भुशुण्डि रामायण (काकभुशुण्डि एवं गरुड़ संवाद - पूर्वखण्ड सविस्तार व्याख्या)

-भhas a loop. Look at line 12:बभूवास्य-भhas a loop. Look at line 13:बहिःप्रत्ययभाङ्-भhas a loop. Now look at line 23: Does the letter in...र्त्रींhave a loop? Wait! Look atजगदेककर्त्रीं: कर्त्रींhas क, र्, त, ्, र, ी, ं. Then the next word: It isभर्त्रीं! Look at the left side: it is open at top, vertical stroke, loop, horizontal bar, vertical stroke! It looks EXACTLY like भ! Wait, why would it be भर्त्रीं? Because in Sanskrit: भर्त्री = fem. of भर्तृ (sustainer, maintainer, lord)! Vishnu is 'भर्ता' (भर्ता भोक्ता महेश्वरः). Devi is कर्त्री (creator), भर्त्री (sustainer), हर्त्री (destroyer)! "कर्त्री भर्त्री च हर्त्री" is a very standard Shakta/Vaishnava epithet for the Divine Mother! कर्त्री (creates), भर्त्री (nourishes/maintains), हर्त्री (withdraws/destroys). Yes! भर्त्री from भरण (nourishing, sustaining)! And look at the letter: it IS भर्त्रीं

• २६९ -
  अथवैककृपामात्राद् दृश्यते मे दृशा महः।
  निःसाधनानां स्वीकारे हीदमेव निदर्शनम् ॥ ३७ ॥
  १लक्ष्मण उवाच
  इति स्तुवत एवास्य प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः।
  तद्रूपमुपसंजह्रे सहजानुग्रहात्मकम् ॥ ३८ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
  सीताजन्मोत्सवे एकोनसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ६९ ॥
  ✤
  सप्ततितमोऽध्यायः
  लक्ष्मण उवाच
  ततस्तां बालवेशेन शोभयन्ती स्वमालयम् ।
  विलोक्य जनको राजा अपत्यस्नेहकातरः ॥ १ ॥
  तत्क्षणाद्विस्मृतैश्वर्यो बभूव प्रीतमानसः ।
  बाल्यक्रीडनकैः सा तु क्रीडमाना स्वमातृभिः ॥ २ ॥
  लाल्यमाना गृहे राज्ञा अङ्कभृशमभूषयत् ।
  शिक्यस्था दोल्यमाना सा तात तातेति भाषती२ ॥ ३ ॥
  उद्वर्तनेन संस्निग्धा साञ्जनाञ्जनबिन्दुभिः ।
  डाकिनीनां दृष्टिदोषादुत्तरारसवैभवात् ॥ ४ ॥
  डाकिनी पूतना या तु कूष्माण्डा भैरवादयः ।
  बालां तामुपसंयातास्तेजसागुः पराहताः ॥ ५ ॥
  इत्थमैश्वर्यकलिता गुणसंदोहभाविता ।
  तयोर्मनसि दम्पत्योः प्रेमपुष्टिं ततान सा ॥ ६ ॥
  तज्जन्मदिवसादेव राज्ञो जनकभूपतेः ।
  मन्दिरं सर्वशोभाढ्यमवर्तत रमालयम् ॥ ७ ॥
  वैकुण्ठमिव भूमिष्ठं जनकस्य पुरं बभौ ।
  भूरभूत् काञ्चनमयी तत्क्षणात् पश्यतां नृणाम् ॥ ८ ॥
  १. नास्ति-बड़ौ० । २. आर्षप्रयोगः ।

कमलेशो घोषवती साक्षादमृतवाहिनी ।
जातरूपमहाकूला जनकस्य पुरे वभौ ॥ ९ ॥
शिवलिङ्गानि दिव्यानि तत्र तत्र चकाशिरे ।
सद्यः पूजयतां नृणां मनसः कामदानि च ॥ १० ॥
श्रीमन्नारायणस्तत्र श्रीरामस्य कलांशकः ।
निवासं तत्र कृतवान् यथा वैकुण्ठगः स्वयम् ॥ ११ ॥
इतः प्रमोदविपिनं जनकस्य पुरं ततः ।
मध्ये ब्रह्मादिदेवानां वासस्थानं बभूव तत् ॥ १२ ॥
सर्वर्तुसुखशोभाढ्यं चन्दनानिलसेवितम् ।
जनकस्य पुरं रम्यमयोध्यासदृशं वभौ ॥ १३ ॥
निवासः सर्वसिद्धानां योगसिद्धेः सदैव तत् ।
जनकेन्द्रपुरं नित्यं तत्क्षणेन व्यरोचत ॥ १४ ॥
सरांसि फुल्लकमलानि नित्यं माद्यन्महाराजहंसीकुलानि ।
रत्नोपहेमोज्ज्वलक्लृप्तपुष्पनिःश्रेणिकाशोभितनिर्मलानि ॥ १५ ॥
वनानि वल्गुस्फुरितच्छदानि संफुल्लपुष्पाणि फलान्वितानि ।
गुञ्जत्प्रमत्तभ्रमरावलीभिर्मुहुः समास्वाद्य मधुश्रवाणि ॥ १६ ॥
देशः स तावन्मिथिलेति संज्ञो मिथः प्रमोदाः खलु यत्र लोकाः ।
नार्यश्च सर्वाः सुभगा रमाभा भास्वन्मणिद्योतितहेमभूषाः ॥ १७ ॥
सीताजनुर्भूरिमहोत्सवेन व्याप्तान्तरा याज्ञवल्क्यादयोऽपि ।
विस्मृत्य चित्तेषु समाधियोगं प्रेमैकमग्ना मुनयो बभूवुः ॥ १८ ॥
स्थले स्थलेऽभूत कमलाविलासो विलासिनीनां मतिविभ्रमेषु ।
वीथीषु यत्रस्फुटहेमयूथीसवर्णभासां प्रमदोत्तमानाम् ॥ १९ ॥
पर्यङ्कपुष्पास्तरणान्वितेषु शुद्धान्तसौधेषु सुमङ्गलानि ।
गीतानि वीणास्वरवादिनीनां स्त्रीणां महासौभगभूषितानाम् ॥ २० ॥
स्खलद्गतीनां मदमन्थराणां मधूत्तमास्वादसुविह्वलानाम् ।
कटाक्षनिक्षेपभुजोन्नतिश्रीवश्या बभूवुः १कमनाप्रियाणाम् ॥ २१ ॥
बाला युवानश्च तथैव वृद्धाः सर्वे जनाः सोत्सवपूर्णचित्ताः ।
सीताजनौ जातमुदो विरेजुर्यथैव साकेतपुराधिवासाः ॥ २२ ॥
कलाकलापाः सहसाऽविरासुर्विलासभूमौ जनकेन्द्रपुत्र्याः ।
दिने दिने शैशवमुत्तरन्ती कैशोरमेषा वयसा प्रपेदे ॥ २३ ॥
१. कमनाः=कामुकाः ।

• २७१-
  कैशोरमारभ्य रघूत्तमस्य संशृण्वती साथ गुणान् मनोज्ञान् ।
  रोमाञ्चसंदोहचिताङ्गयष्टिः प्रकम्पमाना ददृशे सखीभिः ॥ २४ ॥
  नवं प्रमोदप्रचुरं वयः सा कैशोरमासाद्य विराजमाना ।
  अत्यर्थमादौ सुरभेर्बभूव सपल्लवा काञ्चनवल्लरीव ॥ २५ ॥
  अथास्याश्चरितं वक्ष्ये मुक्तिदानक्रियात्मकम् ।
  ये जीवा वेदशास्त्राणां निन्दका गुरुनिन्दकाः ॥ २६ ॥
  अभ्यागतार्चारहिताः शुद्धकायाश्च पुण्यतः ।
  ते जीवा जानकीजन्मत्युत्पन्नाः कर्मयोगतः ॥ २७ ॥
  वृक्षगुल्मलताुरूपाः पशुपक्ष्यादिरूपिणः ।
  तद्वीक्षणक्षणेनैव धूतपापकदम्बकाः ॥ २८ ॥
  जीवन्मुक्ता बभूवुर्वै येषां मुक्तिश्च नान्यतः ।
  ये जीवाः कामिकाश्चैव यज्ञकर्मपरायणाः ॥ २९ ॥
  शुद्धान्वयोद्भूवा दैवाद्योध्यारामनिन्दकाः ।
  सीमान्तः कर्मनिष्ठानां भक्तिनिष्ठाविदूषकाः ॥ ३० ॥
  सीतोपासननिन्दायां प्रसक्ता भवदूषकाः ।
  तेषामासुरनिष्ठानां जीवानां मूढचेतसाम् ॥ ३१ ॥
  सीताजन्मोद्भूवानां वै वृक्षगुल्मादिरूपिणाम् ।
  पशुपक्ष्यादिदेहानां विमुक्तिर्दर्शनात्तदा ॥ ३२ ॥
  रामेण मोचिता ये न ये न ज्ञानेन मोचिताः ।
  दृढपाशैः कर्मभिर्ये बद्धाः सांसारिकाः जनाः ॥ ३३ ॥
  सीता जन्मप्रसंगेन तांस्तारयति निश्चितम् ।
  इममर्थं पुरस्कृत्य प्रादुर्भूतेयमद्भुता ॥ ३४ ॥
  नान्यथा मोचनं तेषां जानक्या दर्शनं विना ।
  अयमेवानुभावोऽस्या आनन्दिन्याश्चिदाकृतेः ॥ ३५ ॥
  स्वरूपेणैव सामर्थ्यान्मोचयति चेतनान् ।
  दर्शनात् स्पर्शनाल्लापात्पादनिक्षेपणातथा ॥ ३६ ॥
  अङ्गसंगिनो वातात्तारिता बहवस्तया ।
  एतद्धि शैशवं कर्म तस्याः सामर्थ्यसंयुक्तम् ॥ ३७ ॥
  मूढभावानुकरणे मर्यादात्रयलङ्घिता ।
  मूढभावं समुत्तीर्य कैशोरे सा व्यवस्थिता ॥ ३८ ॥
  मुनीनां ज्ञानिनां चित्ते योगिनां च विशेषतः ।
  निजदर्शनमात्रेण प्रेमाणं साव्यवर्घयत् ॥ ३९ ॥

ततः प्रेमप्रभावेण बभूवुर्भक्तिसंयुताः ।
एतत्कौशोरकं कर्म तस्या लीलानुभावनम् ॥ ४० ॥
श्रोतव्यं स्मरणीयं च रामलीलारसाधिकम् ।
अन्यच्चापि वयस्तस्या नित्यलीलाचिदाकृतेः ॥ ४१ ॥
अवस्थारूपनियतं चरित्रैर्जन्मतारकम् ।
लीला गुणाश्चरित्रं च तस्याः संसारतारकम् ॥ ४२ ॥
अस्या जनिस्त्वेतदर्थं विज्ञेयाखिलकोविदैः ।
तारयन्ती जनांस्तांस्तात् स्वलीलारसरञ्जिता ॥ ४३ ॥
ववृधे जानकी गेहे पितुरानन्दकारिणी ।
बाललीलारसं भूयः शीलयन्ती स्वभावतः ॥ ४४ ॥
कैशोरं जुषमाणापि ददृशे बाल्यशालिनी ।
रूपं तस्याः समुद्वीक्ष्य त्रैलोक्यवरयोषिताम् ॥ ४५ ॥
व्यगलत्सौन्दर्यमदः सद्य एव समंततः ।
तन्मायामोहिताः केचिच्चित्ते च कमिरे जनाः ॥ ४६ ॥
रावणस्तां समाकर्ण्य त्रैलोक्येऽनन्यसुन्दरीम् ।
वाञ्छापि महावीरश्चुक्षोभ हृदये स्वके ॥ ४७ ॥
अथो जनकराजेन पणीचक्रे स्वके हृदि ।
य इदं शाम्भवं चापं समाकृष्याधिरोपयेत् ॥ ४८ ॥
स मे कन्यां समुद्वाह्य पाणिग्रहविधानतः ।
लोकोत्तरगुणरामो यास्यते मम मान्यताम् ॥ ४९ ॥
सर्वे वितथसंरम्भा बभूवुश्चापरोपणे ।
[L2

• २७३ -
  तत्र स्वयंवरे पूर्वं सगतौ बाणरावणौ ।
  भग्नमानौ ततौ भूत्वा हरचापाधिरोहणे ॥
  ययतुः स्वगृहे तौ च श्रीरामासूययान्वितौ ॥ ५५ ॥
  समासाद्य प्रियां रामः स्वयं श्रीपुरुषोत्तमः ।
  जनकस्य गृहे रम्ये मुमोद परया मुदा ॥ ५६ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
  श्रीशुकजनकसंवादे सीताजन्मोत्सवे सप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७० ॥
  पश्चिमखण्डः समाप्तः ॥
  ३५

श्रीमदादिरामायणम्
( भुशुण्डरामायणम् )
उत्तरखण्डः
प्रथमोऽध्यायः
ब्रह्मोवाच
एकदा विबुधाः सर्वे सुखिता रावणे हते ।
मघवन्तं पुरस्कृत्य ब्रह्मलोकमुपाययुः ॥ १ ॥
तत्र गत्वा स्वयं देवं परमेष्ठिनमीश्वरम् ।
रावणस्य वधादेशादूचुः स्वकृतकृत्यताम् ॥ २ ॥
देवा ऊचुः
कृतकृत्याः स्म भगवान् स हतो राक्षसेश्वरः ।
रामेण देवदेवेन १रसिकेन लोकरञ्जिना ॥ ३ ॥
स्वर्गे वयं स्वस्वपदानि२ सर्वे लभेम दुःखं विनिवारितं ततः ।
स्वाहास्वधाकारकृतानि हव्यकव्यानि सस्थामगमन् स्वकीयाम् ॥ ४ ॥
एवं त्रिलोकस्य निवारितं तमस्तत्पापसंज्ञं हरचण्डीवरोत्थम् ।
लङ्काधिराज्ये चाभिषिक्तोः वरेण्यो विभीषणो वैष्णवः स्वस्य भक्तः ॥ ५ ॥
त्रयी च३ धर्मश्च चिरेण नष्टौ संस्थापितौ गोद्विजविप्रभक्तिः ।
स्वीया च भक्तिस्त्रिदशैरप्यलभ्या प्रसादनाम्नोर्महिमा वैष्णवानाम् ॥ ६ ॥
कृतानि कर्माणि तथा विचित्राण्यानन्ददानिस्वेषु दुःखं परेषु ।
तीर्थानि सीताचरणाङ्कितानि विनिर्मितानि स्वपदैरङ्कितानि ॥ ७ ॥
नामानि देवेन सुमङ्गलानि स्फुटीकृतान्यद्भुतपावनानि ।
चाण्डालहूँणोत्खसपुक्कसाद्यैः स्मृतानि सद्यो निजसायुज्यदानि ॥ ८ ॥
कृतानि रामेण नरोत्तमेन पुण्यस्थलानिस्वपदानिभूम्याम् ।
सीतासुमित्रातनयाभ्यां हनूमता युक्तः स्वयं यत्र सदावतिष्ठते ॥ ९ ॥
१. पादेऽस्मिन्नक्षराधिक्यमार्षः ।
२. 'सर्वे' नास्ति-बड़ौ० ।
३. 'च' नास्ति-बड़ौ० ।

• २७६ -
  विक्रीडितं प्रमुदकाननमध्यगेन माङ्गल्यकासुखितयोः सदने परेण ।
  आभीरबालवनितावधितन्निजस्य वैकुण्ठधाम नयता निशि सुप्तलोकम् ॥ १० ॥
  विक्रीडितं दशरथस्य गृहे तथोच्चैरीशेन दिव्यवपुषा पुरुषोत्तमेन ।
  स्वांशैः समं भरतलक्ष्मणशत्रुसूदैर्देव्या स्वयं कमलया च युतेन नित्यम् ॥ ११ ॥
  तच्चित्रकूटगिरिवर्यचरित्रमीशकः स्तोतुमीष्टइति किं भगवन्नवेत्सि ।
  यत्रार्यपादरजसाशतशः स्थलेषु भक्तिप्रदं प्रतिपदं खलु कोटितीर्थम् ॥ १२ ॥
  यद्दण्डकावनभुवि प्रभुणानुजेन विक्रान्तमेवमितरेषु च काननेषु ।
  तत्तत्र तत्र विपुलं स यशो दधार पुण्याश्रमेषु च महत्कुशलं मुनीनाम् ॥ १३ ॥
  शत्रुहंतश्च जगतां सगणः सवर्गः सद्यः प्रसादसुमुखेन विभीषणश्च ।
  राज्ये सुनिश्चिततरे वचसाभ्यषिञ्चद्दूरीकृतश्च दयिताविरहोऽविषह्यः ॥ १४ ॥
  भूर्यश्वमेधमखमङ्गलदीक्षितेन यूपाङ्किताः सरयुकूलभुवः कृताश्च ।
  अभ्युद्धताश्च भवसागरतो मनुष्या आपामरा अपिशठा अधिकारहीनाः ॥ १५ ॥
  रामेति नाम रसनेन सकृद्रमन्तः पक्ष्यन्त्यजा अपिजयन्त्युररीकृताश्च ।
  जाता वयं च कृतकार्यसमस्तकृत्या भूमिः सनाथमभवद्वहुलक्ष्यवल्लिः ॥ १६ ॥
  को वर्णयेदपि सहस्रमुखो गिरीशो नामानि तस्य चरितानि गुणांश्च भर्तुः ।
  नायं प्रभुः स्पृहयते भुवि राज्यलक्ष्मी वैकुण्ठनाथप्रतिपूजितपादपद्मः ॥ १७ ॥
  किं तु स्वभक्तजनदुःख निवारणाय सम्भूय भूरि वितनोति शुभं चरित्रम् ।
  सम्पन्नमद्य तदशेषमनन्तकीर्त्तेर्भूयोऽद्भुतैर्भुजबलेः प्रबलैर्निजांशैः ॥ १८ ॥
  स्वं धाम सर्वजनगुह्यमतोऽभ्युपैतु देवः परात्परवरः परमस्त्रधीशः ।
  जातं सदा भुवनमङ्गलमीशितुश्च ते तेंऽशकाः स्वनिलयेषु वहन्तु राज्यम् ॥
  ये येऽधुना समुदिताः पुरुषे परस्मिन् स्वयं भगवति स्पृहणीयमूर्त्तौ ॥ १९ ॥
  नारायणो हरो ब्रह्मा शक्राद्यास्त्रिदिवालयाः ।
  सहस्रशीर्षा भगवान् महानायणस्तथा ॥ २० ॥
  सर्वेषामंशव्यूहो रामे लीनोऽद्य तिष्ठति ।
  न च विद्योतितुं शक्तो दिवसे तेजसामिव ॥ २१ ॥
  तस्मात्स्वयं स भगवान् निजधामैतु सम्प्रति ॥
  अधर्षितप्रभावाश्च राजन्तु दिवि देवताः ॥ २२ ॥
  इत्थं निगद्य विरतेषु सुरेश्वरेषु देवोऽब्रवीदखिलधातृपतिः सुरौघान् ।
  स्वयं सुशीलाचरितो भगवांस्तदर्थमभ्यर्थनीय इव वेत्ति च सर्वमेषः ॥ २३ ॥
  कालात्मना कलयते सकलं सदीश एतस्य नाविदितमग्रविधेयकार्यम् ॥
  प्रार्थ्यस्तथापि भजनीयगुणः स एतत्कालेन कालकलनः किलकालकालः ॥ २४ ॥
  इत्युक्त्वा सकलान् देवान् विरंचिर्विससर्ज ह ।
  भगवन्तं कालमीशं सस्मार च महामतिः ॥ २५ ॥

भगवान् वेधाःRight:कालं भुवनभीषणम् ॥ १० ॥`

Footnotes at bottom:
Line 28:
१. कालदमने उत्तरखण्डे-बड़ौ।
Line 29:
२. आर्षप्रयोगः ।

Let's check line 3:
इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे 'कालदमनोपाख्याने
Wait, look at footnote 1:
१. कालदमने उत्तरखण्डे-बड़ौ।
In line 3, before कालदमनोपाख्याने, there is a superscript mark: 'कालदमनोपाख्याने. That is footnote reference 1, printed as ' or १.
Let's transcribe it faithfully.

Let's do a complete final review of every line:
स्वस्यापि यः कलयता मघोनः शङ्करस्य च। -> wait, is there a space before the danda? Yes: च ।
सृष्टिस्थितिलयाधारः स काल. समुपाययौ ॥ २६ ॥
इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे 'कालदमनोपाख्याने
प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥
✤ (or separator)
द्वितीयोऽध्यायः
[L

• २७८ -
  विधिरुवाच
  गच्छ त्वं काल साकेतनगरे भुविभूषणे ।
  यत्र रामः स्वयं भाति सीतया भ्रातृभिः सह ॥ ११ ॥
  जानकीशः समस्तेशः परमात्मा स्वयं प्रभुः ।
  तवापि स नियन्तेति प्रार्थनीयस्त्वया विभुः ॥ १२ ॥
  अवतारचरित्राणि कृतानि भगवंस्त्वया ।
  अतः परं निजं धाम प्रमोदविपिनाभिधम् ॥ १३ ॥
  अभ्यायाहि महाराज न हिते व्यक्तिरन्यथा ।
  भृतस्त्वया त्रयीधर्मो रक्षिता द्विजदेवताः ॥ १४ ॥
  किमर्थमधुना देव स्थीयते भवता प्रभो ।
  न हिते समवस्थानं प्रकटं भुवि सर्वदा ॥ १५ ॥
  धर्मसंस्थापनार्थाय व्यक्तिस्तव युगे युगे ।
  कृतानि देवकृत्यानि समस्तानां हितानि च ॥ १६ ॥
  प्रमोदवनमागच्छ राम त्वमधुना प्रभो ।
  निवारय व्रजस्त्रीणां वेदनां विरहोद्भवाम् ॥ १७ ॥
  पुत्रस्नेहातिवश्या

• २७९ -
  कोटिरुद्रभुजं कोटिवसिष्ठादिविनाशकम् ।
  कोटिदेवेन्द्रविलयं कोटिदेवभवं तथा ॥ २७ ॥
  आधिदैविकमध्यात्ममाधिभौतिकमेव च ।
  अक्षरं त्रिगुणातीतं त्रिभवं त्रिभवातिगम् ॥ २८ ॥
  त्रिविष्टपेशसम्पूज्यं ब्रह्मरुद्रादिभीषणम् ।
  एवंविधं प्रभुं रामं दृष्ट्वा कालो व्यकम्पत ॥ २९ ॥
  न्यमीलयद् दृशौ भीत्या द्रष्टुं नाशकदीश्वरम् ।
  स्थातुं च नाशकत् स्थानेऽपलायत दिशो दश ॥ ३० ॥
  नतः सौम्यतरो भूत्वा कथंचित्पुनराययौ ।
  धैर्यं बद्ध्वा दृढं धीरो निदेशं ब्रह्मणः स्मरन् ॥ ३१ ॥
  स्फुटीचकार सहजानात्मनः सकलान् गुणान् ।
  सिषेच पुरवीथींश्च शीतलैश्चन्दनोदकैः ॥ ३२ ॥
  प्रफुल्लकुमुदाम्भोजमकाण्डमभवत्सरः ।
  अकाले चाग्निहोत्राणि हव्यगन्धानि जज्वलुः ॥ ३३ ॥
  ववुर्वाताः सुखस्पर्शाः सुनक्षत्रमभून्नभः ।
  ऋतुराजः प्रादुरासीत्प्रोत्फुल्लकुमुदाकरः ॥ ३४ ॥
  केकीशुकपिकध्वानचकोरीध्वनिमञ्जुलः ।
  श्रियमाकालिकीं वीक्ष्य मेने कालकृतं विभुः ॥ ३५ ॥
  अद्य कालः समायास्यन् कुरुते मे प्ररोचनम् ।
  फलस्तावितदेहे च कर्मकाण्डेऽतिदुष्करे ॥ ३६ ॥
  ततः पार्श्वस्थितं शेषं लक्ष्मणं लोकमङ्गलम् ।
  प्रतिहारपदं दत्त्वा स्थापयद् द्वारि राघवः ॥ ३७ ॥
  तत एकान्तगं दूरे रामं भुवनभूषणम् ।
  आजगाम स्वयं कालः कालकालं कृपानिधिम् ॥ ३७ ॥
  अतिसौम्यं वपुः कृत्वा कोटिचन्द्रसुशीतलम् ।
  सुवेशं सुमुखं स्वक्षं सुरूपं सुन्दरोत्तमम् ॥ ३९ ॥
  सोऽपश्यन्मणिपीठस्थं रामचन्द्रं जगद्धितम् ।
  प्रावृषेण्यघनश्यामं सुधावर्षिणमद्भुतम् ॥ ४० ॥
  फुल्लेन्दीवरसंकाशं मनोज्ञकरणेक्षणम् ।
  कोटिकन्दर्पलावण्यं कौस्तुभोद्भासितं गले ॥ ४१ ॥
  पादाङ्गुलिनखद्योतपराभूतेन्दुमण्डलम् ।
  शृङ्गारमिव मूर्त्याढ्यं प्रेमाणमिव भासुरम् ॥ ४२ ॥

• २८० -
  साक्षाच्छ्रीसहजाकान्तं पादपङ्कजकोमलम् ।
  दूरादेव प्रभुं दृष्ट्वा साष्टाङ्गं प्रणनाम ह ॥ ४३ ॥
  तुष्टाव चाञ्जलिं बद्ध्वा भक्त्या नमितमस्तकः ॥ ४४ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे कालदमनोपाख्याने
  द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥
  ✤
  तृतीयोऽध्यायः
  काल उवाच
  त्वमादिकालः पुरुषः पुराणो ममापि कालः स्वजनैकबन्धो ।
  अहं ग्रसामि त्रिजगत्समस्तं त्वां यः प्रपन्नस्तमृते विचक्षणम् ॥ १ ॥
  नतोऽस्मि ते नाथ पदारविन्दं न यत्प्रपद्याश्वशुभं लभन्ते ।
  भयं मदीयं विषहं दुरन्तं पादावधिस्तम्बमुपात्तविक्रयम् ॥ २ ॥
  तवाज्ञया नाथ शशिनं कुवेरं ब्रह्माणमुच्चैरधरेऽप्यनन्तम् ।
  हरामि वेगेन निजेन दुर्धरो महानदीपूरजवातिगामी ॥ ३ ॥
  कृत्यं ममैतद्विहितं त्वयैव यद्भूतमात्रग्रसनं जवेन ।
  न मां निरोद्धुं प्रभवन्ति केचिन्महामुनीन्द्रा अपि योगसिद्धाः ॥ ४ ॥
  दुर्वारवेगोऽस्मि तवाज्ञया प्रभो त्वदीहितं संघटयामि नित्यम् ।
  भिन्दामि शैलान् प्रहरामि वज्रं हरामि लोहालयमध्यगानपि ॥ ५ ॥
  भवत्कृपा यत्र च राम तं जनं विहाय दूरे विचरामि भीतवत् ।
  न यत्र माया प्रभवेद् दुरत्यया कथं नु तत्र प्रभवामि वर्तितुम् ॥ ६ ॥
  त्वमेक ईशोऽसि ममाप्यधीश्वर ब्रह्मादयो मद्बशगाः समंततः ।
  तमीशितारं मम विष्टपानां गच्छामि त्वां नाथ शरणं शरण्यम् ॥ ७ ॥
  किं तु प्रभो ब्रह्मशक्रादिभिः कृतां विज्ञप्तिमेकां विनिवेदयामि ।
  स्वेच्छा समग्रैकवशो भवांस्तथाप्यवितुमहौसि विभो रघूद्वह ॥ ८ ॥
  त्वं भूमिभारसंहृत्यै सम्प्राप्तोऽसि रघोः कुले ।
  रचितानि चरित्राणि लौकिकालौकिकानि च ॥ ९ ॥
  उद्धृताश्च निजा भक्ताः पादच्छायावलम्बिनः ।
  विपदो नाशितास्तेषां दृष्टराक्षसनाशनात् ॥ १० ॥
  देवानां च हितं यच्च यच्च वै मानुषं हितम् ।
  त्रैलोक्यस्य हितं यच्च तत्त्वया रचितं प्रभो ॥ ११ ॥

• २८१ -
  ज्यास्फालनेन धनुषो वीरेन्द्रेण त्वया जिताः ।
  सुबाहुमारीचमुखा राक्षसा अतिमायिनः ॥ १२ ॥
  बहुबाहुप्रहरणा बहुयुद्धविशारदाः ।
  बहुमायाविनो धूर्ता रात्रियुद्धेषु कोविदाः ॥ १३ ॥
  उल्कामुखा अग्निमुखा विकटाङ्गा विलोचनाः ।
  करालदर्शना घोरा भूतसैन्यसहायकाः ॥ १४ ॥
  रुद्रदत्तवरास्तीव्रास्तीव्रप्रहरणास्तथा ।
  ईदृग्विधाः सुसंरब्धास्त्वया दैत्या निवारिताः ॥ १५ ॥
  ते चापि रिपवो राम त्वया स्वात्मनि वेशिताः ।
  मोचिता घोरसंसारक्लेशाद्द्रुक्तपदं गताः ॥ १६ ॥
  इदमद्भुतमाहात्म्यं तव राम निशामय ।
  राक्षसा अपि यन्मुक्तिं गमिताः स्वपदाङ्किताम् ॥ १७ ॥
  किं तु भक्ताः स्वपादाब्जसेवकाः साधुवर्त्मगाः ।
  मोचिता भवदुःखेभ्यो नाथेनामिततेजसा ॥ १८ ॥
  अतः परं प्रभो श्रीमन् विश्वस्याभ्युदयोऽभवत् ।
  तवैव कृपया नाथ राम सुभगवर्मणः ॥ १९ ॥
  न ते योनिं विदुर्देवा न मर्त्या नापि ये परे ।
  त्वमेकान्तस्वधाम्न्येव रममाणोऽसि नित्यशः ॥ २० ॥
  न ते गुणांस्तथा कर्माण्यन्याचरितान्यपि ।
  विदन्ति ते सूक्ष्मदृशो ये मायां कालमत्यगुः ॥ २१ ॥
  त्वमेव स्वात्मनः स्थानं जानासि रघुनन्दन ।
  न ते व्यक्तिः कापि भवे दृश्यते भूतलेऽपि वा ॥ २२ ॥
  त्वं सूर्यस्त्वं शशाङ्कश्च त्वं सर्वे ग्रहतारकाः ।
  जङ्गमं स्थावरं चापि त्वमेव रघुपुङ्गव ॥ २३ ॥
  स्वच्छन्दं क्रीडतो नाथ तव लीलारसात्मनः ।
  बहूनि कोटिवर्षाणि व्यतीतानि रमापते ॥ २४ ॥
  रुद्धो यमपुरीमार्गस्त्वयि जाग्रति भूतले ।
  विधेश्च सृष्टिवैषम्यसामर्थ्यं प्रविलोपितम् ॥ २५ ॥
  सर्वे मनुष्याः सुखिनः सर्वे भाग्येन पूरिताः ।
  सर्वे पूर्णायुषो राम सर्वे स्वेच्छैकमृत्यवः ॥ २६ ॥
  यत्र यत्र पदाम्भोजस्पर्शो जातस्तव प्रभो ।
  तत्र तत्र न पश्यामि दौर्भाग्यमपि दुर्गतिम् ॥ २७ ॥
  ३६

• २८२ -
  एते त्वयैवाधिकृताः सुरेश्वरा व्यर्थाधिकारा अभवन् समस्ताः ।
  सर्वं जगद् राम त्वयाभिपाल्यमानं सुखाम्भोनिधिमग्नमस्ति ॥ २८ ॥
  नित्योत्सवो नित्यमहोदयश्च नित्यं शुभं नित्यसुखं गृहे गृहे ।
  राज्यं भवे कुर्वति राघवेन्द्र त्वयि गृहाः सर्वसुखाय चाभवन् ॥ २९ ॥
  एवं कृत्वा जगत्सर्वं मङ्गलायतनं प्रभो ।
  अभ्युपेहि परं दिव्यं स्वंधाम त्रिगुणातिगम् ॥ ३० ॥
  न यत्र वाङ् नैव मनःप्रसारो न कालमायादिगुणप्रवेशः ।
  तदेव ते धाम प्रमुद्धनं हि लीलालयं दिव्यदिव्यं परात्परम् ॥ ३१ ॥
  नित्यरासविलासाय सरयूपुलिनस्थितम् ।
  ब्रह्मशक्रादयो देवा ईक्षन्ते बहुभाग्यतः ॥ ३२ ॥
  इति विज्ञापितो नाथ ब्रह्मणा लोकभर्त्तृणा ।
  तन्निशम्य यथा स्वेच्छं क्रियतां कोविदेश्वर ॥ ३३ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे कालदमनोपाख्याने
  तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥
  🞽
  चतुर्थोऽध्यायः
  श्रीराम उवाच
  एवमेतत्त्वया काल यथोक्तं ब्रह्मणो वचः ।
  सम्पादितं मया कार्यं देवानां च तथा नृणाम् ॥ १ ॥
  नाधुना मम कर्त्तव्यं त्रिषु लोकेषु विद्यते ।
  उज्जासिता यद्रिपवो महान्तो राक्षसाधिपाः ॥ २ ॥
  तथापि ब्रह्मणो वाच्यं त्वया मद्वचनादिदम् ।
  कालमायातिगां लीलां कथं तौ वर्जयिष्यतः ॥ ३ ॥
  किं चतुर्दश लक्ष्याणि किमायुर्ब्रह्मणोऽपि च ।
  किं कल्पाः कोटिकल्पाश्च पुरुषश्चायुरेव च ॥ ४ ॥
  किं कार्त्स्न्य च माहात्म्यं किं कालकलनापि च ।
  न मे भवेत्परिच्छेदो ब्रह्मकल्पशतैरपि ॥ ५ ॥
  कथं त्वया ज्ञातमिदं विरञ्चे चतुर्दश प्रययुर्वर्षपूगाः ।
  भवादृशाः कोटिविरञ्चयोगता विक्रीडतो मे सहजं प्रमुद्धने ॥ ६ ॥

• २८३ -
  वर्षाण्यतीतानि चतुर्दशेति त्वयोदितं नोभयथापि संगतम् ।
  निमेषमात्रं मम तु प्रयातं स्वच्छन्दलीलस्य सलक्ष्मणस्य ॥ ७ ॥
  निजवर्षप्रमाणेन न मे वर्षाणि वै विधे ।
  नाहं पर्यनुयोगाहंस्तव वान्यस्य कस्यचित् ॥ ८ ॥
  इति वक्तव्यमसकृद्ब्रह्मणे मूढबुद्धये ।
  उक्त्वा च पुनरागच्छ मन्त्रः कार्यस्त्वया सह ॥ ९ ॥
  तथेत्युक्त्वा विभु भक्त्या प्रणम्य च मुहुर्मुहुः ।
  ब्रह्मलोकेऽगमत्कालः साष्टाङ्गं च प्रणम्य तम् ।
  उवाच तत्समस्तं यत् प्रभूराह रघूद्वहः ॥ १० ॥
  ब्रह्मोवाच
  एवमेव स वै नाथः कालमायागुणेश्वरः ।
  स्वच्छन्दलीलः स्वच्छन्दः सच्चिदानन्दविग्रहः ॥ ११ ॥
  श्रीमान् सहजशोभाढ्यो गुणी च गुणनायकः ।
  कस्तं निरोद्धुं प्रभवेद्भगवन्तं सनातनम् ॥ १२ ॥
  स्वयं लक्ष्मीपतिं वीरं स्वयं सर्वशुभाकरम् ।
  यथा तस्य प्रभोरिच्छा तथा कार्यं करोतु च ।
  वयं सर्वे वशे तस्य न तस्येशश्च कश्चन ॥ १३ ॥
  काल उवाच
  मया प्रदर्शितं घोरं स्वरूपं कालमेधसे ।
  साधारणं नरं ज्ञात्वा पुरुषं पुरुषोत्तमम् ॥ १४ ॥
  तस्य रूपं च परमं मत्तोऽप्यतिभयानकम् ।
  घोरघोरतरं दृष्ट्वा पलायनपरोऽभवम् ॥ १५ ॥
  भयेन प्रस्खलत्पादः प्रस्खलन्मूर्द्धजावलिः ।
  पदे पदे कम्पमानो नाहं धैर्यधरोऽभवम् ॥ १६ ॥
  ततः सौम्यं वपुः कृत्वा गतोऽहं प्रभु संनिधौ ।
  गृहीत्वा तस्य पादौ तु तूष्णीमास भयानतः ॥ १७ ॥
  ततोऽतिकृपया पूर्णः प्रभुर्मा स ददर्श ह ।
  कृपया मां स विज्ञाप्यं त्वदुक्तं च न्यवेदयम् ॥ १८ ॥
  तच्छ्रुत्वा भगवान् राम इदमूचे कृपानिधिः ।
  न मे लीला परिच्छेद्या ब्रह्मणा च त्वयापि च ॥ १९ ॥
  ब्रह्मोवाच
  महान्विनयो जातो यद् रामस्य विभीषिकाम् ।
  कर्तुं प्रदर्शयामास स्वस्वरूपं भवान् प्रभोः ॥ २० ॥

– १८४ –
तेनैव निर्मितस्त्वं वै अहं चान्ये तथा सुराः ।
कस्तं भीषयितुं शक्तो रामदेवं जनार्दनम् ॥ २१ ॥
यस्य घोरतरं रूपं दृष्ट्वा सद्यः पलायते ।
भवान् भवस्य सर्वस्य भीषणो भूरि विक्रमः ॥ २२ ॥
यस्य घोरं वपुर्दृष्ट्वा राक्षसा ब्रह्मराक्षसाः ।
कूष्माण्डभूतवेताला धावन्ति हरितोदश ॥ २३ ॥
यस्य घोरं वपुर्दृष्ट्वा विघ्नौघाश्च विनायकाः ।
दुर्दर्शना घोररूपा धावन्ति कृतभीतयः ॥ २४ ॥
तं भीषयितुमीशानं प्रवृत्तो यदि वै भवान् ।
तदापराधः संजातः प्रभावविनयात्मकः ॥ २५ ॥
तस्यापराधस्य शमं विधातुं प्रभोः समीपं तु पुनः प्रया हि ।
शीघ्रप्रसादो भगवान् राघवेन्द्रोऽचिरात् प्रसन्नो भविता न संशयः ॥ २६ ।
इत्युक्त्वा भगवान् ब्रह्मा कालं सद्यो व्यसर्जयत् ।
स च नत्वा विधिं पश्चाद् रामसंनिधिमागमत् ॥ २७ ॥
इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे कालदमनोपाख्याने
चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
❊
पञ्चमोऽध्यायः
ब्रह्मोवाच
आयातं कालमाज्ञाय रामस्त्रिभुवनेश्वरः ।
स्वजनं विसर्जयामास प्रातीहार्ये च लक्ष्मणम् ॥ १ ॥
सहजानन्दिनीं देवीं जानकीं स्वस्वरूपिणीम् ।
सिंहासने समास्थाप्य स्वयमन्तर्दधे विभुः ॥ २ ॥
कालस्त्रैलोक्यमहिषीं प्रमोदवननायिकाम् ।
नत्वा दूरात्सविनयं यावत्प्रैक्षत राघवम् ॥ ३ ॥
तावत्सापि परालक्ष्मीः स्वयमन्तर्दधे शनैः ।
तौ दिव्यकेलिरसिकौ प्रमोदवनमीयतुः ॥ ४ ॥
सहजारामचन्द्रौ च रासलीलां वितेनतुः ।
कुञ्जमन्दिरमध्यस्थौ सखीकोटिनिषेवितौ ॥ ५ ॥

• २८५ -
  तुल्यतारुण्यकौ शूरौ रतियुद्धविशारदौ ।
  सरयूमन्दपवनपरिश्रान्तातिवीजितौ ॥ ६ ॥
  दाम्पत्यप्रेमरसिकौ चन्द्रिकायास्तमन्मथौ ।
  वेतसीवनविश्रान्तौ वर्षतावद्रिसेविनौ ॥ ७ ॥
  रत्नाद्रिशिखरोत्तुङ्गमञ्जुकुञ्जविहारिणौ ।
  चित्राद्रिस्फटिकशिलागङ्गास्रोतोविलासिनौ ॥ ८ ॥
  न यत्र कालगमनं न मायागमनं तथा ।
  यत्रानन्दमयी भूमिर्यत्रानन्दमयी सरित् ॥ ९ ॥
  यत्रानन्दमयः शैलो यत्रानन्दमयं सरः ।
  सर्वं परब्रह्ममयं यत्र श्रीरामपत्तनम् ॥ १० ॥
  एवं सिंहासनं शून्यं दृष्ट्वा कालः समंततः ।
  त्रैलोक्ये मृगयामास सीतारामात्मकं युगम् ॥ ११ ॥
  नैव लेभे ततो गन्तुं प्रमोदवनमागतः ।
  यावत्प्रविशते तत्र तावत्तद्द्वार्यदृश्यत ॥ १२ ॥
  सहस्त्रवदनो घोरः पुरुषोऽतिभयानकः ।
  तमनादृत्य सोऽन्तः स्थो भवितुं प्रारभद्बलात् ॥ १३ ॥
  स तेन वारितस्तत्र कालस्त चाप्यपृच्छत ।
  ममान्तर्गमनं देहि वनेऽस्मिन् घोरपूरुष ॥ १४ ॥
  ततस्तमाह पुरुषो मां युद्धेन पराभव ।
  ततस्त्वमस्मिन् विपिने प्रवेशं लप्स्यसे बलात् ॥ १५ ॥
  ब्रह्मोवाच
  ततस्तयोर्युद्धमभून्महाघोरतरं परम् ।
  परस्परप्रहरणौ विदारितपरस्परौ ॥ १६ ॥
  परस्परातिदुर्धर्षौ परस्परप्रकोपनौ ।
  परस्परोच्चण्डवेगौ परस्परनिपातिनौ ॥ १७ ॥
  एवं वर्षसहस्राणि तयोर्युद्धं परस्परम् ।
  अभूद्यत्र कियांल्लोकस्त्वन्यां प्रकृतिमागतः ॥ १८ ॥
  ततः पराजितः कालः पुरुषेणामितौजसा ।
  मूर्च्छितो न्यपतद्भूम्या वाताहत इव द्रुमः ॥ १९ ॥
  पतितो धरणी तं च सोऽपृच्छच्छनकैर्गिरा ॥ २० ॥
  काल उवाच
  कस्त्वं पुरुषशार्दूल कच्चिद्रुक्कोऽसि मत्प्रभोः ।
  न चेदेवं विक्रमस्ते कथमेवंविधो भवेत् ॥ २१ ॥

• २८६ -

पुरुष उवाच
अहं रामस्य भक्तोऽस्मि प्रमोदवनरक्षकः ।
कोऽन्तःप्रवेष्टु मर्होऽस्ति व्रजभक्तजनं विना ॥ २२ ॥
ततः कालः पराभूतोन्ववर्तत दिवं प्रति ।
मध्येपथं तु सविधे वसिष्ठस्याश्रमे शुचौ ॥ २३ ॥
निर्वाणे गण्डकोगङ्गासंगमे ह्यतिपावने ।
तत्र दिव्यवने रामं ददर्श स किरातिनम् ॥ २४ ॥
मृगयाभिरतं वीरं सीतासंशोभिविग्रहम् ।
खेलन्तं मृगयूथेन मृगराजमिवोद्धुरम् ।
उपरिष्टाच्छ्वेतहये पर्यारूढं घनोपमम् ॥ २५ ॥
तं दृष्ट्वा प्रणनामैष प्रभुं त्रैलोक्यनायकम् ।
पपात पादयोः पश्चात्परिपूर्णदयानिधेः ॥ २६ ॥
पूर्वापराधशमनाय विधेर्नियोगात् तुष्टाव राघववरं करुणासमुद्रम् ।
उन्निद्रपुष्करदलायतलोचनान्तं दृष्ट्वामितामृतकृपारसभूरिधारम् ॥ २७ ॥
नमस्ते करुणासिन्धो नमस्ते भक्तवत्सल ।
नमस्ते दीनलोकाप्त क्षमस्व मम दुर्नयम् ॥ २८ ॥
नमस्ते राम राजीवनेत्र लालितविग्रह ।
भक्तौघनयनानन्द क्षमस्व मम दुर्नयम् ॥ २९ ॥
नमस्ते कालमायादिगुणवश्यैकवारक ।
स्ववश्य कमलाकान्त क्षमस्व मम दुर्नयम् ॥ ३० ॥
नमस्ते त्रिजगन्नाथ ब्रह्मरुद्रादिदैवत ।
मायाधीश हि सर्वेश क्षमस्व मम दुर्नयम् ॥ ३१ ॥
भीषणानां भीषणस्त्वं सुन्दराणां च सुन्दरः ।
सौम्यानां च तथा सौम्यः कठोराणां कठोरकः ॥ ३२ ॥
मृदूनां मृदुलश्चासि पृथूनां त्वं पृथुः प्रभो ।
नियन्तॄणां नियन्ता च लोकेशो लोकरक्षिणाम् ॥ ३३ ॥
प्रचण्डानां प्रचण्डस्त्वमुद्धतानां तथोद्धतः ।
यद्वस्तु यद्यादृशं च तस्य रूपं त्वमेव हि ॥ ३४ ॥
आधिदैविकमध्यात्ममधिभूतमथापि च ।
तस्यते नाथ मत्तोऽपि भीषणस्य मदीशितुः ॥ ३५ ॥
विभीषिकार्थं यदहं निजरूपमदर्शयम् ।
स एव मेऽपराधोऽभूत्प्रभो दुर्विनयात्मकः ॥ ३६ ॥

तस्यापराधस्य शमाय राम तवाङ्घ्रिमूलं शरणं प्रपद्ये ।
स्वानामभीतिप्रदमात्मदीयं निवृत्तमायागुणमीशवन्द्यम् ॥ ३७ ॥
तस्यापराधस्य शमाय राम भजामि ते नामपदार्णयुग्मम् ।
एकं तु मायेन्धनदाहनेन्धं परं पदं नाथपरं पदं ददत् ॥ ३८ ॥
तस्या पराधस्य शमाय राम पश्यामि रूप तव योगिमृग्यम् ।
यदिहते द्रष्टुमनन्तनामा शेषः स्वयं श्रीश्च परापरेशा ॥ ३९ ॥
तस्या पराधस्य शमाय राम करोमि ते भक्तिमपारवीर्याम् ।
यदाश्रयातः प्रियतामुपागताः श्रीमच्छुकव्यासपराशराद्याः ॥ ४० ॥
एवं स्तुत्वा स्थिते तस्मिन् प्रणते दीनदीनवत् ।
उवाच प्रहसन् रामः करुणारस वारिधिः ॥ ४१ ॥
श्रीराम उवाच
कुत्र कुत्र गतः काल मदन्वेषणकारकः ।
तत्र तत्र च किं वृत्तं ज्ञातं मे किन्तु वैभवम् ॥ ४२ ॥
काल उवाच
गतः साकेतनगरे तत्र त्वां समलोकयम् ।
अदर्शनं प्रभो स्मृत्वां रमादेवीमलोकयम् ॥ ४३ ॥
ततो राम रमादेवी तिरोधानमुपागमत् ।
ततस्तद्युगलान्वेषी बभ्रामाहं त्रिलोकगः ॥ ४४ ॥
ततः प्रमोदविपिनं गन्तुमारब्धवानहम् ।
तद्द्वाःस्थेनातिघोरेण पुरुषेण महौजसा ॥ ४५ ॥
सहस्रवदने नाहं युद्धं कृत्वा पराजितः ।
ततो विवर्णवदनो यातुं ब्रह्मगृहं प्रति ॥ ४६ ॥
इयेषाहं मध्यपथे भाग्याच्च तव दर्शनम् ।
प्राप्तवान् रघुशार्दूल गतश्चाहं कृतार्थताम् ॥ ४७ ॥
श्रीराम उवाच
अत्राप्यस्मि च तत्रास्मि साकेतनगरोत्तमे ।
प्रमादविपिने वास्मि सर्वत्रास्मि निजे वशः ॥ ४८ ॥
अधुना गच्छ तत्रैव यत्र सिंहासनं मम ।
साकेतनगरस्थाने शुभेप्रासाद वेश्मनि ॥ ४९ ॥
ततो नत्वागत्कालः साकेतनगरीं प्रति ।
यत्र सिंहासनं रम्यं नित्यं रामस्य राजते ॥ ५० ॥

• २८८ -
  प्रासादतलवेश्मस्थं सौवर्णरत्ननिर्मितम् ।
  अधस्स्थदिव्यसौवर्णमणिमत्पादुकायुगम् ॥ ५१ ॥
  दिव्यातपमच्छायाढ्यं स्थिते चामरराजितम् ।
  महास्फटिकपीठे न राजितं रत्नशोभितम् ॥ ५२ ॥
  अनेकमणिसौवर्णकिंकिणीजालमण्डितम् ।
  त्रैलोक्यव्याप्तपरमप्रभासंदोहभूषितम् ॥ ५३ ॥
  सुवर्ण रत्ननिःश्रेणीच्छन्नदिव्यदुकूलकम् ।
  दिव्यवस्त्रपरीधानं स्वाराज्यपदभाजनम् ॥ ५४ ॥
  ब्रह्मशक्रादिमुकुटमणिघृष्टान्तभागकम् ।
  स्वयंलक्ष्मीनिरस्थानं साम्राज्यस्थानमुत्तमम् ॥ ५५ ॥
  अनन्यसाधारणपर श्रीमच्चरणाङ्कितम् ।
  सहजानन्दिनीपादपद्माङ्कित मनोहरम् ॥ ५६ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसम्वादे उत्तरखण्डे कालवमनोपाख्याने
  पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥
  [L1