पंच-
भूतें आकारलीं । भूतीं भूतें कालवलीं । परी पाहतां भासलीं । एक स्थूळ
एक सूक्ष्म ॥ २२ ॥ निरोधें वायु न भासे । तैसी जाणीव न दिसे । न दिसे
परी ते असे । भूतरूपें ॥ २३ ॥ काष्ठीं अग्नि दिसेना । निरोधीं वायु भासे-
ना । जाणीव तैसी लक्षेना । एकाएकीं ॥ २४ ॥ भूतें वेगळालीं दिसती ।
पाहतां एकचि भासती । बहुत धूर्तपणें प्रचीती । वोळखावी ॥ २५ ॥ ब्रह्मा-
पासून मूळमाया । मूळमायेपासून गुणमाया । गुणमायेपासून तयां । गुणांस
जन्म ॥ २६ ॥ गुणापासूंनियां भूतें । पावलीं स्पष्टदशेर्तें । ऐसीं यांचीं रूपें
१. अकस्मात. २. अक्षरांस. ३. मिश्रण. ४. पंचभूतांत. ५. आकारास.

२३० श्रीदासबोध. [ दशक
समस्तें । निरूपिलीं ॥ २७ ॥ आकाश गुणापासून जाहलें । हें कदापि नाहीं
घडलें । शब्दगुणास कल्पिलें । आकाश वायां ॥ २८ ॥ एक सांगतां एक-
चि भावी । उगीच करी गाथागोवी । तया वेड्याची डेंगवी । कोणें
करावी ॥ २९ ॥ शिकविल्याहि कळेना । उमजविल्याहि उमजेना । दृष्टांतें-
हि तर्केना । मंदरूप ॥ ३०॥ भूतांहून भूत थोर । हााहि दाखविला विचार ।
परी भूतां वडील स्वतंत्र । कोण आहे ॥ ३१॥ जेथें मूळमाया पांचभौतिक ।
तेथें काय राहिला विवेक । मूळमायेपरतें एक । निर्गुण ब्रह्म ॥ ३२ ॥ ब्रह्मीं
मूळमाया झाली । तिची लीला परीक्षिली । तंव ते निखळ वोतिली । भूतें
त्रिगुणांचीं ॥ ३३ ॥ भूतें विकारवंत चार । आकाश पाहतां निर्विकार ।
आकाश भूत हा विचार । उपाधीकरितां ॥ ३४ ॥ पिंडीं व्यापक म्हणोन
जीव । ब्रह्मांडीं व्यापक म्हणोन शिव । तैसाचि हााहि अभिप्राय । आकाशा-
चा ॥ ३५ ॥ उपाधीमध्यें सांपडलें । सूक्ष्म पाहतां भासलें । इतुक्त्यासाठीं
आकाश झालें । भूतरूप ॥ ३६ ॥ आकाश अवकाश तो भकास । परंतु ब्रह्म
तें निराभास । उपाधि नसतां जें आकाश । तेंचि ब्रह्म ॥ ३७ ॥ जाणीव
नेणीव मध्यमान । हेंचि गुणांचें प्रमाण । येथें निरूपिले त्रिगुण । रूपांसहि-
त ॥ ३८ ॥ प्रकृति पावली विस्तारातें । पुढें एकाचें एकचि होतें । वि-
कारवंताचि तयातें । नेम कैंचा ॥ ३९ ॥ काळें पांढरें मेळवितां । पारवें होतें
तत्वतां । काळें पिवळें मेळवितां । हिरवें होय ॥ ४० ॥ ऐसे रंग नानापरी ।
मेळवितां पालट धरी । तैसें दृश्य हें विकारी । विकारवंत ॥ ४१ ॥ एका
जीवेंने नाना रंग । उमटों लागती तरंग । पालटाचा लागेवेग । किती
म्हणोन पाहावा ॥ ४२ ॥ एका उदकाचे विकार । पाहतां दिसती अपार ।
पंचभूतांचा विस्तार । चौऱ्यांशीं लक्ष योनी ॥ ४३ ॥ नाना देहांचें बीज
उदक । उदकापासून सकळ लोक । किडा मुंगी श्वापदादिक । उदकेंचि हो-
य ॥ ४४ ॥ शुक्रें शोणितें म्हणिजे नीरें । त्या नीराचें हें शरीर । नखें दंत
अस्थिमात्रें । उदकाच्या होती ॥ ४५ ॥ मुळाचे बारीक पागोरे । तेणें
पंथें उदक भरे । त्या उदकेंचि विस्तारे । वृक्षमात्र ॥ ४६ ॥ आम्रवृक्ष मो-
हरा आले । अवघे उदकाकरितां झाले । फळीं फुलीं लगडले । सावकाश
१. उलगडा. २. उदकानें. ३. प्रकार. ४. रेत. ५. रक्त. ६. पाणी. ७. हाडें.

, then स has a vertical line above?
Wait! Could it be कोसले?
Let's look at the letter:
Is it को सें ले? Or को सै ले?
Wait, in line 17:
क + ो = को
Then स with two matras? No, one matra and a rafar?
Wait, why are we guessing when we can just transcribe what is printed visually?
Let's look at the printed characters:
क - ो - र् - स - ले?
Wait, look at the letter after को: it is र् (rafar) on स?
Wait, does rafar sit on the following consonant? Yes! A rafar on स means र्स.
With matra: र्से.
So कोर्सेले? No, the ले has a matra: ले.
Wait, what about कोसले?
Let's search Dasbodh 9.7.4:
"कोसले अथवा कांटेघरें । नाना पृष्ठभागीं चालतीं घरें ।"
In almost ALL editions of Dasbodh, the text of 9.7.4 is:
"कोसले अथवा कांटेघरें । नाना पृष्ठभागीं