बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
वस्तुनिष्ठप्रश्नाः ६८३
१६२. संगृह्याष्टौ सीसभागान् कांसस्य द्वौ तथांशकम्।
रीतिकायास्तु सन्तप्तो वज्राख्यः परिकीर्तितः ॥
इति कस्य वाक्यम्?
(अ) शौनकस्य (स) गर्गस्य
(ब) विश्वकर्मणः (द) मयस्य
१६३. कति परमाणुजः परिमाणं बालाग्रः कथ्यते?
(अ) अष्टपरमाणूनाम् (स) नवपरमाणूनाम्
(ब) दशपरमाणूनाम् (द) पञ्चपरमाणूनाम्
१६४. कतीनां बालाग्राणां लिक्षा भवति?
(अ) अष्टानाम् (स) नवानाम्
(ब) सप्तानाम् (द) द्वादशानाम्
१६५. कति लिक्षानां यूका जायते?
(अ) पञ्चानाम् (स) सप्तानाम्
(ब) षण्णाम् (द) अष्टानाम्
१६६. यूकानां यवपरिमाणं भवति—
(अ) सप्तानाम् (स) नवानाम्
(ब) अष्टानाम् (द) पञ्चानाम्
१६७. अङ्गुलपरिमाणं कतीनां यवानां जायते?
(अ) अष्टानाम् (स) पञ्चानाम्
(ब) नवानाम् (द) षण्णाम्
१६८. श्रीरामस्य प्रतिमा कियदङ्गुलपरिमितं दीर्घं भवेत्?
(अ) विंशदुत्तरशताङ्गुलम् (स) अशीत्यङ्गुलम्
(ब) नवत्यङ्गुलम् (द) चतुरशीत्यङ्गुलपरिमितम्
१६९. अन्येषां समेषां मूर्तीनां दैर्घ्यं कियदङ्गुलात्मकं भवेत्?
(अ) अष्टोत्तरशताङ्गुलात्मकम् (स) षण्णवत्यङ्गुलात्मकम्
(ब) पञ्चनवत्यङ्गुलात्मकम् (द) षण्णवत्यङ्गुलात्मकम्
१७०. छिन्नवृक्षस्य पतनं शुभं भवति—
(अ) पूर्वे (स) वायव्यकोणे
(ब) ईशानकोणे (द) अग्निकोणे
१७१. मण्डपस्य कस्मिन् भागे पुष्पमाला कुर्यात्?
(अ) पूर्वभागे (स) पश्चिमभागे
(ब) दक्षिणभागे (द) उत्तरभागे
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
६८४ बृहत्संहिता
१७२. पीता पताका कस्यां दिशि भवेत्?
(अ) पूर्वे (स) उत्तरे
(ब) ईशानकोणे (द) पश्चिमभागे
१७३. यार्चा शङ्कपहता सा तु प्रधानकुलनाशिनी ।
छिद्रेणोपहता या तु बहुदोषकरी मता ॥
कस्येदं पद्यम्?
(अ) कश्यपस्य (स) गर्गस्य
(ब) शौनकस्य (द) नारदस्य
१७४. पूर्वस्यां दिशि कस्य कृते मन्त्रो जाप्यते?
(अ) वरुणस्य कृते (स) इन्द्रस्य कृते
(ब) यमस्य कृते (द) कुवेरस्य कृते
१७५. मन्त्रान् के जपन्ति?
(अ) क्षत्रियाः (स) शूद्राः
(ब) वैश्याः (द) ब्राह्मणाः
१७६. ब्राह्मणाः कस्य कृते मन्त्रान् जपन्ति?
(अ) स्वस्य कृते (स) अन्यस्य कृते
(ब) यजमानस्य कृते (द) समेषां कृते
१७७. कदा प्रतिष्ठा कर्तव्या?
(अ) उत्तरायणे (स) वसन्तर्त्तौ
(ब) दक्षिणायने (द) माघे
१७८. कति दन्त्याः गावः शुभाः भवन्ति?
(अ) दश दन्त्याः (स) पञ्च दन्त्याः
(ब) सप्त दन्त्याः (द) चतुर्दन्त्याः
१७९. आपादक्षारकपिलाः कृष्णपुष्यचिताश्च ये ।
मार्जारकपिलाक्षाश्च दुर्बला यूथघातिनः ॥
पङ्कादिवार्त्ताः पादानुद्धरन्तो व्रजन्ति ये ।
अधूर्वहा भवन्त्येते भाराध्वनि विगर्हिताः ॥
इति कस्योक्तिः?
(अ) कश्यपस्य (स) शौनकस्य
(ब) गौतमस्य (द) पराशरस्य
१८०. शुक्लराजिपरीक्षिप्ते यस्यान्तर्लोचने शुभे ।
मल्लिकाक्षो महाधन्यः स महाकृष्णतारकः ॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
वस्तुनिष्ठप्रश्नाः ६८५
इति कस्य वचनम्?
(अ) शालिहोत्रस्य (स) कश्यपस्य
(ब) पराशरस्य (द) शौनकस्य
१८१. विस्तीर्णवक्षो जघनो भारे याने च पूजितः ।
स्निग्धपिङ्गेक्षणश्वेतस्ताम्रशृङ्गो महानसः ।
स तु गौः पद्मको नाम गोसहस्रप्रवर्धनः ॥
इति कस्य वाक्यम्?
(अ) शौनकस्य (स) गर्गस्य
(ब) कश्यपस्य (द) पराशरस्य
१८२. त्रयः पादाः पञ्च नखा अग्रगो दक्षिणस्तथा ।
षण्णखस्ताम्रनासो यस्ताम्रोष्ठः सिंहविक्रमः ॥
इति कस्य लक्षणम्?
(अ) गोर्लक्षणम् (स) गर्दभलक्षणम्
(ब) धेनोर्लक्षणम् (द) शूनो लक्षणम्
१८३. अखङ्गास्ताम्रवक्त्राश्च स्निग्धवर्णाश्च पूजिताः ।
दीनाश्चैव विवर्णाश्च विस्वराश्च विगर्हिताः ॥
कस्येदं लक्षणम्?
(अ) कपोतस्य (स) काकस्य
(ब) कुक्कुटस्य (द) दिवान्धस्य
१८४. कोमला सुस्वरा च कुक्कुटी किं ददाति?
(अ) लक्ष्मीम् (स) विजयम्
(ब) यशः (द) बलम्
१८५. शङ्खदर्भप्रतीकाशाश्छत्राभो रजतप्रभः ।
तथा वैदूर्यवर्णाभो यो भवेदष्टसर्षपः ॥
इति कस्य वाक्यम्?
(अ) गर्गस्य (स) नारदस्य
(ब) शौनकस्य (द) कश्यपस्य
१८६. गोधामुखं त्रिकोणं च तथा मण्डलवर्धनम् ।
स्त्रीपुत्रमतिदं विन्द्यात्कूर्मं राष्ट्रविवर्धनम् ॥
इति कस्य लक्षणम्?
(अ) शूनः (स) कच्छपस्य
(ब) गोः (द) कपोतस्य
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
६८६ बृहत्संहिता
१८७. कति दन्ताः छागाः शुभदाः?
(अ) नवदन्ताः (स) अष्टदन्ताः
(ब) दशदन्ताः (द) सप्तदन्ताः
१८८. कति दन्तयुक्ताः छात्राः गृहे त्याज्याः?
(अ) सप्तदन्ताः (स) पञ्चदन्ताः
(ब) एकादशदन्ताः (द) चतुर्दन्ताः
१८९. किंवर्णकाः छागाः शुभाः भवन्ति?
(अ) कृष्णाः (स) अर्धकृष्णाः
(ब) श्वेताः (द) अर्धपीताः
१९०. मन्दं सशब्दं चरति श्वेतः कृष्णाण्डसंयुतः।
मध्ये कृष्णेन पट्टेन युक्तो यः सोऽपि वृद्धिदः ॥
कस्येदं वचनम्?
(अ) शौनकस्य (स) कश्यपस्य
(ब) पराशरस्य (द) गर्गस्य
१९१. ऋष्यमूर्धा नीलपादः प्राग्भागे यश्च पाण्डुरः।
पश्चिमे नीलवर्णः स्यात्सोऽपि भर्तुर्विवृद्धिदः ॥
कस्येदं लक्षणम्?
(अ) कुक्कुटस्य (स) छागस्य
(ब) कुक्कुरस्य (द) कपोतस्य
१९२. कति छागाः लक्ष्मीसुताः?
(अ) चत्वारः (स) पञ्च
(ब) त्रयः (द) सप्त
१९३. तथा च वर्णनैकेन स्निग्धवर्णो भवेद्यदि।
स हन्याद्वर्णजान् दोषान् देहः सर्वत्र शस्यते ॥
कस्येदं वाक्यम्?
(अ) गर्गस्य (स) कश्यपस्य
(ब) शौनकस्य (द) पराशरस्य
१९४. अश्वस्य कति ध्रुवावर्ताः भवन्ति?
(अ) दश (स) अष्टौ
(ब) नव (द) द्वादश
१९५. सन्दंशं मध्यमन्त्यं दशनयुगमधः सोत्तरं वर्षजाते
स्फीतं द्व्यब्दे कषायं पतितसमुदितं त्रिचतुष्पञ्चकेषु।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
वस्तुनिष्ठप्रश्नाः ६८७
त्रींस्त्रीनेकैकमब्दानसितहरिसिताकाचमाक्षीकशङ्खा
छिद्रं चालच्युतिश्च प्रभवति तुरगे लक्षणं वर्षजानाम्॥
इति कस्य वाक्यम्?
(अ) कश्यपस्य (स) गर्गस्य
(ब) शौनकस्य (द) वररुचेः
१९६. कति जातयो भवन्ति गजस्य?
(अ) त्रयः (स) पञ्च
(ब) चत्वारः (द) षट्
१९७. ताम्रोष्ठतालुवदनाः कलविङ्कन्नेत्राः स्निग्धोन्नताग्रदशनाः पृथुलायतास्याः।
चापोन्नतायतनिगूढनिमग्नवंशास्तन्वेकरोमचितकूर्मसमानकुम्भाः ॥
इति कस्य लक्षणम्?
(अ) अश्वस्य (स) गर्दभस्य
(ब) गोः (द) गजस्य
१९८. अन्याभ्यधिकं यस्य विस्तारेण स्तनान्तरम्।
विकटः स च निर्दिष्टो दुर्गार्तिर्निन्दितो गजः॥
इति किदृग्गजस्य लक्षणम्?
(अ) विकटगजस्य (स) मत्कुणगजस्य
(ब) षण्डगजस्य (द) वामनगजस्य
१९९. पादैः समासैः सुस्निग्धैः सोष्णैः श्लिष्टैः सुशोभनैः।
उन्नतैः स्वेदरहितैः शिराहीनैश्र्च पार्थिवः॥
इति कुतः गृहीतम्?
(अ) रुद्रयामलात् (स) गर्गसंहितातः
(ब) डामरतन्त्रात् (द) समुद्रात्
२००. पद्मरक्तोत्पलनिभैः तथा क्षतजसन्निभैः।
नृपाः पादतलैर्ज्ञेया ये चान्ये सुखभागिनः॥
कस्य वाक्यमिदम्?
(अ) गर्गस्य (स) कश्यपस्य
(ब) शौनकस्य (द) पराशरस्य
२०१. 'सिंहतुल्या कटिर्यस्य स नरेन्द्रो न संशयः' इति कस्य वचनम्?
(अ) समुद्रस्य (स) वसिष्ठस्य
(ब) पराशरस्य (द) गर्गस्य
२०२. ग्रीवा च वर्तुला यस्य स नरो धनवान् स्मृतः।
कम्बूग्रीवा नरा ये तु राजानस्ते न संशयः॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA
६८८ बृहत्संहिता
सुस्निग्धं मांसलं पृष्ठमभग्नं चाप्यरोमशम्।
सधनानां विपर्यस्तं निर्धनानां प्रकीर्तितम्॥
कस्य कथनमिदम्?
(अ) शौनकस्य (स) वसिष्ठस्य
(ब) गर्गस्य (द) समुद्रस्य
२०३. निःस्वेदमांसलाः कक्षाः सुगन्धाः रोमसङ्कुलाः।
धनिनां तु विजानीयान्निर्धनानामतोऽन्यथा॥
कस्योक्तिरियम्?
(अ) पराशरस्य (स) गर्गस्य
(ब) वशिष्ठस्य (द) समुद्रस्य
२०४. दीर्घायुषामङ्गुलयः कीदृशाः भवन्ति?
(अ) दीर्घाः (स) सूक्ष्माः
(ब) अवलिताः (द) चिपटाः
२०५. स्थूलाङ्गुलयः केषाम्?
(अ) सज्जनानाम् (स) सधनानाम्
(ब) निर्धनानाम् (द) पापीनाम्
२०६. कपिसदृशकराः के?
(अ) निर्धनाः (स) धनिनः
(ब) पापिनः (द) सधर्माः
२०७. व्याघ्रपाणयः पुरुषाः के भवन्ति?
(अ) पापिनः (स) सज्जनाः
(ब) धर्मिणः (द) विद्वांसः
१०८. निम्नकरतलाः नराः कीदृशाः भवन्ति?
(अ) निर्भीकाः (स) निर्धनाः
(ब) पितृवित्तेन विहीनाः (द) सदोषाः
२०९. सेनापतिः को भवति?
(अ) ताम्रवर्णनखी (स) सुनखी
(ब) कुनखी (द) वर्णहीननखी
२१०. पुत्रवान् को भवति?
(अ) दीर्घाङ्गुलिपर्वाणः (स) स्निग्धाङ्गुलयः
(ब) यवयुक्ताङ्गुष्ठः (द) स्थूलाङ्गुलयः
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
वस्तुनिष्ठप्रश्नाः ६८९
२११. रूक्षाः रेखाः केषां भवन्ति?
(अ) सधनानां (स) निर्धनानाम्
(ब) विदुषाम् (द) अल्पबुद्धीनाम्
२१२. नृपतेः मणिबन्धे कीदृशः रेखाः भवन्ति?
(अ) मणिबन्धोत्थितास्तिस्रो रेखा (स) चतस्रः रेखा
(ब) द्वे रेखे (द) पञ्च रेखाः
११३. मीनयुगाङ्कितपाणिः को भवति?
(अ) नित्यं सत्रप्रदः (स) धनी
(ब) विद्याभाक् (द) नृपतिः
२१४. ऐश्वर्यशाली को भवति?
(अ) स्वस्तिकरेखायुतः (स) कमलचिह्नयुतः
(ब) दीर्घरेखायुतः (द) रज्जुरेखी
२१५. सेनापतिः को भवति?
(अ) खड्गरेखी (स) धनुःरेखी
(ब) तोमररेखी (द) कुन्तरेखी
२१६. धार्मिकः को भवति?
(अ) वापीरेखी (स) सिंहासनरेखी
(ब) मन्दिररेखी (द) श्रीवृक्षरेखी
२१७. यज्ञयाजी भवेन्नित्यं बहुवित्तश्च मानवः ।
श्रीवत्समथवा पद्मं वज्रं चामरमेव च।
यस्य हस्ते तु दृश्येत स भवेत्पृथिवीपतिः ॥
कस्य वाक्यमिदम्?
(अ) समुद्रस्य (स) गर्गस्य
(ब) शौनकस्य (द) कश्यपस्य
२१८. निर्मांसैश्चिबुकैर्दीर्घैर्निद्रव्याश्चाशुवाचिनः ।
समांसलैरर्थनोपेता बहुपुत्रसमावृताः ॥
कस्य वचनमिदम्?
(अ) वराहमिहिरस्य (स) कश्यपस्य
(ब) पराशरस्य (द) गर्गस्य
२१९. विम्बाधरोष्ठाः के भवन्ति?
(अ) राजानः (स) विद्वांसः
(ब) धनिनः (द) याज्ञिकाः
बृ० भ० द्वि०-४४
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
६९० बृहत्संहिता
२२०. रक्तजिह्वा के भवन्ति?
(अ) योगिनः (स) भोगिनः
(ब) रोगिणः (द) रागिणः
२२१. कृष्णतालुर्नरो यस्तु स भवेत् कुलनाशनः ।
विकृतं स्फुटितं तालुर्यस्य तस्य न शोभनम् ॥
कस्य वाक्यमिदम्?
(अ) शौनकस्य (स) गर्गस्य
(ब) वसिष्ठस्य (द) समुद्रस्य
२२२. सौम्यञ्च संवृतं वक्त्रममलं यस्य देहिनः ।
महाराजो भवेन्नित्यं विपरीते तु निर्धनः ॥
इति कस्य वचनम्?
(अ) समुद्रस्य (स) कश्यपस्य
(ब) शौनकस्य (द) पराशरस्य
२२३. स्त्रीमुखं निरपत्यानां मण्डलं शाठ्यसेविनाम् ।
दीर्घं मुखञ्च निःस्वानां भीरुवक्त्रा दुराशयाः ॥
इति कस्य वाक्यम्?
(अ) शौनकस्य (स) पराशरस्य
(ब) कश्यपस्य (द) समुद्रस्य
२२४. स्निग्धमस्फुटिताग्रं च सन्नतं श्मश्रु चेष्यते ।
रक्तैरल्पैस्तथा रूक्षैः श्मश्रुभिस्तस्कराः स्मृताः ॥
कस्येदं पद्यम्?
(अ) शौनकस्य (स) पराशरस्य
(ब) कश्यपस्य (द) समुद्रस्य
२२५. ऋज्वी स्वल्पच्छिद्रा नासा केषाम्?
(अ) दुर्भाग्यानाम् (स) सभाग्यानाम्
(ब) सुखयुक्तानाम् (द) निर्धनानाम्
२२६. सकृत्क्षुतं भोगवतां द्विर्धनाय चिरायुषे ।
चतुः स्याद्रोगनाशाय परमस्मात् तदीशजाः ॥
इति कस्य वचनम्?
(अ) व्यासस्य (स) पराशरस्य
(ब) कश्यपस्य (द) नारदस्य
२२७. मन्त्रित्वं स्थूलदृशां श्यावाक्षाणां भवति सौभाग्यम् ।
दीना दृग्निःस्वानां स्निग्धा विपुलार्थभोगवताम् ॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
वस्तुनिष्ठप्रश्नाः ६९१
कस्य वाक्यमिदम्?
(अ) कश्यपस्य (स) पराशरस्य
(ब) गर्गस्य (द) वराहमिहिरस्य
२२८. समे गोक्षीरवर्णाभे रक्तान्ते कृष्णतारके ।
प्रसन्ने च विशाले च स्निग्धे चैवायते शुभे ॥
कस्येदं वाक्यम्?
(अ) शौनकस्य (स) कश्यपस्य
(ब) गर्गस्य (द) समुद्रस्य
२२९. कः शतवर्षं जीवति?
(अ) यस्य ललाटे तिस्रो रेखाः (स) यस्य ललाटे पञ्च रेखाः
(ब) यस्य ललाटे चतस्रो रेखाः (द) यस्य ललाटे द्वि रेखाः
२३०. रेखा पञ्च ललाटे तु यस्याऽसौ धनवान् स्मृतः ।
शतं जीवति वर्षाणामैश्वर्यमधिगच्छति ॥
इति कस्य वाक्यम्?
(अ) समुद्रस्य (स) पराशरस्य
(ब) कश्यपस्य (द) गर्गस्य
२३१. नाभी स्वरः सत्त्वमिति प्रशस्तं गम्भीरमेतत्त्रितयं नराणाम् ।
उरो ललाटं वदनञ्च पुंसां विस्तीर्णमेतत्त्रितयं प्रशस्तम् ॥
इति कुतः गृहीतम्?
(अ) वसिष्ठसंहितातः (स) सनत्कुमारसंहितातः
(ब) वाराहीसंहितातः (द) गर्गसंहितातः
२३२. अग्नेश्छाया कीदृग् भवति?
(अ) क्रोधशीला (स) कमलसदृशी
(ब) अधृष्या (द) सुवर्णसदृशी
२३३. कतिसङ्ख्याकाः छायाः भवन्ति?
(अ) पञ्च (स) नव
(ब) सप्त (द) दश
२३४. पञ्च छाया कस्य मते?
(अ) गर्गमते (स) गौतममते
(ब) कश्यपमते (द) वराहमिहिरमते
२३५. भूम्याऽऽपोऽनलवाय्वभ्रसम्भूताः पञ्च कीर्तिताः ।
छाया भूविष्णुशक्रार्कचन्द्राणाञ्च तथापराः ॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
६९२ बृहत्संहिता
कस्येदं वाक्यम्?
(अ) गर्गस्य (स) शौनकस्य
(ब) पराशरस्य (द) गौतमस्य
२३६. के भवन्ति राजान:?
(अ) करिनिःस्वनाः (स) रथनिःस्वनाः
(ब) वृषभनिःस्वनाः (द) सिंहसदृशनिःस्वनाः
२३७. मानवदेहे कति सारतत्त्वानि भवन्ति?
(अ) पञ्च (स) सप्त
(ब) षट् (द) अष्टौ
२३८. सुखिनः के भवन्ति?
(अ) रुधिरसाराः (स) अस्थिसाराः
(ब) मांससाराः (द) वीर्यसाराः
२३९. द्युतिमान् स्निग्धः वर्णः केषां भवति?
(अ) नृपाणाम् (स) धनिनाम्
(ब) विदुषाम् (द) निर्धनानाम्
२४०. कियदङ्गुलपरिमितमुन्मानमुत्तमं भवति?
(अ) नवत्यङ्गुलपरिमितम् (स) षण्णवत्यङ्गुलपरिमितम्
(ब) अष्टोत्तरशताङ्गुलपरिमितम् (द) अशीत्यङ्गुलपरिमितम्
२४१. चतुरशीत्यङ्गुलपरिमितमुन्मानं कीदृशम्?
(अ) अधमम् (स) मध्यमम्
(ब) उत्तमम् (द) निकृष्टम्
२४२. मध्यममुन्मानं कियदङ्गुलपरिमितं भवति?
(अ) चतुरशीत्यङ्गुलपरिमितम् (स) नवत्यङ्गुलपरिमितम्
(ब) षण्णवत्यङ्गुलपरिमितम् (द) द्विनवत्यङ्गुलपरिमितम्
२४३. कियत्पलपरिमितं भारमेकं भवति?
(अ) द्विसहस्रपलपरिमितम् (स) त्रिसहस्रपलपरिमितम्
(ब) सहस्रैकपलपरिमितम् (द) सार्द्धसहस्रपलपरिमितम्
२४४. कियता मानेन सुखी भवति मनुष्यः?
(अ) भारमानेन (स) सार्धभारमानेन
(ब) अर्धभारमानेन (द) सपादभारमानेन
२४५. उन्मानमानयोः पुरुषस्य कदा विचारः कर्तव्यः?
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
वस्तुनिष्ठप्रश्नाः ६९३
(अ) विंशतिवर्षे (स) चतुर्विंशतिवर्षे
(ब) द्वाविंशतिवर्षे (द) पञ्चविंशतिवर्षे
२४६. वनितानां मानोन्मानं कदा विचारणीयम्?
(अ) अष्टादशतमे वर्षे (स) विंशतितमे वर्षे
(ब) एकोनविंशतितमे वर्षे (द) द्वाविंशतितमे वर्षे
२४७. पुरुषस्वभावेण कति प्रकृतयः भवन्ति?
(अ) अष्टौ (स) दश
(ब) नव (द) एकादश
२४८. क्षुधालुः बहुभोजी च किम्प्रकृतिको मनुष्यः?
(अ) वायुप्रकृतिकः (स) जलप्रकृतिकः
(ब) अग्निप्रकृतिकः (द) पृथिवीप्रकृतिकः
२४९. मधुरभाषी पुरुषः किम्प्रकृतिकः?
(अ) जलप्रकृतिकः (स) भूमिप्रकृतिकः
(ब) अग्निप्रकृतिकः (द) आकाशप्रकृतिकः
२५०. कार्यकौशलः पुरुषः किम्प्रकृतिकः?
(अ) वायुप्रकृतिकः (स) आकाशप्रकृतिकः
(ब) जलप्रकृतिकः (द) तेजप्रकृतिकः
२५१. देवप्रकृतिको मनुजः कीदृशः?
(अ) दानशीलः (स) स्नेहिलः
(ब) स्वल्पकोपः (द) दयार्द्रहृदयः
२५२. राक्षसपिशाचप्रकृतिकः कीदृशः पुरुषः?
(अ) क्रोधी (स) पापी
(ब) दुष्टस्वभावः (द) बहुभाषी
२५३. मलिनः पुरुषः किम्प्रकृतिकः?
(अ) पिशाचप्रकृतिकः (स) अग्निप्रकृतिकः
(ब) राक्षसप्रकृतिकः (द) वायुप्रकृतिकः
२५४. तिर्यक्प्रकृतिकः पुरुषः कीदृशः?
(अ) भीरुः (स) बहुभुक्
(ब) क्षुधालुः (द) पलायनपरः
२५५. के मनुष्या राजानः भवन्ति?
(अ) शार्दूलतुल्यगतिकः (स) हंसगामी
(ब) गजतुल्यगतिकः (द) वृषभगामी
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
६९४ बृहत्संहिता
२५६. शार्दूलहंससमदद्विपगोपतीनां तुल्याः भवन्ति गतिभिः शिखिनाञ्च भूपाः ।
येषाञ्च शब्दरहितं स्तिमितञ्च यातं तेऽपीश्वराः द्रुतपरिप्लुतगा दरिद्राः ॥
इति कस्य कथनम्?
(अ) शौनकस्य (स) पराशरस्य
(ब) कश्यपस्य (द) वराहमिहिरस्य
२५७. कः पुरुषः भाग्यशाली कथ्यते?
(अ) यस्य श्रान्ते यानं भवति (स) यस्य तृषापरिगतस्य पानं भवति
(ब) यस्य बुभुक्षायामशनं भवति (द) यस्य भयकाले रक्षा भवति
२५८. श्रान्तस्य यानमशनं च बुभुक्षितस्य पानं तृषापरिगतस्य भयेषु रक्षा ।
एतानि यस्य पुरुषस्य भवन्ति काले धन्यं वदन्ति खलु तं नरलक्षणज्ञाः ॥
इति कुतः गृहीतम्?
(अ) सनत्कुमारसंहितातः (स) बृहत्संहितातः
(ब) भृगुसंहितातः (द) वाराहीसंहितातः
२५९. कति प्रशस्तपुरुषाः?
(अ) चत्वारः (स) षट्
(ब) पञ्च (द) सप्त
२६०. हंसयोगो कदा जायते?
(अ) स्वोच्चे स्वभे केन्द्रगे गुरौ (स) चतुर्थदशमसप्तमलग्नगे देवगुरौ
(ब) स्वक्षेत्रे केन्द्रगे गुरौ (द) कर्कराशिगते बृहस्पतौ
२६१. केन शशयोगो जायते?
(अ) सूर्येण (स) सौर्येण
(ब) चन्द्रमसा (द) बुधेन
२६२. रुचकयोगः कस्माज्जायते?
(अ) गुरुणा (स) भौमेन
(ब) राहुणा (द) केतुना
२६३. भद्रयोगः केन ग्रहेण भवति?
(अ) कुजेन (स) गुरुणा
(ब) बुधेन (द) शनैश्चरेण
२६४. स्वक्षेत्रे तु चतुष्टयेऽथ वलिभिः स्वोच्चे स्थितैर्वा ग्रहैः
शुक्राङ्गारकमन्दजीवशशिजैरेतैर्यथाप्रक्रमम् ।
मालव्यो रुचकः शशोऽथ कथितो हंसश्च भद्रस्तथा
सर्वेषामतिविस्तरान्मुनिमतात् सङ्ख्यते लक्षणम् ॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
वस्तुनिष्ठप्रश्नाः ६९५
इदं पद्यं कुत्रास्ति?
(अ) भृगुसंहितायाम् (स) गर्गसंहितायाम्
(ब) वाराहीसंहितायाम् (द) सारावल्याम्
२६५. पूर्णसत्त्ववान् कस्य बलेन भवति नरः?
(अ) सूर्यबलेन (स) भृगुबलेन
(ब) चन्द्रबलेन (द) कुजबलेन
२६६. मनसा बलवान् केन बलेन भवति नरः?
(अ) सूर्यबलेन (स) कुजबलेन
(ब) चन्द्रबलेन (द) गुरुबलेन
२६७. महीसुतात्सत्त्वमुदाहरन्ति गुरुत्वमिन्दोस्तनयाद्धुरोश्च ।
स्वरः सितात्स्नेहमतोऽनुवर्णं बलाबलैः पूर्णलघूनि चैषाम् ॥
इति पद्यं कुत्राऽस्ति?
(अ) वसिष्ठसंहितायाम् (स) वाराहीसंहितायाम्
(ब) भृगुसंहितायाम् (द) सारावल्याम्
२६८. हंसपुरुषस्योन्नतं कियदङ्गुलपरिमितं भवति?
(अ) षण्णवत्यङ्गुलपरिमितम् (स) पञ्चाशीत्यङ्गुलपरिमितम्
(ब) नवत्यङ्गुलपरिमितम् (द) चतुरशीत्यङ्गुलपरिमितम्
२६९. उच्छ्रायः परिणाहस्तु यस्य तुल्यं शरीरिणः ।
स नरः पार्थिवो ज्ञेयो न्यग्रोधपरिमण्डलः ॥
इति कस्य वाक्यम्?
(अ) वसिष्ठस्य (स) गर्गस्य
(ब) शौनकस्य (द) पराशरस्य
२७०. कतिविधाः पुरुषाः भवन्ति?
(अ) सप्तविधाः (स) षड्विधाः
(ब) पञ्चविधाः (द) अष्टविधाः
२७१. कति गुणाः भवन्ति?
(अ) त्रयो गुणाः (स) पञ्च गुणाः
(ब) चत्वारो गुणाः (द) सप्त गुणाः
२७२. कीदृशः मालव्यपुरुषः?
(अ) नागनासः (स) जानुसम्प्राप्तहस्तः
(ब) समभुजयुगलः (द) कृशकटिभागः
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
६९६ बृहत्संहिता
२७३. मालव्यपुरुषस्यायुः कति वर्षाणि?
(अ) पञ्चाशद्वर्षाणि (स) सप्ततिवर्षाणि
(ब) अशीतिवर्षाणि (द) पञ्चाशीतिवर्षाणि
२७४. वक्त्रं त्रयोदशमितानि तथाङ्गुलानि दैर्घ्येण कर्णविवराद्दश विस्तरेण।
मालव्यसंज्ञमनुजः स भुनक्ति नूनं लाटं समालवससिन्धुसपारियात्रम्॥
कुतः गृहीतमिदं पद्यम्?
(अ) भृगुसंहितातः (स) वाराहीसंहितातः
(ब) सारावलीतः (द) नारदसंहितातः
२७५. त्वक्शुक्रसारः पृथूपीनवक्षाः सत्त्वाधिको व्याघ्रमुखः स्थिरश्च।
क्षमान्वितो धर्मपरः कृतज्ञो गजेन्द्रगामी बहुशास्त्रवेत्ता॥
कस्य पुरुषस्य लक्षणमिदम्?
(अ) भद्रपुरुषस्य (स) हंसपुरुषस्य
(ब) मालव्यपुरुषस्य (द) शशपुरुषस्य
२७६. कति वर्षपरिमिता आयुर्भद्रपुरुषस्य?
(अ) नवतिवर्षाणि (स) द्विनवतिवर्षाणि
(ब) पञ्चनवतिवर्षाणि (द) अशीतिवर्षाणि
२७७. स्वतन्त्रः सर्वकार्येषु स्वजनं प्रति न क्षमः।
भुज्यते विभवश्चास्य नित्यं बन्धुजनैः परैः॥
इति कुतः गृहीतम्?
(अ) भृगुसंहितातः (स) गर्गसंहितातः
(ब) सारावलीतः (द) शौनकस्मृतितः
२७८. उन्नतदन्तः कः भवति?
(अ) हंसपुरुषः (स) शशपुरुषः
(ब) मालव्यपुरुषः (द) भद्रपुरुषः
२७९. कियदङ्गुलपरिमितमुन्नतं भवति शशसंज्ञक पुरुषस्य?
(अ) नवत्यङ्गुलपरिमितम् (स) पञ्चाशीत्यङ्गुलपरिमितम्
(ब) अष्टाशीत्यङ्गुलपरिमितम् (द) द्विनवत्यङ्गुलपरिमितम्
२८०. मध्यमार्गः दुर्बलः कस्य भवति?
(अ) हंसपुरुषस्य (स) शशपुरुषस्य
(ब) भद्रपुरुषस्य (द) अन्यपुरुषस्य
२८१. तनुद्विजः शीघ्रगतिः शशोऽयं शठोऽतिशूरो निभृतप्रचारः।
वनाद्रिदुर्गेषु नदीषु सक्तः क्षयोदयी नातिलघुः प्रसिद्धः॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
वस्तुनिष्ठप्रश्नाः ६९७
कुत्रास्तीदम्?
(अ) सारावल्याम् (स) सनत्कुमारसंहितायाम्
(ब) भृगुसंहितायाम् (द) गर्गसंहितायाम्
२८२. रक्तं पीनकपोलमुन्नतनासं वक्त्रं सुवर्णोपमं
वृत्तं चास्य शिरोऽक्षिणी मधुनिभे सर्वे च रक्ता नखाः।
स्रग्दामाङ्कुशशङ्खमत्स्ययुगलखट्वाङ्गकुम्भाम्बुजै-
श्चिह्नैर्हंसकलस्वनः सुचरणो हंसः प्रसन्नेन्द्रियः ॥
कस्य पुरुषस्य लक्षणमिदम्?
(अ) रुचकपुरुषस्य (स) मालव्यपुरुषस्य
(ब) हंसपुरुषस्य (द) शशपुरुषस्य
२८३. हंसपुरुषः कियदङ्गुलपरिमितमुन्नतं धारयति?
(अ) षण्णवत्यङ्गुलपरिमितम् (स) पञ्चनवत्यङ्गुलपरिमितम्
(ब) नवत्यङ्गुलपरिमितम् (द) शताङ्गुलपरिमितम्
२८४. हंसपुरुषः कियति वर्षाणि जीवति?
(अ) नवतिवर्षाणि (स) चतुर्नवतिवर्षाणि
(ब) पञ्चनवतिवर्षाणि (द) शतं वर्षाणि
२८५. पातीहदेशांश्च स शूरसेनान् गान्धारगङ्गायमुनान्तरालम् ।
जीवेन्नवघ्नीं दशवर्षसङ्ख्यां पश्चाद्वनान्ते समुपैति नाशम् ॥
कुत्रे॒दं गृहीतं पद्यम्?
(अ) भृगुसंहितायाम् (स) गर्गसंहितायाम्
(ब) सारावल्याम् (द) सनत्कुमारसंहितायाम्
२८६. सुभ्रूकेशो रक्तश्यामः कम्बुग्रीवो व्यादीर्घास्यः ।
शूरः क्रूरः श्रेष्ठो मन्त्री चौरस्वामी व्यायामी च ॥
इति कस्य पुरुषस्य लक्षणम्?
(अ) हंसपुरुषस्य (स) भद्रपुरुषस्य
(ब) रुचकपुरुषस्य (द) शशपुरुषस्य
२८७. उज्जयिन्यां कः पुरुषः राज्यं करोति?
(अ) हंसपुरुषः (स) रुचकपुरुषः
(ब) शशपुरुषः (द) भद्रपुरुषः
२८८. विन्ध्याचलं कः शास्ति?
(अ) रुचकपुरुषः (स) शशपुरुषः
(ब) हंसपुरुषः (द) भद्रपुरुषः
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
६९८ बृहत्संहिता
२८९. सम्पूर्णाङ्गो वामनो भग्नपृष्ठः किञ्चिच्चोरुर्मध्यकक्ष्यान्तरेषु ।
ख्यातो राज्ञां ह्येष भद्रानुजीवी स्फीतो राजा वासुदेवस्य भक्तः ॥
इति कस्य लक्षणम्?
(अ) सङ्कीर्णपुरुषस्य (स) वामनपुरुषस्य
(ब) शशपुरुषस्य (द) भद्रानुचरस्य
२९०. जघन्यपुरुषः कस्य राज्ञः सेवकः?
(अ) हंसराज्ञः (स) भद्रराज्ञः
(ब) शशराज्ञः (द) मालव्यराज्ञः
२९१. कुब्जपुरुषः कीदृशो भवति?
(अ) कलहप्रियः (स) कृतज्ञः
(ब) क्रूरः (द) कलाविद्
२९२. मण्डलकः कस्य सेवको भवति?
(अ) रुचकराज्ञः (स) मालव्यराज्ञः
(ब) हंसराज्ञः (द) धनिकस्य
२९३. किं जानाति मण्डलकः?
(अ) अभिचारं विजानाति (स) वैतालिकः
(ब) तन्त्रज्ञः (द) देवेष्वासक्तबुद्धिः
२९४. कुमार्याः किंवर्णकाः नखाः भवेयुः?
(अ) ताम्रवर्णकाः (स) धूम्रवर्णकाः
(ब) कृष्णवर्णकाः (द) पीतवर्णकाः
२९५. स्निग्धोन्नताग्रतनुताम्रनखौ कुमार्याः
पादौ समोपचितचारुनिगूढगुल्फौ ।
श्लिष्टाङ्गुली कमलकान्तितलौ च यस्या-
स्तामुद्वहेद्यदि भुवोऽधिपतित्वमिच्छेत् ॥
कुत इदं पद्यं गृहीतम्?
(अ) वसिष्ठसंहितातः (स) भृगुसंहितातः
(ब) गर्गसंहितातः (द) वाराहीसंहितातः
२९६. स्निग्धौ ताम्रनखौ धन्यौ कूर्मपृष्ठौ सुलोहितौ ।
निगूढगुल्फौ सुश्लिष्टौ घनाङ्गुलिसमन्वितौ ॥
मत्स्याङ्कुशयवाब्जेषु हलवज्रासिचिह्नितौ ।
सुस्पृशौ रोमरहितौ कुमार्याश्चरणौ शुभौ ॥
कस्येदं पद्यम्?
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
वस्तुनिष्ठप्रश्नाः ६९९
(अ) शौनकस्य (स) पराशरस्य
(ब) वसिष्ठस्य (द) समुद्रस्य
२९७. विस्तीर्णमांसोपचितो नितम्बो गुरुश्च धत्ते रसनाकलापम्।
नाभिर्गभीरा विपुलाङ्गनानां प्रदक्षिणावर्त्तगता च शस्ता॥
कस्यायं श्लोकः?
(अ) वसिष्ठस्य (स) गौतमस्य
(ब) पराशरस्य (द) वराहमिहिरस्य
२९८. स्थिरा त्रिरेखा सुभगोपपन्ना स्निग्धा सुमांसोपचिता सुवृत्ता।
न चातिदीर्घा चतुराङ्गुला च ग्रीवा च दीर्घा भवतीह धन्या॥
कस्याचार्यस्य वचनमिदम्?
(अ) गर्गाचार्यस्य (स) गौतमस्य
(ब) पराशरस्य (द) समुद्रस्य
२९९. जघनं विपुलं यस्या सुस्पर्शं रोमवर्जितम्।
सुवर्णभरणैर्युक्ता सा भवेद्राज्यभागिनी॥
गम्भीरा विपुला नाभी दक्षिणावर्त्तमाश्रिता।
शस्ता विपर्यये नेष्टा वामावर्त्ता विशेषतः॥
कस्य वचनमिदम्?
(अ) समुद्रस्य (स) पराशरस्य
(ब) गर्गस्य (द) कश्यपस्य
३००. अधरो विम्बसदृशो मांसलो स्फुटितस्तथा।
यस्याः सा राजमहिषी कुमारी नात्र संशयः॥
कस्येदं कथनम्?
(अ) गर्गस्य (स) पराशरस्य
(ब) वसिष्ठस्य (द) शौनकस्य
३०१. द्वात्रिंशद्दशना यस्याः सर्वे गोक्षीरपाण्डुराः।
सर्वे शिखरिणः स्निग्धा राजभार्या च सा भवेत्॥
वाक्यमिदं कस्य?
(अ) शौनकस्य (स) गर्गस्य
(ब) कश्यपस्य (द) समुद्रस्य
३०२. कति दन्ताः शुभाः भवन्ति कुमारीणाम्?
(अ) त्रिंशत् (स) द्वात्रिंशत्
(ब) एकत्रिंशत् (द) अष्टाविंशतिः
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
७०० बृहत्संहिता
३०३. किंवर्णकाः दन्ताः शुभाः भवन्ति कन्यानाम्?
(अ) धवलाः (स) रक्ताः
(ब) मलिनाः (द) कर्बुराः
३०४. कीदृक् स्वना शुभा कन्या?
(अ) हंसस्वना (स) काकस्वना
(ब) पिकस्वना (द) दुन्दुभिनेमिस्वना
३०५. हंसस्वना दुन्दुभिनेमिघोषा मेघस्वनाः शङ्खनिनादघोषाः ।
मयूरचक्रप्रतिमस्वनाश्च स्त्रियस्तथा कोकिलतुल्यशब्दाः ॥
कस्येदं वाक्यम्?
(अ) गर्गस्य (स) शौनकस्य
(ब) वसिष्ठस्य (द) कश्यपस्य
३०६. नीलनीरजपत्राभा दृष्टिर्यस्याः भवेत्सदा ।
सा राजमहिषी ज्ञेया ज्योतिःशास्त्रविशारदैः ॥
केनोक्तं वाक्यम्?
(अ) वसिष्ठेन (स) कश्ययेन
(ब) पराशरेण (द) गर्गेण
३०७. नो सङ्गते नाति पृथू न लम्बे शस्ते भ्रुवौ बालशशाङ्कवक्त्रे ।
अर्धेन्दुसंस्थानमरोमशञ्च शस्तं ललाटं न नतं न तुङ्गम् ॥
कुत्रास्ति पद्यमिदम्?
(अ) मदनपारिजाते (स) वाराहीसंहितायाम्
(ब) सनत्कुमारसंहितायाम् (द) भृगुसंहितायाम्
३०८. नातिलम्बौ मृदू तुल्यौ संलग्नौ युक्तमांसलौ ।
कर्णौ यस्याः स्मृता सा तु राजभार्या न संशयः ॥
कस्य वाक्यमिदम्?
(अ) आर्यभट्टस्य (स) गर्गस्य
(ब) वराहमिहिरस्य (द) कश्यपस्य
३०९. सौभाग्यवत्याः करतले किं चिह्नं शुभम्?
(अ) मत्स्यस्य (स) कमलस्य
(ब) कच्छपस्य (द) चामरस्य
३१०. मत्स्यः पाणितले छत्रं कच्छपो वा ध्वजोऽपि वा ।
श्रीवत्सं कमलं शङ्खमासनं चामरं तथा ॥
अङ्कुशश्चैव माला च यस्याः हस्ते तु दृश्यते ।
एकं सा जनयेत्पुत्रं राजानं पृथिवीपतिम् ॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmụ. Digitized by S3 Foundation USA
वस्तुनिष्ठप्रश्नाः ७०१
कस्य वाक्यमिदम्?
(अ) समुद्रस्य (स) पराशरस्य
(ब) कश्यपस्य (द) शौनकस्य
३११. निगूढमणिबन्धौ तु पद्मगर्भसमप्रभौ।
विकृष्टाङ्गुलिपर्वाणौ करौ नृपतियोषितः॥
कस्येदं वचनम्?
(अ) वराहमिहिरस्य (स) शौनकस्य
(ब) वसिष्ठस्य (द) कश्यपस्य
३१२. मणिबन्धनसम्भूता मध्याङ्गुलिसमाश्रिता।
रेखा पाणितले यस्याः सा कन्या राजभागिनी॥
कस्य वाक्यमिदम्?
(अ) समुद्रस्य (स) कश्यपस्य
(ब) शौनकस्य (द) पराशरस्य
३१३. कनिष्ठामूलसम्भूता गता मध्यमिकान्तरम्।
प्रदेशिन्याश्च सा रेखा यस्याः सा दीर्घजीविनी॥
कस्य कथनमिदम्?
(अ) वसिष्ठस्य (स) कश्यपस्य
(ब) गर्गस्य (द) समुद्रस्य
३१४. कनिष्ठिकामूलभवा गता या प्रदेशिनीमध्यमिकान्तरालम्।
करोति रेखा परमायुषः सा प्रमाणमूना तु तदूनमायुः॥
कुतः संगृहीतंमिदं पद्यम्?
(अ) बृहत्संहितातः (स) कश्यपसंहितातः
(ब) गर्गसंहितातः (द) गर्गसंहितातः
३१५. कनिष्ठा पादयोर्यस्याः भूमिं स्पृशति नाङ्गुलिः।
न सा तिष्ठति कौमारी बन्धकीं तां विनिर्दिशेत्॥
कस्य वाक्यमिदम्?
(अ) समुद्रस्य (स) पराशरस्य
(ब) कश्यपस्य (द) शौनकस्य
३१६. कुम्भाकारमुदरं कासां कन्यकानाम्?
(अ) दुःखितानाम् (स) पुण्यवतीनाम्
(ब) सुखितानाम् (द) साध्वीनाम्
३१७. लम्बोदरी च या कन्या दीर्घोदरसमन्विता।
भग्नोदरा च दुःखान्ता दासीभावमवाप्नुयात्॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
७०२ बृहत्संहिता
कस्योक्तिरियम्?
(अ) वसिष्ठस्य (स) गर्गस्य
(ब) शौनकस्य (द) समुद्रस्य
३१८. दीर्घग्रीवा कुमारी भवति—
(अ) कुलक्षयकरी (स) क्रूरप्रकृतिका
(ब) निर्धना (द) कुटिला
३१९. कुलक्षयकरी दीर्घा ग्रीवा ह्रस्वा च निर्धना ।
पृथूत्थया प्रचण्डत्वं ग्रीवया योषितो वदेत् ॥
कस्येदं पद्यम्?
(अ) शौनकस्य (स) कश्यपस्य
(ब) वसिष्ठस्य (द) समुद्रस्य
३२०. पारावताक्षी या कन्या कातराक्षी तथापि या।
उद्भ्रान्तचपलाक्षी च तां कन्यां वर्जयेद्बुधः ॥
यस्यास्तु हसमानाया जायन्ते गण्डकूपकाः ।
भर्तारं हन्ति सा क्षिप्रं नैकत्र रमते चिरम् ॥
कस्य वाक्यमिदं स्पष्टयत?
(अ) पराशरस्य (स) गौतमस्य
(ब) कश्यपस्य (द) समुद्रस्य
३२१. लम्बललाटा कं हन्ति?
(अ) श्वसुरम् (स) देवरम्
(ब) पतिम् (द) ज्येष्ठपतिम्
३२२. लम्बोदरी कं हन्ति?
(अ) श्वसुरम् (स) पतिम्
(ब) देवरम् (द) ज्येष्ठपतिम्
३२३. स्तनरोमा कीदृशी भवति?
(अ) चौरा (स) क्रूरा
(ब) कुटिला (द) परवेश्मरता
३२४. कीदृशाः दन्ताः कुमारीणां वैधव्यकारकाः?
(अ) स्थूलाः (स) बहिर्गताः
(ब) दीर्घाः (द) कृष्णमांसाः
३२५. का स्त्री भर्तुर्निधनकारिणी भवति?
(अ) उच्चोत्तरोष्ठा (स) दीर्घदन्ता
(ब) रूक्षकेशाः (द) विषमदन्ता-
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA