बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

शास्त्रोपनयनाध्यायः ९
स्कन्धत्रयेण गणितहोराशाखाख्येनाधिष्ठितं व्याप्तम्। तत्कात्स्न्र्योपनयस्येति । तस्य
ज्योतिःशास्त्रस्य कात्स्न्र्येन निरवशेषेणोपनयः कथनं यस्मिन् शास्त्रे तच्छास्त्रं संहितेति
मुनिभिर्गर्गादिभिर्नाम सङ्कीर्त्यते कथ्यते। तथा च भगवान् गर्गः—
गणितं जातकं शाखां यो वेत्ति द्विजपुङ्गवः। त्रिस्कन्धज्ञो विनिर्दिष्टः संहितापारगश्च सः।।
स्कन्धेऽस्मिन्निति । अस्मिन् ज्योतिःशास्त्रे ग्रहाणामादित्यादीनां या गतिर्गमनं प्रति-
राशौ सञ्चरणं सा येन ज्ञायते तद् गणितं तस्य च तन्त्रमिति संज्ञा। असौ गणितस्कन्ध-
स्तन्त्राभिधानः। होराऽन्योऽङ्गविनिश्चयश्च कथित इति । प्रतिष्ठायात्राविवाहादीनां लग्न-
ग्रहवशेन च शुभाशुभफलं जगति यया निश्चीयते सा होरा। अन्यो द्वितीयोऽङ्गविनिश्चयः।
होराख्यः कथित इति। होरास्कन्धो द्वितीयः। स्कन्धस्तृतीयोऽपर इति । अपरस्तृतीयोऽयं
स्कन्धो वक्ष्यमाणः शाखाख्य इति।।९।।
अथ स्कन्धत्रयविभागमाह—
वक्रानुवक्रास्तमयोदयाद्यास्ताराग्रहाणां करणे मयोक्ताः ।
होरागतं विस्तरशश्च जन्म यात्राविवाहैः सह पूर्वमुक्तम् ।।१०।।
मैंने करण ग्रन्थ (पञ्चसिद्धान्तिका) में ताराग्रहों (भौमादि पञ्च ग्रहों) के वक्र,
मार्ग, उदय आदि का वर्णन किया है तथा होरा (बृहज्जातक, बृहद्विवाहपटल आदि)
ग्रन्थों में जन्म, यात्रा, विवाह आदि का विस्तारपूर्वक वर्णन किया है।।१०।।
ताराग्रहा भौमादयस्तेषां वक्रं प्रतीपगमनम्। यथा भौमादिको ग्रहो मेषस्थो मीनं याति
स प्रतीपगतित्वाद्वक्रित इत्युच्यते। अनुवक्रं स्पष्टगतित्वम्। वक्रां गतिं त्यक्त्वा पुनः
स्पष्टां गतिमाश्रितोऽनुवक्रित इत्युच्यते। अस्तमयस्तेषामेव ग्रहाणां सूर्यवशेन भवति। यः
कश्चिच्चन्द्रादिको ग्रहः सूर्यसमीपवर्ती भवति स च रविकरनिकराभिभूतो गगने लोका-
नामालोकं नायाति तदास्तमित इत्युच्यते। तथा च स एव ग्रह आदित्यमण्डलाद्विप्रकृष्टो
यदा भवति तदा नभसि दृश्यते स चोदित इत्युच्यते। एवं वक्राऽनुवक्रास्तमयोदयाद्यास्तारा-
ग्रहाणाम्। आदिग्रहणात् परस्परं ग्रहाणां युद्धं चन्द्रेण नक्षत्रैश्च सह समागमो ज्ञेयः। एतदप्युप-
लक्षणार्थम्। मध्यगतिस्थितिनक्षत्रच्छेदः स्फुटगतिस्त्रिप्रश्नश्चन्द्रार्कग्रहणे उदयास्तमयौ शृङ्गोन्नतिः
समागमस्ताराग्रहसंयोग इत्येते मया करणे पञ्चसिद्धान्तिकायामुक्ताः कथिताः सर्व एव।
तथा होरागतं विस्तरशश्च जन्मेति । विस्तरशो विस्तरेण प्रदर्शनेन जन्म जातकं होरागतं
होराशास्त्रसम्बन्धी यात्राविवाहैः सह पूर्वमादावेवोक्तं कथितम्। एतदुक्तं भवति—बृहज्जातकं
बृहद्यात्रा बृहद्विवाहपटलं च मयादावेव विरचितमिति।।१०।।
अथात्र वक्ष्यमाणे स्कन्धेऽनुपयोगिकं त्यक्त्वा यत्सारं तद्वक्ष्यामीत्येतदाह—
प्रश्नप्रतिप्रश्नकथाप्रसङ्गान् स्वल्पोपयोगान् ग्रहसम्भवांश्च ।
सन्त्यज्य फल्गूनि च सारभूतं भूतार्थमर्थैः सकलैः प्रवक्ष्ये ।।११।।
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां शास्त्रोपनयनाध्यायः प्रथमः।।१।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

१० बृहत्संहिता
शिष्यों के द्वारा किये गये प्रश्नों के प्राचीन मुनियों के द्वारा दिये गये उत्तर, अनेक
प्रकार के कथाप्रसङ्ग, सूर्य आदि ग्रहों की उत्पत्ति आदि थोड़े उपयोगी विषयों को
छोड़कर प्राणियों के हित के लिये समस्त प्रयोजनों से युत साररूप विषयों का इस ग्रन्थ
में वर्णन करता हूँ।।११।।
इति 'विमला' टीकायां शास्त्रोपनयनाध्यायः प्रथमः ॥१॥
प्रश्नो यथा। हिमवदादौ स्थितो गर्गादिको मुनिः शिष्येण क्रौष्टुकिपूर्वेण पृष्टः—
भगवन्! ज्योतिःशास्त्रं ज्ञातुमिच्छामि किं स्वरूपं केनोत्पादितं किं तेन करणमित्यादि।
प्रतिप्रश्नो यथा। गर्गादिको मुनिः शिष्यवचनं श्रुत्वाह—यत्त्वयाऽहं पृष्टस्तत्ते वक्ष्यामीति।
तथा च प्रश्नः—
हिमवच्छिखरे रम्ये नानाधातुविचित्रिते।
नानाद्रुमलताकीर्णे नानातीर्थसमाश्रिते।।
हंसकारण्डवक्रौञ्चचक्रवाकविराजिते ।
सिद्धगन्धर्वसङ्कीर्णे देवर्षिगणसेविते ।।
हुताग्निहोत्रमासीनमाश्रमे देवदर्शनम्।
वृद्धगर्गं द्विजश्रेष्ठं मुनिभिः परिवारितम्।।
अभिगम्य समीपस्थो विनयात् संश्रितव्रतः।
क्रौष्टुकिः परिपप्रच्छ प्रश्नं लोकानुकम्पया।।
भगवन् मुनिशार्दूल सर्वज्ञानविशारद।
ज्योतिषं श्रोतुमिच्छामि परं कौतूहलं हि नः।।
ज्योतिषं ज्ञानमुत्पन्नं कथमेतदनुत्तमम्।
केन वा पूर्वमेवोक्तमृषिणा दैवतेन वा।।
किमस्य कारणं लोके परिज्ञानाच्च किं फलम्।
नामतश्चानुपूर्वेण ब्रूहि मे मुनिसत्तम।।
इति मुनिप्रश्नः। तथा च प्रतिप्रश्नः—
एवमुक्तस्तु मुनिना वृद्धगर्गे महातपाः।
प्रोवाच तानृषीन् सर्वान् क्रौष्टुकिप्रमुखस्थितान्।।
श्रूयतां स्वर्ग्यमायुष्यं धर्म्यं पुण्यं यशस्करम्।
ज्ञानविज्ञानसम्पन्नं द्विजानां पावनं परम्।।
कालज्ञानमिदं पुण्यमाद्यं हि ज्ञानमुत्तमम्।
सिसृक्षुणा पुरा वेदानेतत्सृष्टं स्वयम्भुवा।।
वेदाङ्गमाद्यं वेदानां क्रियाणां च प्रसाधकम्।
ज्योतिर्ज्ञानं द्विजेन्द्राणामतो वेद्यं विदुर्बुधाः।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

शास्त्रोपनयनाध्यायः ११
ज्योतिश्चक्रे तु लोकस्य सर्वस्योक्तं शुभाशुभम् ।
ज्योतिर्ज्ञानं च यो वेत्ति स तु वेत्ति परां गतिम् ।।
चन्द्रनक्षत्रताराणां ग्रहाणां भास्करस्य च ।
ज्योतिषामपि यज्ज्योतिर्ज्योतिषामपि पावनम् ।।
तद्भावभाविनं युक्तं तं देवा ब्राह्मणं विदुः ।
तस्मात्पूर्वमधीयीत ज्योतिर्ज्ञानं द्विजोत्तमः ।।
धर्मसूत्रं ततः पश्चाद्यज्ञकर्मविधिक्रियाम् ।
यज्ञाश्चायुष्यहोमाश्च चूडोपनयनादि च ।।
साम्राज्यं पौर्णमास्यं च पितृदैवततर्पणम् ।
सर्वारम्भाश्च जगतो लोके च विविधाः क्रियाः ।।
न ज्यौतिषं विना तासां प्रवृत्तिरुपलभ्यते ।
आप्यायनं च देवानां यज्ञाः प्रोक्ताः क्रियाश्रयाः ।।
यज्ञार्थमपि च प्रोक्ताः स्वयं वेदाः स्वयम्भुवा ।
न ते च सम्प्रवर्तन्ते कालाज्ञानात् कथञ्चन ।।
यज्ञक्रिया अहोरात्रं क्रियाश्चान्या जगद्धिताः ।
तस्मात् पुण्यं समं वेदैर्यज्ञचक्षुः सनातनम् ।।
स्वर्ग्यमध्ययेयमव्यग्रैर्ब्राह्मणैः शंसितव्रतैः ।
ततः कालप्रसिद्ध्यर्थं राशयः पूर्वमीरिताः ।।
अहोरात्रविभागश्च तिथीनां च क्रियाविधिः ।
सोमसूर्यविलग्नानामृक्षाणां चापि निश्चयः ।।
आदानयोगभोगाश्च विसर्गाश्चार्कसोमयोः ।
दिनर्तुपक्षमासानां चन्द्रार्काणां विनिश्चयः ।।
कर्मोपभोगमानानां लेख्यप्रश्नविधिस्तथा ।
एवमाद्याः समस्ताश्च क्रिया ज्यौतिषसंश्रिताः ।। इति ।
एवमादिकाः प्रतिप्रश्नाः। तथान्यान् कथाप्रसङ्गानिति । आख्यायिका कथा तत्र
प्रसङ्गः प्रसक्तिः। यथा भगवता पराशरेण पुष्करस्थाने कथा कृता। पुरा खलु सुरासुराणां
महति महायुद्धे विग्रहे विपरीतविग्रहे भार्गवप्रयुक्ताभिचारोपहतवीर्यप्रभावाः सुराः शत्रुविक्रमो-
पहततेजसः स्वयम्भुवं शरणमभिजग्मुः। शुक्र एव वो गतिरित्यादिष्टाः सुराः शुक्रमभि-
समेत्याऽऽनतास्ते देवाः पवित्रैर्मन्त्रैराद्यैरभिष्टुतवन्तः। सर्वरत्नधनधान्याधिपत्यं यज्ञभागं चास्मै
दत्त्वा पैतामहा ऋषयो देवताश्च वरमभियाचायाम्बभूवुः। अनेकविधप्रयुक्तस्याद्यधर्मस्य परन्त-
पस्य यथा न स्यान्नाशस्तथा भगवान्नो विधत्ताम्। यथा च नो बृहस्पतिरुपाध्यायस्तथा भगवा-
नपि भवत्विति। शुक्रः परमपीत्युक्त्वा देवान् शान्तिस्वस्त्ययनादिभिः पुनस्तेजसाभिवर-
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

यामास। न हि वेदमन्त्रकर्मणां यथावत्प्रयुक्तानां किञ्चिदप्यसाध्यं पश्यामस्तेषां शुद्धाशुद्ध-
मन्त्राचार्यप्रतिग्रहीतृदेशकालकरणद्रव्यसाधनसामग्र्यम्। इतरथा हि मिथ्या हीनमन्त्रप्रयोगा
यजमानस्यैवाभिचाराय भवन्ति। पुरा खलु सुराधिपत्यमाजिहीर्षुरतिप्रवृद्धवीर्योत्सेकाद्वृत्रः
पुरन्दरमभिचचार। अथैनं कर्मविधिसमाप्ताविन्द्रशत्रुवृद्धिवचनसुरापराधिनमिन्द्र एव शत्रु-
मभिवृद्धो वृत्रमभिजघान। एवमनियतकर्मारम्भाः शतशः सुरा विलयं जग्मुः। अतो विधिहीन-
कर्मारम्भादनारम्भ एव श्रेयान्। तत्राऽभिचारकर्माऽथर्ववेदमन्त्रोपदिष्टैरुपकल्पयेदित्यादि।
एवमादिकाः प्रश्नाः प्रतिप्रश्नाः कथाप्रसङ्गाः स्वल्पोपयोगाः प्रायो न कुत्रचिदुपयुज्यन्ते।
आचार्येण यद्यपि रोहिणीयोगादिष्वीषत्कथाप्रसङ्गः प्रदर्शितस्तथापि न दोषः। यत आचार्येण
सहृदयहृदयाह्लादकं शास्त्रं कृतं तावन्मात्रेण तेषां चित्तरञ्जनं भवति।
तथा ग्रहसम्भवांश्चेति। ग्रहाणामादित्यादीनां सम्भवा उत्पत्तयः। कुतः सूर्यादय
उत्पन्ना इति। तथा च भगवान् पराशरः—
'हिमवति हिमावदातेऽवनिधरवरशिखरविपरिवर्तितमिव विवस्वन्तं भगवन्तं
पराशरमभिसङ्गम्य विनयावनतः कौशिकोऽभ्युवाच— भगवन् ! सर्वात्मा कालगतिविधाता
सूर्यस्तस्य चरितमभिशुश्रूषामहे। द्वादश च श्रूयन्ते। एक एव तपन् दृश्यते। शीतोष्णवर्षा-
भ्रानिलानां कथमस्मात् प्रादुर्भावः। कथं चर्त्तवस्तन्मानमनुवर्तते। मार्गप्रमाणवर्णसंस्थानादि
शुभाशुभफलमखिलमभिव्याहर्तुमर्हसी'ति।
तमुवाच भगवान् पराशरः—पुरा खल्वपरिमितशक्तिप्रभाववीर्यायुरारोग्यसुखैश्वर्यधर्म-
सत्त्वशुद्धतेजसः पुरुषा बभूवुः। तेषां क्रमादपचीयमानसत्त्वानामुपचीयमानरजस्तमस्कानां
लोभः प्रादुरभवत्। लोभात् परिग्रहं परिग्रहाद् गौरवं गौरवाद्धालस्यमालस्यात्तेजोऽन्तर्दधे।
अथ भगवान् परमर्षिरचिन्त्यः पुरुषो नारायणः स्ववेद्यमाद्यमात्मानं द्वादशधा कश्यपाददिते-
र्जनयामास। येनानन्तं पुनर्जगदभवत्। यान् द्वादशादित्यानाचक्षते। इन्द्रो विष्णुर्विवस्वा-
न्मित्रोऽंशुमान् धाता त्वष्टा पूषा वरुणोऽर्यमा भगः सवितेति। अथ सवितारं पितामहोऽतितुष्टाव
वराहं चैनं वरयाञ्चकार। यथा द्वादशादित्येभ्यस्त्वामुपस्थास्यतीति। मत्तो योगस्तेजो रुद्रात्
स्वयमग्नीषोमौ वायुरमृतं मर्त्यं चेति। चन्द्रस्य पराशरमुनिना सम्भवो नोक्तः।
राहोर्यथा—अथ भगवन्तमनिलेबलसमीरितप्रोद्धतहूतवहप्रभाभासुरमवितथदर्शनमु-
दासीनमाश्रमस्थमभिसंक्रम्य कौशिको विनयात् पराशरमुवाच—भगवन् ! सकलभुवन-
विलयोद्भवस्थितिकरणौ कथमुपरज्येते सूर्याचन्द्रमसौ गृह्णाति को वा ग्रहो ग्रहणप्रयोजनं
फलं वा किमस्य ग्रहणे नियतमनियतं चेति।
तमुवाच भगवान् पराशरः—पुरा पुरुहूतपितरं कश्यपमपत्यार्थमकाले सिंहिका
अभियाचयामास। तस्यै मुनिरकालयाञ्चाकोपाद्दारुणं यमकालान्तकोपमं सुतमदात्। यं
राहुरित्याचक्षते कुशलाः। स जातमात्र एवाऽदितिसुतसङ्गरावमर्दादनु विमुखीकृतः क्रोधा-
द्धिमवति दिव्यमत्युग्रमयुतं वर्षाणां तपोऽतप्यत। स पितामहाद्दिवि चरणममरतां सुरविजय-

शास्त्रोपनयनाध्यायः १३
मर्कचन्द्रसम्भक्षणं च वरमभिवरयामास। तस्मै भगवानमरगुरुः स्वयम्भूः प्रहसन्नुवाच। अति-
वरमशक्तस्त्वमेतौ जरयितुं किन्त्वेवमस्त्वित्युक्त्वाऽन्तर्हिते भगवति दिनकररजनिकरावभिदुद्राव
राहुः। ततो हरिररिविमथनं चक्रमुपरि परिक्षिप्यास्य शिरश्छित्त्वोवाच। सर्वमवितथं पितामह-
वचो भवतु स्वे स्वे युगे पर्वणि ग्रहणं कुर्वन् जगतः शुभाशुभानां कर्ता भविष्यसीति।
भौमस्य यथा—अथ भगवान् जगदादिसर्ग एव प्राक् प्रजापतिः सिसृक्षयेश्वरः करेण
क्रोधात् स्वतेजसोऽभिनिष्यन्दमग्निं तेजस एव जुहाव। अथ तदग्नितोऽवनिमुपसृतमूर्व्य-
ग्निसर्वतेजोभिः सम्भृतमुदतिष्ठद्यं प्रजापतिं प्राजापत्यं भौममिति मन्यन्ते। स स्वयम्भुवो
नियोगादृक्षचक्रमनुचरन्नशेषग्रहसामान्यचाराद्वक्रानुवक्राभ्यां चराचरं जगद्विशिष्टाविशिष्टेन
कर्मणा युनक्तीति।
बुधस्य यथा—प्रागसुरसुरसन्निपातेऽसुरगुरुमाययाभिमुह्यन्तः सुराः स्वयम्भुवमभिसङ्ग-
म्योचुः। भगवन्निद्राभिभूताः स्मः। स्वपतां नो द्विषद्भिद्यातहेतुमभिध्यायस्वेति। स्वयम्भुवा
ग्रहपतिरपां तेजः सोमोऽभिध्यायोक्तः। सुतस्ते त्रिभुवनोद्भावनविलयनगोपायनप्रजापतिर्भविता।
सकलविबुधगणान् बुधोऽभिरक्षते। ततो जगदभिगुप्त्यर्थं गतिवर्णचारमार्गास्तमनोदय-
प्रवासैर्जगतः शुभाशुभकरो भवतीति।
बृहस्पतेर्यथा—अथामरवरगुरुमधिकृत्य गुरुर्भगवान् पराशरः शिष्येणाभिनन्दितः
सुरगुरुचरितमखिलमभिप्रणम्य गुरुमेवोवाच। आदिसर्ग एव पितामहोऽङ्गिरसं मनसाभिजज्ञे।
अङ्गिरसोऽभिमुखाद् ब्रह्मधामैव त्रिभुवनगोप्ता प्रजापतिर्भगवान् बृहस्पतिरजायत। तमुत्पन्न-
मात्रमेव स त्रैलोक्याधिपतिः पिनाकभृत् सुरवरगुप्त्यर्थं वराहं वरयामास। पितामहमिव त्वां
प्रभाप्रभावर्द्धिसिद्धियोगज्ञानमन्त्रब्रह्मकर्माप्युपस्थास्यन्ति। गुरुरपि च सुराणां जगति शुभा-
शुभकारी त्वमेव भवितेति।
शुक्रस्य यथा—प्राग्भगवन्तममलतपसमनेकर्षिगणपरिवृतमशक्तदृशमपगतसंशयमुपेत्य
संशयात् कौशिकः पराशरं विनयादवोचत्। भगवन्! दितिसुतगुरुचरितमिति यदग्रे भगवानु-
वाच तत्संशयो नः कथममरवरवपुषस्तस्यात्ताः प्रजाभावाभावास्तमुवाच भगवान् पराशरः।
प्रागादिसर्गे च भगवतस्त्रिलोचनस्य शम्भो रोरूयमाणस्य पितामहो भव इति यन्नामाकरोत्-
स्यापो मूर्तिः सा भृगुकन्यका यस्यामुशना यं शुक्रं जनयामास स पुराऽयुतवर्षकेण कण-
धूम्रव्रतेन त्रिभुवनगुरुं पिनाकिनमाराध्य सकलधनपतित्वममरवरवपुः प्रज्ञाप्रभावतपःश्रुत-
तेजोऽधिकत्वमसुरगुरुमर्कवर्षनिग्रहं प्रजापतित्वं च लेभे। तस्य भगवतश्चरितमुदयास्तम-
यर्क्षमार्गवर्णवीथीमण्डलैरुपदिशन्तीति।
सौरस्य यथा—अथ भगवतः पुरा आदियुग एवातिभासुरमभितपतो विवस्वतस्तेजसाऽ-
भिव्यथ्यमानेषु भूतेषु स्वयं स्वयम्भूभगवन्तं विवस्वन्तमुवाच। अलमतितेजसा। न देव-
देवा अपि तत्तेजसः परमं बलमतिसोढुं समर्थाः। किमङ्ग पुनः प्रजाः। प्रजापतिनेत्यादिष्टो रवि-
रतितेजोनिवारणादतिक्रुद्धः स्वभावात् क्रोधमेवापत्यं जनयामास यं शनैश्चरमित्याचक्षत इति।

[Page 14]

१४ | बृहत्संहिता

अगस्त्यस्य यथा—अथ भगवन्तममितयशसं पराशरं कौशिकोऽभ्युवाच। भगवन् !
याम्यायां दिशि ज्योतिष्मद्ग्रहरूपमुदितमालक्ष्यते नक्षत्रग्रहमार्गव्युत्क्रान्तचरितं न वेद्मि।
किं तत्किमर्थं वा प्राचीं दिशमपहाय दक्षिणेन प्रावृट्कालान्तोदितं शरत्कालान्तोदितं वा
कतिपयाहान्यदृश्यं भवति। तन्नो भगवन् ! वक्तुमर्हसीत्येवमुक्तो भगवानुवाच—श्रुतपूर्वस्ते
पृथिव्यां मेरुमन्दरातिरिक्तप्रभावः शैलराड् विन्ध्यो नाम। स स्ववीर्यबलसमुच्छ्रायविशेष-
मन्विष्यमाणो दिव्यं वर्षसहस्रमुग्रं तपस्तेपे। स पितामहादन्यहनीषुपातप्रमाणमुच्छ्रायेण
वर्द्धस्वेतीप्सितं वरं लेभे। तस्यातिवृद्ध्या दिवसकर आवृत्तस्तेनान्धमिव जगदभवत्।
ततो देवर्षिगन्धर्वोरगयक्षरक्षांसि पितामहमभिजग्मुः। भगवन् ! विन्ध्यवृद्ध्या जगदवसीदत
इत्यूचुः। ततः स्वयम्भुवा अगस्त्यनामा महर्षिरनेकवर्षसहस्रसम्भृततया ध्यात उक्तश्च।
त्वमेकः शक्तो विन्ध्यातिवृद्धिनिवर्तनं कर्तुं कृते चास्मिन् कर्मणि नभसि विराजिष्यसे।
दर्शनादेव ते जगति सर्वविघ्नविनाशो भविष्यति। एवमस्त्विति कृत्वा महर्षिरगमद्विन्ध्य-
सकाशम्। उवाचैनमनन्तरं मे प्रयच्छ तीर्थयात्रां करिष्यामि। अनागते च मयि त्वया न
वर्द्धितव्यम्। इत्येवमुपश्रुत्य तपःप्रभावविस्तरस्याभिज्ञो महर्षेर्विन्ध्याचलश्चलच्छिखरपादो
भयविषाद्विकलमतिरुवाच। भगवन् ! बृहदसङ्कीर्णमविषममनेकतरुगणोदकमेकदेश-
मार्गमायोजयिष्यामि येन भगवान् यास्यतीत्येवमुक्तो महर्षिश्चुकोप। क्रोधरक्तान्तनेत्रोऽवदत्।
ममाज्ञाक्षोभात् कदाचित् सर्वथैव न भविष्यसीति। ततः शैलस्तत्प्रभावभयभीतः स्वभाव-
मुपगतोऽनागते भगवति न वृद्धिं यास्यामीति। ततो महर्षिर्दक्षिणां दिशमगमत्। स एषो-
ऽगस्त्यः शैलवृद्धिव्याघातनिमित्तं न प्रत्येति दक्षिणस्यामुदेति तस्यामेवास्तं गच्छतीति।
केतोः केतुचारोक्ता एवोत्पत्तिः। तथा च भगवान् गर्गः—
जातस्तूशनसः शुक्रः सूर्यपुत्रः शनैश्चरः।
पुत्रः सोमस्य तु बुधो भूमेरङ्गारकः स्मृतः।।
पुत्रमङ्गिरसः प्राहुर्बृहद्वाक्यं बृहस्पतिम्।
राहुः स्वर्भानुपुत्रः स्यात् पुत्रः केतुर्विभावसोः।।
मनसा ब्रह्मणा ख्यातावुभौ सोमदिवाकरौ। इति।
ग्रहसम्भवानेतानपि स्वल्पोपयोगान् सन्त्यज्य त्यक्त्वा। तथा अन्यान्यपि फल्गून्यसाराणि
यान्ययुक्तिमद्भिर्गणितगोलबाह्यैर्विरुद्धान्यभिहितानि। यथा भुवनप्रविभागे भूमेर्महाप्रमाणत्वं
दर्पणोदराकारतां च कथयन्ति। मेरोश्च महाप्रमाणं वृत्तत्वं तत्पृष्ठासक्तो ध्रुवश्च ग्रहनक्षत्राणि
चावलम्बमानानि। तथा च भगवान् पराशरः—
सप्तषष्टिसहस्राण्यशीतियोजनकोट्यो भूर्यत्पृथिवीमण्डलं परमस्मादगम्यं तमः। तन्मध्ये
हिरण्मयो मेरुश्चतुरशीतियोजनसहस्रोच्छ्रितः षोडश चाधस्तात् त्रिगुणविस्तारायामो यं
स्वर्गमाचक्षते। तन्मध्येनार्कचन्द्रौ ज्योतिश्चक्रं च पर्येति। तथा च—
मेरोरर्धविभागे सूर्यश्चन्द्रो द्वितीयके त्वतटे।
ग्रहनक्षत्रतारकासहितौ द्वौ कृतैककालविभागौ।।

शास्त्रोपनयनाध्यायः १५
इति गोलकशास्त्रे निश्चयः। तस्य छायां निशामिच्छन्ति कुशलाः। एवमादिकं बहु-
प्रकारमस्माकं गोलज्ञानेन सिद्ध्यति। तथा च—
मेरोरर्धप्रमाणेन सूर्यस्य गतिरुच्यते।
भगणस्याथ पञ्चाशदादित्यादुपरि स्थिता।।
भगणात् सप्तषष्टिस्तु सोमस्य गतिरुच्यते।
अध्यर्धं तु गतेः सोमाद्भार्वगस्य गतिः स्मृता।।
बृहस्पतिर्बुधश्चैव प्राजापत्यः शनैश्चरः।
केतवश्च ग्रहाः सर्वे ज्ञेयाः सोमसमा गतौ।।
निमेषान्तरमात्रेण योजनानां शतं शतम्।
पर्येति भगवानर्को भावयन् भूतभावनः।।
अन्ते निम्नोन्नता मध्ये कूर्मपृष्ठोपमा मही।
त्रिगुणाद् भूपरीणाहादष्टभागो दिगन्तरम्।।
एवमादिकानि वाक्यानि निरुपपत्तिकानि गोलविरुद्धान्यसाराणि सन्त्यज्य यत्सारभूतं
श्रेष्ठं लोकप्रत्यक्षजननं भूतार्थं सत्यार्थं दृष्टप्रत्ययं सकलैः समग्रैः परिपूर्णैरर्थैरनाकाङ्क्षैः
प्रवक्ष्ये कथयिष्य इति।।१९।।
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृतौ
शास्त्रोपनयनाध्यायः प्रथमः ।।१।।
🙞···🙜
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

अथ सांवत्सरसूत्राध्यायः

एवं स्वशास्त्रस्य स्वरूपप्रदर्शनेनोत्कर्षं प्रदर्श्याधुना कीदृग् ज्योतिःशास्त्रेऽधिकारीत्य-
तोऽधिकारिस्वरूपं प्रदर्शयितुमाह—
अथातः सांवत्सरसूत्रं व्याख्यास्यामः ॥१॥
इसके बाद इस अध्याय में सांवत्सरसूत्र (ज्योतिषी का लक्षण) कहते हैं ॥१॥
अथात इत्ययं समुदायः। अथातोऽस्माच्छास्त्रोपनयनादनन्तरं सांवत्सरसूत्रं
व्याख्यास्यामः कथयिष्यामः। अथवाऽथशब्दो मङ्गलार्थः। अतोऽस्माच्छास्त्रोपनयनादनन्तरं
सांवत्सरसूत्रं विविधैरथैंरा शास्त्रपरिसमाप्तेर्व्याख्यास्यामः कथयिष्यामः। संवत्सरं वेत्ति
सांवत्सरः। सूच्यते अर्थो येन तत्सूत्रं सांवत्सरसूत्रमित्यर्थः ॥१॥
तच्चाह—
तत्र सांवत्सरोऽभिजातः प्रियदर्शनो विनीतवेषः सत्यवागनसूयकः समः
सुसंहितोपचितगात्रसन्धिरविकलश्चारुकरचरणनखनयनचिबुकदशन-
श्रवणललाटभ्रूत्तमाङ्गो वपुष्मान् गभीरोदात्तघोषः। प्रायः शरीरकारानु-
वर्तिनो हि गुणा दोषाश्च भवन्ति ॥२॥
कुलीन, देखने में प्रिय, नम्र, सत्यवादी, दूसरे के गुणों में दोष नहीं निकालने वाला,
राग-द्वेष से रहित, दृढ़ और पुष्ट शारीरिक सन्धि वाला, सर्वाङ्गपूर्ण, श्रेष्ठ लक्षणों से युक्त
हाथ, पैर, नाखून, आँख, ठोढ़ी, दाँत, कान, मस्तक और शिर वाला, सुन्दर तथा बोलने में
गम्भीर और उदात्त ज्योतिषी होना चाहिये; क्योंकि शरीर की आकृति के अनुरूप ही दोष-
गुण होते हैं ॥२॥
तत्र सांवत्सर इति । तत्र तस्मिन् ज्योतिःशास्त्रे सांवत्सरो दैवज्ञः कीदृशः। संवत्सरो
वर्षं तत्र शुभाशुभज्ञानार्थं यः कृतो ग्रन्थः स सांवत्सरस्तमधीते वेद वा यः सोऽपि सांव-
त्सरः। स चाभिजातः कुलीनः सांवत्सरकुलप्रसूत इति केचित्। यदि तत्कुलेऽपि जातो
वक्ष्यमाणगुणलक्षणयुक्तो न भवति तत्किं तेन। तस्मात् सांवत्सरकुले निरवद्ये जातेना-
ऽन्यस्मिन् प्रधानकुले वा सांवत्सरकुलाच्च येन विद्या सागमा अधीता सोऽत्राभिजातो
विवक्षितः। प्रियदर्शनो दृश्यमानः सुखजनको विनीतवेष उद्भटो वेषः शरीरालङ्करणं
यस्य। आचार्येणान्यत्राप्युक्तम्—'सांवत्सरस्तस्य विनीतवेषः' इति।
सत्यवाक् अवितथभाषी। अनसूयकः अनिन्दकः। गुणेषु दोषाविष्करणमसूया।
असूया कुत्सा। न असूयकोऽनसूयकः। समो रागद्वेषरहितः। शत्रौ मित्रे च तुल्यस्नेह
इत्यर्थः। सुसंहतोपचितगात्रसन्धिः सुसंहता अतिसंलग्ना उपचिता मांसला गात्रेषु बाहु-
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

सांवत्सरसूत्राध्यायः १७
हस्तोरुजानुगुल्फपादेषु सन्धयो यस्य। अविकलोऽव्यङ्गः परिपूर्णावयवः। चारुकरचरण-
नखनयनचिबुकदशनश्रवणललाटभ्रूत्तमाङ्गः। करौ हस्तौ। चरणौ पादौ। नखाः कररुहाः।
नयने चक्षुषी। चिबुकमधराधोभागः। दशना दन्ताः। श्रवणौ कर्णौ। ललाटं मुखपृष्ठभागः।
भ्रुवौ नयनोपरि रोमलेखे। उत्तमाङ्गं शिरः। एतानि चारूणि दर्शनीयानि यस्य। प्रशस्त-
लक्षणयुक्तानीत्यर्थः। वपुष्मान् वपुः शरीरं शोभनं विद्यते यस्य। रूपवानित्यर्थः। गम्भीरो-
दात्तघोषः गम्भीरः सानुनाद उदात्त उद्भटो घोषः शब्दो यस्य। मेघमृदङ्गसमध्वनिरित्यर्थः।
हि यस्मादर्थे। प्रायो बाहुल्येन शरीराकारानुवर्तिनः। शरीरस्याकारः शरीराकारस्तमनुवर्तन्ते
शरीराकारानुवर्तिनः। के ते गुणा दोषाश्च भवन्ति। शरीरस्य सादृश्यं गुणा दोषाश्चानुवर्तन्ते।
निर्दोषं शरीरं गुणा अनुवर्तन्ते। सदोषं शरीरं दोषाश्चानुवर्तन्त इति। तथा चोक्तम्—
‘यत्राकृतिस्तत्र गुणा भवन्ति’ इति।।२।।
अथ गुणानाह—
तत्र गुणाः—शुचिर्दक्षः प्रगल्भो वाग्मी प्रतिभानवान् देशकालवित्
सात्त्विको न पर्षद्वीरुः सहाध्यायिभिरनभिभवनीयः कुशलोऽव्यसनी
शान्तिकपौष्टिकाभिचारस्नानविद्याभिज्ञो विबुधार्चनव्रतोपवासनिरतः स्व-
तन्त्राश्चर्योत्पादितप्रभावः पृष्टाभिधाय्यन्यत्र दैवात्ययाद् ग्रहगणितसंहिता-
होराग्रन्थार्थवेत्तेति ॥३॥
दैवज्ञों के गुण कहते हैं—पवित्र, चतुर, सभा में बोलने वाला, वाचाल, प्रतिभाशाली,
देश-काल को जानने वाला, निर्मल चित्त वाला, सभी में निर्भय, सहपाठियों से पराजय
को नहीं पाने वाला, चेष्टाओं को जानने वाला, व्यसनों से रहित, शान्तिक ( उत्पातों के
निवारणार्थ वेदोक्त मन्त्र-पाठ-विनियोग का अनुष्ठान ), पौष्टिक ( आयु, धन आदि को
बढ़ाने वाली विद्या ), अभिचार ( मारण, मोहन, उच्चाटन, विद्वेषण, वशीकरण, स्तम्भन,
चालन आदि विद्या )—इनको जानने वाला, देवपूजन्, व्रत, उपवासों में निरत, अपने
शास्त्र द्वारा आश्चर्यजनक विषय लाकर प्रभाव को बढ़ाने वाला, प्रश्नोत्तर करने वाला,
दैवात्यय ( प्राकृतिक अशुभ उत्पात ) के निवारणार्थ बिना पूछे भी शान्तिकर्म बताने
वाला और ग्रहों की गणित, संहिता, होरा—इनके ग्रन्थों के अर्थ को जानने वाला दैवज्ञ
होना चाहिए।।३।।
तत्र गुणा इति। तत्र तस्मिन् सांवत्सरे शरीरे वा गुणाः। के ते? तद्यथा शुचिः
शास्त्रोक्तशौचानुष्ठाता परस्वदेवधनाद्यलुब्धश्च। दक्षश्चतुरः शीघ्रकारी। प्रगल्भः सभायां
वक्तुं शक्तः। वाग्मी प्रशस्ता शास्त्रार्थानुसारिणी वाग्यस्य। प्रतिभानवान् प्रतिभा एव
प्रतिभानम्, तद्विद्यते यस्यासौ प्रतिभानवान्। पृष्टः सन् पौर्वापर्यं शास्त्रं स्मृत्वोत्तरं
ददातीत्यर्थः। देशकालवित् देशवित्सर्वदेशेषु व्यवहारज्ञः। मध्यदेशादिष्वार्यदेशेषु यच्चेष्टितं
तज्जानाति। कालस्वरूपज्ञः पूर्वाह्नमध्याह्नाऽपराह्नादिषु कालेषु घर्मवर्षशीतसाधारणकालेषु
चेदं क्रियते इदं न क्रियत इति जानाति। अथवा देशमानूपजाङ्गलमरुभूमीत्यादिकं
बृ० भ० प्र०-२
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

१८ बृहत्संहिता
हस्त्यश्वखरोष्ट्रनावादिषु मनुष्यगम्यं जानाति। कालं यात्रादाविदं योग्यमिदमयोग्यमिति
जानाति। अथवा देशविद्यथा—कश्मीरादिषु हिमप्रधानेषु बहुव्रीहिसम्भवं दृष्ट्वोत्पातं न
वक्ति मध्यदेशादौ वक्ति। कालविद्यथा—
चित्रगर्भोद्भवाः स्त्रीषु गोऽजाश्वमृगपक्षिषु।
पत्राङ्कुरलतानां च विकाराः शिशिरे शुभाः।। इति।
सात्त्विको निर्मलचित्तः। भयहर्षशोकादिभिरनभिभवनीयः। न पर्षद्वीरुः। परिषदि सभा-
यामभीरुस्त्यक्तभयः। सहाध्यायिभिरनभिभवनीया। सह सार्द्धमध्ययनं पठनं कृतं यैस्ते सहा-
ध्यायिनस्तैः सहाध्यायिभिः समानतन्त्रैरनभिभवनीयो ज्ञेयः। कुशलः शिक्षित इङ्गितज्ञः।
अव्यसनी गीतवाद्यनृत्यस्त्रीद्यूतद्युनिद्रादिषु व्यसनेष्वसक्तः। शान्तिकपौष्टिकाभिचारस्नान-
विद्याभिज्ञः। उत्पातप्रतीकारार्थं वेदोक्तमन्त्रपाठविनियोगानुष्ठाता शान्तिकविद्याभिज्ञः। आयु-
र्धनादिवृद्धिकरणं पौष्टिकविद्या तदभिज्ञः। कृत्यावेतालोत्थापनमारणोच्चाटनविद्वेषणवशी-
करणस्तम्भनचालनादिकमभिचारविद्या तदभिज्ञः। स्नानविद्यासु नित्यनैमित्तिककाम्यक्रिया-
ङ्गस्स्वभिज्ञः। पुष्यस्नानादिषु वेत्ता। आभिमुख्येन जानातीत्यभिज्ञः। विबुधार्चनव्रतोपवास-
निरतः। विबुधा देवास्तेषामर्चनं पूजा आवाहनस्नानमाल्यानुलेपनधूपोपहारवाद्यगेयनृत्य-
स्तोत्रपाठादिका तस्यामभिज्ञः। व्रतानि कृच्छ्रपराकचान्द्रायणप्रभृतीनि। उपवासः अभोजनम्।
यथा—एकादश्यां न भुञ्जीतेत्यादि, एतेषु निरतः सक्तः। स्वतन्त्राश्चर्योत्पादितप्रभावः। स्व-
तन्त्रं ग्रहगणितं तत्रार्कचन्द्रग्रहणग्रहसमागमयुद्धानामनागताभिधायकत्वाद्यन्त्राणां कूर्ममयूर-
चापशङ्खघण्टापुरुषादीनां काष्ठादिविरचितानां स्वयमेव कालव्यञ्जकत्वाद्यदाश्चर्यं कुतूहलं
तेनोत्पादितो जनित आत्मनः प्रभाव उत्कर्षो येन। पृष्टाभिधायी परिपृष्टस्यार्थस्याभिधायको
वक्ता। नापृष्टस्य किन्त्वन्यत्र देवात्ययात्। दिव्यामन्तरिक्षभौमेषूत्पातेषु यद्भाव्यशुभं स देवात्य-
यस्तन्निवारणाय शान्त्यादिकमपृष्टेनाप्यभिधातव्यं वक्तव्यम्। ग्रहगणितसंहिताहोराग्रन्था-
र्थवेत्ता। ग्रहगणिते पञ्चसिद्धान्तिकायां संहितायां फलग्रन्थे होरायां जातकादौ ग्रन्थार्थवेत्ता
ग्रन्थज्ञोऽर्थज्ञश्च। सूत्रार्थपाठकस्तदर्थविदित्यर्थः॥३॥
अथान्यल्लक्षणमाह—
तत्र ग्रहगणिते पौलिशरोमकवासिष्ठसौरपैतामहेषु पञ्चस्वेतेषु सिद्धान्तेषु युग-
वर्षायनर्तुमासपक्षाहोरात्रयाममुहूर्तनाडीप्राणत्रुटित्रुट्यद्यवयवादिकस्य कालस्य
क्षेत्रस्य च वेत्ता ॥४॥
ग्रहगणित के प्रसंग में पौलिश, रोमक, वासिष्ठ, सौर, पैतामह—इन पाँच सिद्धान्तों में
प्रतिपादित युग, वर्ष, अयन, ऋतु, मास, पक्ष, अहोरात्र, प्रहर, मुहूर्त, घटी, पला, प्राण,
त्रुटि, त्रुटि के अवयव आदि कालों का तथा भगण, राशि, अंश, कला, विकला आदि क्षेत्रों
का ज्ञाता ज्योतिषी को होना चाहिये।
ब्राह्मस्फुट सिद्धान्त में युगों का प्रमाण—तैंतालीस लाख बीस हजार सौरवर्ष
(४३२००००) सन्ध्या सन्ध्यांशसहित चारो युग (एक महायुग) का मान है। इसके
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

सांवत्सरसूत्राध्यायः १९
दशमांश ४३२००० को चार से गुणा करने पर सन्ध्या-सन्ध्यांशसहित कृतयुग का
मान = १७२८०००, तीन से गुणा करने पर सन्ध्या-सन्ध्यांशसहित त्रेता का मान =
१२९६०००, दो से गुणा करने पर सन्ध्या-सन्ध्यांशसहित द्वापर का मान = ८६४०००
और एक से गुणा करने पर सन्ध्या-सन्ध्यांशसहित कलियुग का मान = ४३२०००
होता है।
सौरवर्ष-प्रमाण—मेष से लेकर मीनपर्यन्त जितने सायनकाल में रवि भोग करता
है, वह सौरवर्षकाल होता है। यह वर्षादि ३६५/१५/३०/२२/३० होते हैं।
अयनज्ञान-प्रमाण—मकरादि छः राशियों में यदि सूर्य हो तो उत्तरायण और कर्क
आदि छः राशियों में हो तो दक्षिणायन होता है।
मकर-कुम्भ के सूर्य में शिशिर ऋतु, मीन-मेष के सूर्य में वसन्त ऋतु, वृष-मिथुन
के सूर्य में ग्रीष्म ऋतु, कर्क-सिंह के सूर्य में वर्षा ऋतु, कन्या-तुला के सूर्य में शरत् ऋतु
और वृश्चिक-धनु के सूर्य में हेमन्त ऋतु होती है॥४॥
तत्रेति। तत्र तस्मिन् ग्रहगणिते पञ्चसिद्धान्ता भवन्ति। के ते? पौलिशरोमकवासिष्ठ-
सौरपैतामहाः, पुलिशसिद्धान्तः, रोमकसिद्धान्तः, वासिष्ठसिद्धान्तः, सूर्यसिद्धान्तः, ब्रह्म-
सिद्धान्त इति। एतेषु सिद्धान्तेषु पञ्चसु वेत्ताऽभिज्ञः। युगवर्षायनर्तुमासपक्षाहोरात्रयाम-
मुहूर्त्तनाडीविनाडीप्राणत्रुटित्रुट्याद्यवयवस्य कालस्य वेत्ता। युगानां कृतत्रेताद्वापरकलीनां
प्रमाणज्ञः। यथैतावद्भिः सौरैर्वर्षैः कृतयुगं भवति, एतावद्भिस्त्रेता, एतावद्भिर्द्वापरम्, एता-
वद्भिः कलिरिति। तद्यथा—खखखदन्ताब्धयः कलियुगपरिमाणं तदेव द्विगुणं द्वापरप्रमाणं
त्रिगुणं त्रेताप्रमाणं चतुर्गुणं कृतयुगप्रमाणं भवति। एतैः सर्वैरेकीकृत्य चतुर्युगप्रमाणं
भवति। तथा च ब्रह्मसिद्धान्ते—
खचतुष्टयरदवेदा ४३२०००० रविवर्षाणां चतुर्युगं भवति।
सन्ध्यासन्ध्यांशैः सह चत्वारि पृथक् कृतादीनि॥
युगदशभागो गुणितः कृतं चतुर्भिस्त्रिभिर्गुणस्त्रेता।
द्विगुणो द्वापरमेकेन सङ्गुणः कलियुगं भवति॥
तथा च पुलिशसिद्धान्ते दिव्येन मानेन पठ्यन्ते—
अष्टाचत्वारिंशत् पादविहीना क्रमात् कृतादीनाम्।
अब्दास्ते शतगुणिता ग्रहतुल्ययुगं तदेकत्वम्॥ इति।
तद्यथा—४८००। ३६००। २४००।१२००। एते दिव्येन मानेनातः षष्टिस-
मधिकशतत्रयेण गुणिता जाताः १७२८००० कृतम्। १२९६००० त्रेता। ८६४०००
द्वापरम्। ४३२००० कलिः। एवं युगानां वेत्ता।
यावता कालेनार्को द्वादशराशिकं भचक्रं मेषादिमीनान्तं भुङ्क्ते, तद्वर्षं तेन सौरवर्षप्रमा-
णेन युगसंख्यानम्। एवं रविराशिभोगो मासः। द्वादशभिर्मासैर्वर्षमिति। तथा च ब्रह्म-
सिद्धान्ते—'नृवत्सरोऽर्काब्दः' इति।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२० बृहत्संहिता
अयने दक्षिणोत्तरे षड्भिः सूर्यमासैरूत्तरमयनं षड्भिर्दक्षिणमिति। तत्र मकरादिरा-
षिषट्कस्थेऽर्क उत्तरमयनं कर्क्यादिराशिषट्कस्थे दक्षिणमिति।
ऋतवः षड् भवन्ति शिशिरादयः। ते च मासद्वयात्मकाः। तद्यथा—मकरकुम्भस्थेऽर्के
शिशिरः। मीनमेषस्थे वसन्तः। वृषमिथुनस्थे ग्रीष्मः। कर्कटसिंहस्थे वर्षाः। कन्यातुलास्थे
शरत्। वृश्चिकधन्विस्थिते हेमन्त इति। तथा चाचार्यः—
उदयगयनं मकरादावृतवः शिशिरादयश्च सूर्यवशात्।
द्विभवनकालसमाना दक्षिणमयनं च कर्कटकात्।। इति।
तथा च ब्रह्मसिद्धान्ते—
द्वौ द्वौ राशी मकरादृतवः षट् सूर्यगतिवशाद्योज्याः।
शिशिरवसन्तग्रीष्मवर्षाशरदः सहेमन्ताः।। इति।
मासश्चैत्रादिकः। स च रविराशिभोगस्त्रिंशद्दिनात्मकः। पक्षो मासार्धं पञ्चदश दिनानि।
अहोरात्रं षष्टिर्घटिकाः। यामोऽहोरात्राष्टमभागः। दिनस्य चतुर्थभागो रात्रेश्च। मुहूर्तोऽह्नः
पञ्चदशांशः, रात्रेश्च पञ्चदशभागः। नाडी घटिकाऽहोरात्रषष्ट्यंशः। विनाडी विघटिका घटिका-
षष्ट्यंशः। प्राणः श्वासनिर्गमप्रवेशौ। त्रुटिश्चक्षुर्निमेषद्वयम्। त्रुट्याद्यवयवस्तदर्धम्। आदि-
ग्रहणात् त्रुटिचतुर्थभागमपि। एवमादिकस्य वेत्ता।
तथा च भगवान् पराशरः—यावता कालेन विकृतमक्षरमुच्चार्यते स निमेषः। निमेष-
द्वयं त्रुटिः। त्रुटिद्वयं लवः। लवद्वयं क्षणः। दश क्षणाः काष्ठा। दश काष्ठाः कला। दश
कला नाडिका। नाडिकाद्वयं मुहूर्तः। त्रिंशन्मुहूर्ता दिनमिति। एवं कालस्य वेत्ता। तथा
क्षेत्रस्य वेत्ता। तत्र कालक्षेत्रयोः साम्यम्। तद्यथा—काले षट् प्राणा विघटिका। विघटिकानां
षष्ट्या घटिका। घटिकानां षष्ट्या दिनम्। दिनानां त्रिंशता मासः। मासैर्द्वादशभिर्वर्षं
भवति। अथ क्षेत्रे। षष्ट्या तत्पराणां विलिप्ता भवति। विलिप्तानां षष्ट्या लिप्ता।
लिप्तानां षष्ट्या भागः। भागानां त्रिंशता राशिः। राशिद्वादशकं भगण इति। तथा च
ब्रह्मसिद्धान्ते—
प्राणैर्विनाडिका षड्भिर्घटिकैका विनाडिकाषष्ट्या।
घटिकाषष्ट्या दिवसो दिवसानां त्रिंशता मासः।।
मासा द्वादश वर्षं विकलालिप्तांशराशिभगणान्तः।
क्षेत्रविभागस्तुल्यः कालेन विनाडिकाद्येन।।
तथा च पौलिशे—
षट् प्राणास्तु विनाडी तत्षष्ट्या नाडिका दिनं षष्ट्या।
एतासां तत्त्रिंशन्मासस्तैर्द्वादशभिरब्दः।।
षष्ट्या तु तत्पराणां विकला तत्षष्टिरपि कला तासाम्।
षष्ट्यांशस्ते त्रिंशद्राशिस्ते द्वादश भचक्रम्।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammu. Digitized by S3 Foundation USA

सांवत्सरसूत्राध्यायः २१
तथा चार्यभटः—
वर्षं द्वादश मासास्त्रिंशद्दिवसो भवेत् स मासस्तु।
षष्टिर्नाड्यो दिवसः षष्टिश्च विनाडिका नाडी।।
गुर्वक्षराणि षष्टिर्विनाडिकार्क्षी षडेव वा प्राणाः।
एवं कालविभागः क्षेत्रविभागस्तथा भगणात्।।४।।
अन्यदप्याह—
चतुर्णां च मानानां सौरसावननाक्षत्रचान्द्राणामधिमासकावमसम्भवस्य च
कारणाभिज्ञः।।५।।
सौर, सावन, नाक्षत्र, चान्द्र—इन चारो मासों को और अधिकमास, क्षयमास—
इनके उत्पत्ति-कारणों को जानने वाला ज्योतिषी होना चाहिये।।५।।
विशेष—सूर्य के एक अंश भोग्य काल को एक सौर दिन, सूर्योदय से अग्रिम
सूर्योदय तक एक सावन दिन, नक्षत्रोदय से नक्षत्रोदय तक एक नाक्षत्र दिन और एक तिथि
भोग्य काल को चान्द्र दिन कहते हैं।
अधिमास और क्षयमास का लक्षण—शुक्ल प्रतिपदा से लेकर अमा तक एक
चान्द्र मास होता है। यदि इस चान्द्र मास में रवि की संक्रान्ति न हो तो अधिक मास एवं
दो संक्रान्ति हो तो क्षयमास होता है। क्षयमास कार्तिक आदि तीन महीने में ही होता है तथा
जिस वर्ष में क्षयमास होता है, उस वर्ष में दो अधिमास पतित होते हैं।
चतुर्णां च मानानामिति । त्रिंशद्भागपरिकल्पनया यावता कालेनार्को भागमेकं भुङ्क्ते
तत्सौरं दिनम्। तत्त्रिंशता मासः। एवं राशिभोगेन संक्रान्त्यवधिर्यो मास एतत्सौरं मानम्।
सर्वेषां ग्रहनक्षत्राणां स्वोदयात् पुनः स्वोदयं यावत्तत्सावनं दिनम्। तत्त्रिंशता मास इति।
एवं सावनं मानम्। नाक्षत्रं मानं चन्द्रनक्षत्रभोगः। यावता कालेन नक्षत्रमेकं चन्द्रमा भुङ्क्ते
तन्नाक्षत्रं दिनम्। तत्र च दिनानां सप्तविंशत्या मासो भवति। एवं नाक्षत्रं मानम्। अमा-
वास्यान्तात् प्रतिपत्प्रभृत्यर्काच्चन्द्रः प्रतिदिनमग्रगो भूत्वा प्रतिपदाद्यान् पञ्चदश तिथीन्
निर्वर्तयति यावत्पौर्णमास्यन्तम्। तथा च कृष्णपक्षप्रतिपत्प्रभृत्यर्कसमीपं क्रमेण गत्वा
अमाबास्यान्तं निर्वर्तयतीति चान्द्रं मानम्। एवं तिथिरेव चन्द्रदिनम्। त्रिंशत्तिथयो मास
इति। तथा च पुलिशसिद्धान्ते—
सावनमकृतं चान्द्रं सूर्येन्दुसमागमान् दिनीकृत्य।
सौरं भूदिनराशिं शशिभगणदिनानि नाक्षत्रम्।।
सावनमकृतं स्वयमेव सिद्धं यावन्तश्चतुर्युगेणार्कभगणास्तावन्त एव सौरमानेनाब्दाः।
यदस्माकं सौरमानं तत्पुलिशाचार्यसावनम्। तत्र चतुर्युगाब्दाः ४३२००००। एत एव
द्वादशहताः सावनमासाः ५१८४००००। एतावत्यश्चतुर्युगेणार्कसंक्रान्तयः। एतास्त्रिंशद्गुणाः
सावनमानदिनानि १५५५२०००००। एतावतश्चतुर्युगेणार्को भागान् भुङ्क्ते, तत्र यावता
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२२ बृहत्संहिता
कालेनार्को भागमेकं भुङ्क्ते स सावनमानदिवसः सिद्धः—'चान्द्रं सूर्येन्दुसमागमान् दिनी-
कृत्यै'ति। तद्यथा—
परिवर्त्तैरयुतगुणैर्द्वित्रिकृतैर्भास्करो युगं भुङ्क्ते।
इति रविभगणाः ४३२००००।
रसदहनहुतवहानलशरमुनिपवनेन्द्रियैश्चन्द्रः।
इति चन्द्रभगणाः ५७७५३३३६।
अर्कचन्द्रभगणानामन्तरम् ५३४३३३३६।
एतान् सूर्येन्दुसमागमान् दिनीकृत्य त्रिंशता सङ्गुण्य दिनरूपा भवन्ति। ते च दिनी-
कृत्य जाताः १६०३००००८० चतुर्युगेणैतावन्तांश्चान्द्रेण मानेन दिवसा भवन्ति। यदेव
चान्द्रं मानं सैव तिथिः।
सौरं भूदिनराशिमिति। भूदिनराशिश्चतुर्युगभगणाः। तस्यानयनमहर्गणविधिनैव।
तच्च प्रदर्श्यते। सावनमासानामेतेषां ५१८४०००० चतुर्युगाधिमासका उच्यन्ते—
अधिमासकाः षडग्नित्रिकदहनच्छिद्रशररूपाः।
न्यासः १५९३३३६ एतान् संयोज्य जाताः ५३४३३३३६। एत एव रविचन्द्र-
समागमा उत्पन्नाः। यत उक्तम्—
भगणान्तरशेषं यत्समागमास्ते द्वयोर्ग्रहयोः।। इति।
अत एव त्रिंशता गुणिता जाताः १६०३००००८०। एते चन्द्रमानदिवसा उत्पन्नाः।
एतेषां चतुर्युगोनरात्राः के ते उच्यन्ते—
तिथिलोपाः खवसुद्विकदस्त्राष्टकशून्यशरपक्षाः २५०८२२८०।
एतान् संशोध्य जातम् १५७७९१७८००। एष भूदिनराशिश्चतुर्युगाहर्गणः। तावन्तश्च-
तुर्युगेण दिवसाः सौरेण मानेन भवन्ति। अस्माकं सावनं तत्पुलिशाचार्यस्य सौरमानम्।
अर्द्धरात्रादर्द्धरात्रं यावत्सौरेण मानेन दिनमुदयादुदयं वा।
शशिभगणदिनानि नाक्षत्रमिति। तत्र शशिभगणाः ५७७५३३३६। एते त्रिंशद्गुणिताः
सन्तो दिनीकृताः १७३२६०००८०। एतावन्तश्चतुर्युगेण नाक्षत्रमानदिवसाः। अत्र नक्षत्र-
भोगदिनं चन्द्रभगणत्रिंशद्भागो दिनम्। एवं यावता कालेन चन्द्रो द्वादश भागान् भुङ्क्ते तावता
कालेन नाक्षत्रं दिनम्। भगवद्वसिष्ठादिभिश्चन्द्रनक्षत्रभोगेन नाक्षत्रदिनमभिहितम्, किन्तु तैर्न-
क्षत्रमानैः सप्तविंशत्या दिनैर्मासोऽभिहितः। एवं पुलिशाचार्यस्य नाक्षत्रं मानं वसिष्ठादिभिः
सह भिन्नम्। अस्य सर्वमानेषु त्रिंशद्दिनात्मको मास इति प्रतिज्ञा। पराशरादीनां यत्सौरं
मानं तस्यानेन सावनमिति संज्ञा कृता सावनस्य सौर इति। अथैतानेव पठति—
दस्रार्थबाणतिथयो लक्षहताः १५५५२००००० सावनेन ते दिवसाः।
वियदष्टखचतुष्कत्रिखषोडश १६०३००००८० चान्द्रमानेन।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

सांवत्सरसूत्राध्यायः २३ ।
वसुसप्तरूपनवमुनिनगतिथयः शतगुणाश्च १५७७९१७८०० सौरेण।
आर्क्षेण खाष्टखत्रयषड्दस्रगुणानिलशशाङ्काः १७३२६०००८०।।
अथ चन्द्रभगणाः सप्तविंशत्या गुणिता वसिष्ठादिमतेन नाक्षत्रं मानम्—
पक्षसप्तखशून्याब्धिगुणगोऽर्थशरेन्दवः १५५९३४००७२।
चतुर्युगार्क्षाण्येतानि कथितानि पुरातनैः।। इति।
तथा च भट्टबलभद्रः—
रव्यंशभोगोऽहोरात्रः सौरश्चान्द्रमसस्थितिः।
चन्द्रनक्षत्रभोगश्च नाक्षत्रः परिकीर्तितः।।
स्वसावनो ग्रहर्क्षाणामुदयादुदयावधिः।
नक्षत्रमाने मासः स्यात् सप्तविंशतिवासरैः।।
शेषमानेषु निर्दिष्टो मासस्त्रिंशद्दिनात्मकः।
इष्टाः सर्वेषु मानेषु समा द्वादशमासिकाः।। इति।
अन्यच्च नाक्षत्रं मानं सावनमानस्य मूलभूतं यतो नक्षत्रपरिवर्त्ता नियता एव, एषा-
मगतित्वात्। नक्षत्रपरिवर्तेभ्यो ग्रहभगणान् संशोध्य प्रत्येकस्य ग्रहस्य सावनं मानं भवति।
यतो नक्षत्रग्रहौ यदैकत्र स्थितौ भवतस्तदा नक्षत्रमगतित्वात्तत्रैव तिष्ठति। ग्रहः स्वस्वगतिवशेन
प्रतिदिनं नक्षत्रादग्रगो भूत्वोदयास्तमयौ करोति। भूम्यासन्नो दृष्टिपथं यातीति यावत्।
तेन नाक्षत्रं मानं सावनसाधकम्। तथा च पुलिशसिद्धान्ते पठ्यन्ते नक्षत्रपरिवर्त्ताः—
खखाष्टमुनिरामाश्विनेत्राष्टशररात्रिपाः १५८२२३७८००।
भानां चतुर्युगेणैते परिवर्त्ताः प्रकीर्तिताः।।
एभ्यः सूर्यभगणान् संशोध्य जाताः सावनदिवसा इति १५७७९१७८००। तथा
च ब्रह्मसिद्धान्ते—
रविभगणोना भानां सावनदिवसाः कुदिवसा वा।
तथा च—
नक्षत्रसावनदिनात् सूर्यादीनां स्वसावनदिनानि।
यस्मात्तस्मादार्क्षं दुरधिगमं मन्दबुद्धीनाम्।। इति।
अधिमासकावमसम्भवस्य च कारणाभिज्ञः। अधिमासकसम्भवः सौरमासचान्द्रमास-
योरन्तरात्। यथाऽहर्गणे क्रियमाणे पूर्वं सौरो वर्षगणो भवति। तस्मिन् मासीकृते वर्त्तमान-
वर्षगतमाससंयुक्ते त्रैराशिकोपलब्धान् गताधिमासकान् संयोज्य चान्द्रो मासगणो भवति।
तेन सौरमासचान्द्रमासानान्तरमधिमासकाः। तथा च ब्रह्मसिद्धान्ते—‘शशिमासाः सूर्य-
मासोना अधिमासाः' इति।
अथावमसम्भवः प्रदर्श्यते—शशिमानसावनमानयोरन्तरादवमोत्पत्तिः। चान्द्रं मानं

२४ बृहत्संहिता
यावत्सावनमानेन मीयते तावत्प्रतिवर्षं षड्दिनान्यधिकतराणि न पूर्यन्ते तान्येवोनरात्रवाच्यानि
तिथीनां न्यूनताऽवमानि तत्र तिथ्यानयने कर्म। अर्कोनस्य चन्द्रस्य लिप्तापिण्डीकृतस्य खय-
मस्वरै७२०भागे हृते भुक्ततिथयो लभ्यन्ते। शिष्टस्य षष्टिगुणस्य चन्द्रार्कस्फुटभुक्त्यन्तरं
भागहारः। तच्च कदाचिन्न्यूनं कदाचिदधिकं भवति। तेन मध्यमभुक्त्योरन्तरेणोत्पत्तिः
प्रदर्श्यते। तद्यथा—अर्कमध्यमभुक्तिः ५९। चन्द्रमध्यमभुक्तिः ७९०। अनयोरन्तरं सप्तशत-
मेकत्रिंशदधिकम् ७३१। अत्र खयमस्वरान् ७२० विशोध्यैकादश ११ अवशिष्यन्ते,
तान्यवमशब्दवाच्यानि। तानि चानुदिनं तिथिप्रमाणादधिकमग्रतोऽर्काच्चन्द्रो भूत्वा तिथिलोपं
करोति तदेवावमरात्रसंज्ञम्। एवं शशिदिवसानां सावनदिवसानां चान्तरमवमानि। तथा
च ब्राह्मे—‘शशिसावनदिवसान्तरमवमानि’ इति। एवमत्र ज्ञानं यथा—सौरचान्द्रमानयोरन्त-
रमधिमासकाः शशिसावनयोरन्तरमवमानि। अत्र पुलिशाचार्यः—
चान्द्रैः सावनवियुतैः प्रचयस्तैरपचयोऽर्कदिनहीनैः।
चतुर्युगचन्द्रदिवसानां सावनदिवसान् संशोध्य चतुर्युगाधिमासकदिवसा भवन्ति।
तेषां त्रिंशता भागमपहृत्य चतुर्युगाधिमासकाः। तैरेव चन्द्रदिवसैरर्कसावनदिनहीनैर्यदवशि-
ष्यते तावन्ति चतुर्युगेणापचयदिनानि भवन्ति। ऊनरात्रा इत्यर्थः। सावनमासस्य चन्द्रमानेन
सहान्तरे कृते यदतिरिच्यते तदधिमासकाख्यः। चन्द्रमानात्सौरं यदूनं तदूनरात्राः। तद्यथा—
चतुर्युगे चन्द्रदिवसानामेतेषां १६०३००००८० सावनमानाहनीमानि १५५५२०००००
संशोध्य जातं ४७८०००८० सावनमानादेतावन्ति चतुर्युगे चन्द्रदिनान्यतिरिच्यन्ते।
एतेषां त्रिंशता भागमपहृत्यावाप्तं १५९३३३६ एतावन्तश्चतुर्युगेणाधिमासकाः। अथवा
सावनदिनानां चन्द्रदिनानां च त्रिंशता भागमपहृत्य मासाः कार्यास्तेषामन्तरेऽधिकमासकाः।
अथोनरात्रार्थं चान्द्रमानदिवसानामेतेषां १६०३००००८० सौरमानदिनान्येतानि
१५७७९१७८०० संशोध्य जातं २५०८२२८० एतावन्तश्चतुर्युगेणोनरात्राः। एवं चतु-
र्युगस्य प्रदर्शिताः।
अथ संवत्सरस्य प्रदर्श्यते। तत्र सावनमानेन स्वानि संवत्सरदिनानि ३६०। अस्मिन्नेव
सावनसंवत्सरे चन्द्रदिनानि ३७१/२८००८०/४३२००००। एतेषामुत्पत्तिमग्रतः प्रदर्श-
यिष्यामः। अत्र सावनमानाहनीमानि ३६० संशोध्य जातं ११/२८००८०/४३२००००।
एतावन्ति दिनानि प्रतिसंवत्सरे प्रचयो भवति।
अथ संवत्सरप्रचयदिनानि प्रकारान्तरेणानीयन्ते त्रैराशिकेन। न्यासः ४३२००००।
४७८०००८०। १। अतः फलं तदेव।
अथ कियता कालेनाधिमासकः पततीति त्रैराशिकेन प्रदर्श्यते। न्यासः—११/२
८००८०/४३२००००। ३६०। ३०। अत्राद्यो राशिः सवर्णीकृतो जातः ४७८०००
८०। यस्मादाद्यो राशिश्चतुर्युगाब्दैर्गुणितः सवर्णीभूतस्तस्मादन्योऽपि राशिश्चतुर्युगाब्दैरेवं
गुणितो जातः १२९६०००००। अथ भागहारराशिशेषः ४७८०००८०। गुण्यराशिना

सांवत्सरसूत्राध्यायः २५
षष्ट्यधिकैस्त्रिभिः शतैरपवर्तितः १३२७७८। एष भागहारराशिः। अथ भाज्यभाजकराशी
जातौ १२९६००००००। १३२७७८। एतौ पुनरपि द्वाभ्यामपवर्तितौ जातौ ६४८००
०००। ६६३८९। भाज्यस्य भाजकराशिना भागमपहृत्यावाप्तम् ९७६/४३३६/६६
३८९। एतावद्भिः सावनदिवसैर्गतैरधिमासः पतति। वर्षद्वयं मासाष्टकं षोडशदिवसा दर्शिता-
ऽवशेषसहिताः। अनेन कालेन भवति। एतेषामेव दिवसानां प्रकारान्तरेणानयनं त्रैराशिकेन
१५९३३३६। १५५५२०००००। १। फलम् ९७६/१०४०६४/१५९३३३६।
अत्रावशेषच्छेदौ चतुर्विंशत्याऽपवर्तितौ जातौ ४३३६/६६३८९। एवमधिमासकोत्पत्तिः
प्रदर्शिता।
अथापचयाः प्रदर्श्यन्ते। तत्र चतुर्युगचन्द्रदिनानामेतेषां १६०३००००८०। सूर्यदिव-
सानेतान् १५७७९१७८०० संशोध्य जातम् २५०८२२८०। एतावन्तश्चतुर्युगेणोनरात्राः।
एवं चतुर्युगस्य प्रदर्शिताः।
अथ संवत्सरस्य प्रदर्श्यन्ते। तत्र वक्ष्यमाणविधिना चन्द्रसंवत्सरे सौरमानदिनानि
३५४/१६३४३८८/४४५२७७८। एतानि चन्द्रसंवत्सरस्वदिनेभ्यः ३६० संशोध्य
जातम् ५/२८१८३९०/४४५२७७८। अत्रावमशेषच्छेदौ द्वाभ्यामपवर्तितौ। एतावन्तः
संवत्सरेणोनरात्रा भवन्ति। एतेषां त्रैराशिकेन प्रकारान्तरेणानयनम्। न्यासः—१६०३
०००८०। २५०८२२८०। ३६०। अत्राद्यो भागहारराशिर्गुणकारराशिना षष्ट्यधिकैस्त्रिभिः
शतैरपवर्तितो जातः ४४५२७७८। अनेन राशिना चतुर्युगोनरात्राणां भागमपहृत्यावाप्तम्
५/२८१८३९०/४४५३७७८। एतावन्त ऊनरात्राः संवत्सरेण भवन्ति पूर्वानीतेषु
संविदिता इति। अथ कतिभिर्दिवसैरूनरात्रपातो भवतीति तथा त्रैराशिकेन तत्प्रदर्श्यते।
न्यासः—५/२८१८३९०/४४५२७७८। ३६०। १। अत्राद्यो राशिः सवर्णीकृतः २५०
८२२८०। यस्मादनेन ४४५२७७८ राशिना गुणितो आद्यो राशिः सवर्णीभूतस्त-
स्मादनेनैव राशिनान्त्यो राशिरेष १ गुणितो जातः ४४५२७७८। एष भाज्यो राशिः।
अथास्य भाजकराशेः २५०८२२८० गुण्यराशिनानेन ३६० भागमपहृत्यावाप्तम् ६९६
७३। अनेन भाज्यस्याऽस्य राशेः ४४५२७७८ भागमपहृत्यावाप्तम् ६३/६३२७९/
६९६७३। एतावद्भिश्चान्द्रमानदिवसैरूनरात्रः पतति। अस्यैवोनरात्रस्यानयने त्रैराशिकेनापरः
प्रकारः। २५०८२२८०। १६०३००००८०। १। अतः फलम् ६३। अत्रावशेषच्छेदौ
षष्ट्यधिकैस्त्रिभिः शतैरपवर्तितौ जातौ ६३२७९/६९६७३। एतावन्त एव ऊनरात्रदिवसाः
पूर्वानीतेषु संविदिता इति। तथा चाचार्यः—
युगवर्षमासपिण्डं रविमानं साधिमासकं चान्द्रम्।
अवमविहीनं सावनमैन्दवमब्दान्वितं त्वाक्षम्॥ इति।
एवमधिमासकावमसम्भवस्य च कारणाभिज्ञः।। इति।।५।।
अन्यत् कीदृशो दैवविदित्याह—
षष्ट्यब्दयुगवर्षमासदिनहोराधिपतीनां प्रतिपत्तिच्छेदवित् ॥६॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA

२६ बृहत्संहिता
प्रभव आदि साठ संवत्सर, तदन्तर्गत युग, वर्ष, मास, दिन, होरा—इनके अधिपतियों
की प्रतिपत्ति ( प्रवर्तन ) और छेद ( निवृत्ति ) का ज्ञान भी दैवज्ञ को होना चाहिये ।। ६ ।।
षष्टिवर्षाणि षष्ट्यब्दः। स च पुनः पुनर्भवति। तस्य प्रतिपत्तिः प्रवर्तनं कस्मिन् काले
षष्ट्यब्दस्य प्रारम्भो भविष्यति। एतच्च बृहस्पतिचारे वक्ष्यत्याचार्यः—
आद्यं धनिष्ठांशमभिप्रवृत्तो माघे यदा यात्युदयं सुरेज्यः।
षष्ट्यब्दपूर्वः प्रभवः स नाम्ना प्रपद्यते भूतहितस्तदाब्दः ।। इति।
छेदस्तस्यैव षष्ट्यब्दस्य निवृत्तिः। तज्जानातीति छेदवित्। तन्मध्ये च तत्र द्वादशयुगानि
भवन्ति।
विष्णुः सुरेज्यो बलभिद्धुताशस्त्वष्टोत्तरप्रोष्ठपदाधिपश्च।
क्रमाद्युगेशाः पितृविश्वसोमशक्रानलाख्याश्विभगाः प्रदिष्टाः।। इति।
एतेषामाचार्यो बृहस्पतिचारे गणितविधानं वक्ष्यति। वयमपि तत्रैव व्याख्यास्यामः।
एषामपि प्रतिपत्तिच्छेदवित्। अत्र च सावनमानेन वर्षपतिर्भवति। तत्र चानयनमाचार्येणोक्तम्।
तथाऽहर्गणानयनम्—
सप्ताश्विवेदसंख्यं शक्रकालमपास्य चैत्रशुक्लादौ।
अर्द्धास्तमिते भानौ यवनपुरे सोमदिवसाद्ये।।
मासीकृते समासे द्विष्ठे सप्ताहतेऽष्टयमपक्षैः २२८।
लब्धैर्युतोऽधिमासैस्त्रिंशद्घ्नस्तिथियुतोऽधःस्थः ।।
रुद्रघ्नः समनुशरो ५१४ लब्धोनो गुणखसप्तभि७०३र्द्युगणः।
रोमकसिद्धान्तेऽयं नातिचिरे पौलिशेऽप्येवम् ।। इति।
अतो वर्षाधिपानयनम्—
मुनियमयमद्वि२२२७युक्ते द्युगणे शून्यद्विपञ्चयमभक्ते २५२०।
प्रतिराशि खर्तुदहनैर्लब्धं वर्षाणि यातानि।।
तानि प्रपन्नसहितान्यग्निगुणान्यश्विवर्जितानि हरेत्।
सप्तभिरेवं शेषो वर्षाधिपतिः क्रमात् सूर्यात्।।
तत्राहर्गणस्य षष्टिशतत्रयेण भागे हृते यच्छेषं तानि दिनानि प्रवृत्तस्याब्दपतेर्गतानि
तान्येव षष्ट्यधिकाच्छतत्रयात् संशोध्य यदवशिष्यते तावन्ति दिनान्येवाब्दपतिर्भविष्यति।
एवमब्दपतेः प्रतिपत्तिच्छेदौ ज्ञातौ। मासपतेरपि सावनेनैव मानेन प्रवृत्तिनिवृत्ती भवतः।
तस्य चानयनमाचार्येण तत्रैवोक्तम्। तथा च—
त्रिंशद्भक्ते मासाः प्रतिपत्सहिता द्विसंगुणा व्येकाः।
सप्तोद्धृतावशेषो मासाधिपतिस्तथैवार्कात्।।
तत्र त्रिंशता भागे हृते यदवशिष्यते तावन्त्येव दिनानि तस्य मासपतेः प्रवृत्तस्य
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammpu. Digitized by S3 Foundation USA

सांवत्सरसूत्राध्यायः २७
गतानि। तानि च त्रिंशतः संशोध्य यदवशिष्यते तावन्ति दिनानि स एव मासपतिर्भवति।
एवं मासाधिपतेः प्रतिपत्तिच्छेदौ जातौ। तथा च ब्रह्मसिद्धान्ते—
षष्टिशतत्रयभक्तात् कल्पगताहर्गणात्फलं त्रिगुणम्।
सैकं सप्तविभक्तं सावनवर्षाधिपोऽर्कादिः॥
द्युगणात्त्रिंशद्भक्ताद्यल्लब्धं द्विगुणीतं सरूपं तत्।
सप्तविभक्ते शेषः सावनमासाधिपोऽर्कादिः॥
दिनपतिहोराधिपत्योराचार्याणां निश्चयो नास्ति। केषाञ्चिदौदयिको वारपतिः। अन्येषां
माध्याह्निकोऽन्येषामस्तमयिकोऽन्येषामार्द्धरात्रिक इति। तथा चाचार्यः—
द्युगणाद्दिनवाराप्तिर्द्युगणोऽपि हि देशकालसम्बन्धः।
लाटाचार्येणोक्तो यवनपुरेऽर्द्धास्तगे सूर्ये॥
रव्युदये लङ्कायां सिंहाचार्येण दिनगणोऽभिहितः।
यवनानां निशि दशभिर्गतैर्मुहूर्तैश्च तद्गुरुणा॥
लङ्कार्द्धरात्रसमये दिनप्रवृत्तिं जगाद चार्यभटः।
भूयः स एव चार्कौदयात् प्रभृत्याह लङ्कायाम्॥
देशान्तरसंशुद्धिं कृत्वा चेन्न घटते तथा तस्मिन्।
कालस्यास्मिन् साम्यं तैरेवोक्तं यथा शास्त्रम्॥
मध्याह्नं भद्राश्वेष्वस्तमयं कुरुषु केतुमालानाम्।
कुरुतेऽर्द्धरात्रमुद्यन् भारतवर्षे युगपदर्कः॥
उदयो यो लङ्कायां योऽस्तमयः सवितुरेव सिद्धपुरे।
यमकोट्यां मध्याह्नं रोमकविषयेऽर्द्धरात्रं च॥
अधिमासकोनरात्रग्रहदिनतिथिविसमेषचन्द्राकाः ।
अयनर्त्वक्षगतिनिशाः समं प्रवृत्ता युगस्यादौ॥
अन्यद्रोमकविषयाद् देशान्तरमन्यदेव यवनपुरात्।
लङ्कार्द्धरात्रसमयादन्यत् सूर्योदयाच्चैव॥
सूर्यस्यार्द्धास्तमयात् प्रतिविषयं यदि दिनाधिपं ब्रूमः।
तत्रापि नाप्तवाक्यं न च युक्तिः काचिदप्यस्ति॥
सन्ध्या क्वचित्क्वचिदहः क्वचिन्निशा दिवसपतेः क्वचित्क्वचित्।
स्वल्पे स्वल्पे स्थाने व्याकुलमेवं दिनपतित्वम्॥
होरावार्त्ताप्येवं यस्माद्धोरा दिनाधिपस्याद्या।
तस्यापरिनिष्ठाने होराधिपतिः कथं भवति॥
अविदित्तैवं प्रायो दिनवारे जनपदः प्रवृत्तोऽयम्।
स्फुटतिथिविच्छेदसमं युक्तमिदं प्राहुराचार्याः॥ इति।
एवं स्थिते सति दिनवार औदयिक इत्यस्माकं मतम्। यस्माद्भट्टब्रह्मगुप्तेनोक्तम्—
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

जगति तमोभूतेऽस्मिन् सृष्ट्यादौ भास्करादिभिः सृष्टैः।
यस्माद् दिनप्रवृत्तिर्दिनवारोऽर्कोदयात् तस्मात्।।
तत्र च विशेषः—
दिनवारादिः पश्चादुज्जयिनीदक्षिणोत्तरायाः प्राक्।
देशान्तरघटिकाभिः प्राक् पश्चाद्भवति रव्युदयात्।। इति।
दिनाधिपस्तु सावनेनैव मानेन भवति, किन्तु देशे देशे स्वदेशान्तरघटिकाभिश्चराद्ध-
कालयुक्ताभिर्वियुक्ताभिर्वा क्वचित्सूर्योदयाद्दिवागते काले क्वचित्सूर्योदयात्पूर्वं दिनप्रवृत्तिः।
तद्यथा—उज्जयिनीयाम्योत्तररेखायाः प्राग्भागे स्वदेशान्तरघटिकाभिः सूर्योदयात्परतो
वारप्रवृत्तिर्भवति। रेखापश्चिमभागे स्वदेशान्तरतुल्याभिर्घटिकाभी रात्रिशेषाभिर्वारप्रवृत्तिरिति।
एवं विषुवद्दिने चरदलाभावादन्यकाले चरदलं स्वधिया योज्यं यथासम्भवम्। तत्रायं प्रयोगः—
स्वदेशमध्याह्नघटिकाः पञ्चदशभ्यो विशोध्यावशेषघटिकाभिस्ताभी रेखाप्राग्भागे मध्याह्नात्
प्राग् वारादिः स्वदेशे नित्यं वक्तव्यः। रेखापश्चिमभागे मध्याह्नादूर्ध्वं तावतीभिरेव घटिका-
भिरिति। तथा च भट्टबलभद्रः—
उज्जयिनीतस्तु गता या रेखा दक्षिणेन लङ्कायाम्।
उत्तरतस्तु सुमेरोर्ज्ञेया देशान्तराख्या सा।।
स्वदेशरेखान्तरयोजनानां षष्ट्या हतानां स्फुटभूतहृतानाम्।
ज्ञेयः स लब्ध्या घटिकादिकालो देशान्तराख्यः सततं स्वदेशे।।
चराद्धैतत्कालयुतौ गतायां दिवा सुराहे दिनपादिवेला।
रेखादिभागे च परे निशायां कालेन शेषेण महेन्द्ररात्रौ।।
रेखादिभागे त्रिदिवेशरात्रौ कालान्तरोनश्चरखण्डशेषः।
काले नते तत्क्षणदावशेषे न्यूने चराद्धे तु दिवागते स्यात्।।
रेखापरार्द्धे तु कृतान्तराले चराद्धकालाभ्यधिके दिनस्य।
काले प्रयाते त्रिदशाह्नि वेला तदूनतायां क्षणदावशेषे।।
एवं यस्मिन् काले वर्तमानस्य दिनपतेः प्रवृत्तस्तस्मिन् कालेऽतीतस्य निवृत्तिरिति।
एवं दिनपतेः प्रतिपत्तिच्छेदौ ज्ञातौ।
अथ होराधिपत्यानयने तत्र यावतीनां घटीनां वारपतेरारम्भात्प्रभृति दिनगतानां रात्रि-
गतानां वा कालहोरा ज्ञातुमिष्यते ता घटिका अभीष्टकाले गता एकीकृत्य यावत्यो भवन्ति
ता द्विगुणाः कार्याः। ततस्तासां पञ्चभिर्भागमपहृत्यावशेषाङ्कसमो दिनपात्प्रभृतीष्टे काले
होराधिपो भवति। पञ्चभिर्भागे हृते यच्छेषं तदधः पञ्चभ्यो विशोधयेत्। ततो द्वावप्यूर्ध्वाधः-
स्थितावङ्कावर्द्धीकृत्योर्ध्वस्थो वर्तमानहोरापतेर्गतः कालः। अधःस्थितो यस्तावत्कालः स
एव होराधिपतिः। तथा च भट्टबलभद्रः—
प्रारम्भकालाद्दिनपस्य याते काले यमघ्नेऽर्थहृते तु लब्धिः।
शराहता चन्द्रयुताद्रिभक्ता शेषस्तु होराधिपतिर्द्युपादेः।।