दासबोध (समर्थ रामदास स्वामी - सम्पूर्ण २० दशक एवं २०० समास सटीक)

२२८ श्रीदासबोध. [ दशक
चौऱ्यायशीं लक्ष योनींची दाटी । पिंडीं कोठें ॥ ३२ ॥ ब्रह्मांडीं पदार्थ
निर्माण झाले । पृथगाकारें वेगळाले । तेहि तितुके निरूपिले । पाहिजेत
पिंडीं ॥ ३३ ॥ जितुक्या औषधी तितुकीं फळें । नानाप्रकारचीं रसाळें ।
नाना बीजें धान्यें सकळें । पिंडीं निरूपावीं ॥ ३४ ॥ हें सांगतां पुरवेना ।
तरी उगेंच बोलवेना । बोलिलें न येतां अनुमाना । लाजिरवाणें ॥ ३५ ॥
तरी हें निरूपिलें न वचे । फुकट बोलतां काय वेंचे । या कारणें अनुमानाचें ।
कार्य नाहीं ॥ ३६ ॥ पांच भूतें तीं ब्रह्मांडीं । आणि पांचचि वर्तती पिंडीं ।
यांची पाहावी रोकडी । प्रतीत आतां ॥ ३७ ॥ पांचीं भूतांचें ब्रह्मांड ।
आणि पांचभौतिक हें पिंड । या वेगळें तें उदंड । अनुमानज्ञान ॥ ३८ ॥
जितुकें अनुमानाचें बोलणें । तितुकें वमनप्राय त्यागणेँ । निश्चयात्मक तेंचि
बोलणें । प्रत्ययाचें ॥ ३९ ॥ जें पिंडीं तेंचि ब्रह्मांडीं । प्रतीत नाहीं कीं
रोकडी । पंचभूतांची तांतडी । दोहींकडे ॥ ४० ॥ म्हणोनि दोहींचें स्थान-
मान । हें तों अवघेंचि अनुमान । आतां एक समाधान । मुख्य तें कैसें ॥
४१ ॥ इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे नवमदशके अनुमाननिरसननिरू-
पणं नाम पंचमः समासः ॥ ५ ॥

६. गुणरूप.
श्रीगणेशाय नमः ॥ आकाश जैसें निराकार । तैसा ब्रह्माचा विचार ।
तेथें वायूचा विकार । तैसी मूळमाया ॥ १ ॥ हें दासबोधीं असे बोलिलें ।
ज्ञानदशकीं प्रांजळ केलें । मूळमायेतें दाखविलें । पांचभौतिक ॥ २ ॥ तेथें
जाणीव तो सत्वगुण । मध्य तो रजोगुण । नेणिव तो तमोगुण । जाणिजे
श्रोतीं ॥ ३ ॥ म्हणाल तेथें कैंची जाणीव । तरी ऐका याचा अभिप्राय ।
पिंडीं महाकारण देहीं सर्व- । साक्षिणी अवस्था ॥ ४ ॥ तैसी मूळप्रकृति
ब्रह्मांडींचें । देह महाकारण साचें । म्हणोनि तेथें जाणीवेचें । अधिष्ठान
आलें ॥ ५ ॥ असो मूळमायेभीतरीं । गुप्त त्रिगुण वास करी । स्पष्ट होती
संधी चतुरीं । जाणावी गुणक्षोभिणी ॥ ६ ॥ जैसा तृणाचा पोटरा कळा ।
१. वमनाप्रमाणें. २. विस्तार. ३. मूळमायाच पांचभौतिक आहे असें दाखविलें.
४. तीन गुण स्पष्ट होण्याची जी संधि तीच गुणक्षोभिणी माया.