बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

२४ बृहत्संहिता
यावत्सावनमानेन मीयते तावत्प्रतिवर्षं षड्दिनान्यधिकतराणि न पूर्यन्ते तान्येवोनरात्रवाच्यानि
तिथीनां न्यूनताऽवमानि तत्र तिथ्यानयने कर्म। अर्कोनस्य चन्द्रस्य लिप्तापिण्डीकृतस्य खय-
मस्वरै७२०भागे हृते भुक्ततिथयो लभ्यन्ते। शिष्टस्य षष्टिगुणस्य चन्द्रार्कस्फुटभुक्त्यन्तरं
भागहारः। तच्च कदाचिन्न्यूनं कदाचिदधिकं भवति। तेन मध्यमभुक्त्योरन्तरेणोत्पत्तिः
प्रदर्श्यते। तद्यथा—अर्कमध्यमभुक्तिः ५९। चन्द्रमध्यमभुक्तिः ७९०। अनयोरन्तरं सप्तशत-
मेकत्रिंशदधिकम् ७३१। अत्र खयमस्वरान् ७२० विशोध्यैकादश ११ अवशिष्यन्ते,
तान्यवमशब्दवाच्यानि। तानि चानुदिनं तिथिप्रमाणादधिकमग्रतोऽर्काच्चन्द्रो भूत्वा तिथिलोपं
करोति तदेवावमरात्रसंज्ञम्। एवं शशिदिवसानां सावनदिवसानां चान्तरमवमानि। तथा
च ब्राह्मे—‘शशिसावनदिवसान्तरमवमानि’ इति। एवमत्र ज्ञानं यथा—सौरचान्द्रमानयोरन्त-
रमधिमासकाः शशिसावनयोरन्तरमवमानि। अत्र पुलिशाचार्यः—
चान्द्रैः सावनवियुतैः प्रचयस्तैरपचयोऽर्कदिनहीनैः।
चतुर्युगचन्द्रदिवसानां सावनदिवसान् संशोध्य चतुर्युगाधिमासकदिवसा भवन्ति।
तेषां त्रिंशता भागमपहृत्य चतुर्युगाधिमासकाः। तैरेव चन्द्रदिवसैरर्कसावनदिनहीनैर्यदवशि-
ष्यते तावन्ति चतुर्युगेणापचयदिनानि भवन्ति। ऊनरात्रा इत्यर्थः। सावनमासस्य चन्द्रमानेन
सहान्तरे कृते यदतिरिच्यते तदधिमासकाख्यः। चन्द्रमानात्सौरं यदूनं तदूनरात्राः। तद्यथा—
चतुर्युगे चन्द्रदिवसानामेतेषां १६०३००००८० सावनमानाहनीमानि १५५५२०००००
संशोध्य जातं ४७८०००८० सावनमानादेतावन्ति चतुर्युगे चन्द्रदिनान्यतिरिच्यन्ते।
एतेषां त्रिंशता भागमपहृत्यावाप्तं १५९३३३६ एतावन्तश्चतुर्युगेणाधिमासकाः। अथवा
सावनदिनानां चन्द्रदिनानां च त्रिंशता भागमपहृत्य मासाः कार्यास्तेषामन्तरेऽधिकमासकाः।
अथोनरात्रार्थं चान्द्रमानदिवसानामेतेषां १६०३००००८० सौरमानदिनान्येतानि
१५७७९१७८०० संशोध्य जातं २५०८२२८० एतावन्तश्चतुर्युगेणोनरात्राः। एवं चतु-
र्युगस्य प्रदर्शिताः।
अथ संवत्सरस्य प्रदर्श्यते। तत्र सावनमानेन स्वानि संवत्सरदिनानि ३६०। अस्मिन्नेव
सावनसंवत्सरे चन्द्रदिनानि ३७१/२८००८०/४३२००००। एतेषामुत्पत्तिमग्रतः प्रदर्श-
यिष्यामः। अत्र सावनमानाहनीमानि ३६० संशोध्य जातं ११/२८००८०/४३२००००।
एतावन्ति दिनानि प्रतिसंवत्सरे प्रचयो भवति।
अथ संवत्सरप्रचयदिनानि प्रकारान्तरेणानीयन्ते त्रैराशिकेन। न्यासः ४३२००००।
४७८०००८०। १। अतः फलं तदेव।
अथ कियता कालेनाधिमासकः पततीति त्रैराशिकेन प्रदर्श्यते। न्यासः—११/२
८००८०/४३२००००। ३६०। ३०। अत्राद्यो राशिः सवर्णीकृतो जातः ४७८०००
८०। यस्मादाद्यो राशिश्चतुर्युगाब्दैर्गुणितः सवर्णीभूतस्तस्मादन्योऽपि राशिश्चतुर्युगाब्दैरेवं
गुणितो जातः १२९६०००००। अथ भागहारराशिशेषः ४७८०००८०। गुण्यराशिना