बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

२२ बृहत्संहिता
कालेनार्को भागमेकं भुङ्क्ते स सावनमानदिवसः सिद्धः—'चान्द्रं सूर्येन्दुसमागमान् दिनी-
कृत्यै'ति। तद्यथा—
परिवर्त्तैरयुतगुणैर्द्वित्रिकृतैर्भास्करो युगं भुङ्क्ते।
इति रविभगणाः ४३२००००।
रसदहनहुतवहानलशरमुनिपवनेन्द्रियैश्चन्द्रः।
इति चन्द्रभगणाः ५७७५३३३६।
अर्कचन्द्रभगणानामन्तरम् ५३४३३३३६।
एतान् सूर्येन्दुसमागमान् दिनीकृत्य त्रिंशता सङ्गुण्य दिनरूपा भवन्ति। ते च दिनी-
कृत्य जाताः १६०३००००८० चतुर्युगेणैतावन्तांश्चान्द्रेण मानेन दिवसा भवन्ति। यदेव
चान्द्रं मानं सैव तिथिः।
सौरं भूदिनराशिमिति। भूदिनराशिश्चतुर्युगभगणाः। तस्यानयनमहर्गणविधिनैव।
तच्च प्रदर्श्यते। सावनमासानामेतेषां ५१८४०००० चतुर्युगाधिमासका उच्यन्ते—
अधिमासकाः षडग्नित्रिकदहनच्छिद्रशररूपाः।
न्यासः १५९३३३६ एतान् संयोज्य जाताः ५३४३३३३६। एत एव रविचन्द्र-
समागमा उत्पन्नाः। यत उक्तम्—
भगणान्तरशेषं यत्समागमास्ते द्वयोर्ग्रहयोः।। इति।
अत एव त्रिंशता गुणिता जाताः १६०३००००८०। एते चन्द्रमानदिवसा उत्पन्नाः।
एतेषां चतुर्युगोनरात्राः के ते उच्यन्ते—
तिथिलोपाः खवसुद्विकदस्त्राष्टकशून्यशरपक्षाः २५०८२२८०।
एतान् संशोध्य जातम् १५७७९१७८००। एष भूदिनराशिश्चतुर्युगाहर्गणः। तावन्तश्च-
तुर्युगेण दिवसाः सौरेण मानेन भवन्ति। अस्माकं सावनं तत्पुलिशाचार्यस्य सौरमानम्।
अर्द्धरात्रादर्द्धरात्रं यावत्सौरेण मानेन दिनमुदयादुदयं वा।
शशिभगणदिनानि नाक्षत्रमिति। तत्र शशिभगणाः ५७७५३३३६। एते त्रिंशद्गुणिताः
सन्तो दिनीकृताः १७३२६०००८०। एतावन्तश्चतुर्युगेण नाक्षत्रमानदिवसाः। अत्र नक्षत्र-
भोगदिनं चन्द्रभगणत्रिंशद्भागो दिनम्। एवं यावता कालेन चन्द्रो द्वादश भागान् भुङ्क्ते तावता
कालेन नाक्षत्रं दिनम्। भगवद्वसिष्ठादिभिश्चन्द्रनक्षत्रभोगेन नाक्षत्रदिनमभिहितम्, किन्तु तैर्न-
क्षत्रमानैः सप्तविंशत्या दिनैर्मासोऽभिहितः। एवं पुलिशाचार्यस्य नाक्षत्रं मानं वसिष्ठादिभिः
सह भिन्नम्। अस्य सर्वमानेषु त्रिंशद्दिनात्मको मास इति प्रतिज्ञा। पराशरादीनां यत्सौरं
मानं तस्यानेन सावनमिति संज्ञा कृता सावनस्य सौर इति। अथैतानेव पठति—
दस्रार्थबाणतिथयो लक्षहताः १५५५२००००० सावनेन ते दिवसाः।
वियदष्टखचतुष्कत्रिखषोडश १६०३००००८० चान्द्रमानेन।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA