भुशुण्डि रामायण (काकभुशुण्डि एवं गरुड़ संवाद - पूर्वखण्ड सविस्तार व्याख्या)

– ५ –
कुलाङ्गनामनोंमानभञ्जनोद्धुरशक्तिकम् ।
अनेकपुष्पसंदोहरजोभिश्चनिशायितम् ॥ १५ ॥
स्मरलीलावहः हेमकेतकीधूलिधूसरम् ।
तत्काललसितोद्यानरामणीकरोचितम् ॥ १६ ॥
नवपल्लवलौहित्यसूर्यातपविभासितम् ।
फुल्लत्किंशुकवृक्षौघलोहितीकृतदिक्तटम् ॥ १७ ॥
अथोदियाय पूर्णेन्दुः प्राचीदिङ्मुखमण्डनः ।
फुल्लत्कुवलयारण्यकरसंचारकोविदः ॥ १८ ॥
चकोरकामिनीचारुचञ्चुपुटविकासकः ।
तदा सा सहजानन्दा कलहान्तरिताभवत् ॥ १९ ॥
ईशश्च सुतरां तावद्विरहाकुलमानसः ।
प्राप्ताः प्रियसखीर्वीक्ष्य केलीमण्डपमागमत् ॥ २० ॥
तत्रैतयोः सुभगयोः प्रपञ्चोत्तरकामिनोः ।
समागमः समभवत्परमानन्दकारकः ॥ २१ ॥
आकालिकं वसन्तं च दृष्ट्वासौ भक्तवत्सलः ।
मयि पूर्णां कृपा चक्रे ज्ञातसारोऽखिलेश्वरः ।
सन्तुष्ट इदमाहासौ मम भाग्यैकवर्धनः ॥ २२ ॥
श्रीराम उवाच
भ्रातर्धन्योऽसिधन्योऽसि मम दुःखनिवारकः ।
त्वं हि मे लीलया नित्यं सन्तुष्टो भक्तिभावितः ॥ २३ ॥
एवमेव सदा तिष्ठ मम लीलैकवीक्षकः ।
गुप्ताश्च प्रकटाश्चैव यावत्यो मम केलयः ॥ २४ ॥
तावतीनां त्वमेवैकः साक्षी भव महामते ।
दृष्ट्वा प्रभोः कृपापात्रं जानकी प्राह मां ततः ॥ २५ ॥
इयं हि परिचर्या ते मम संतोषवर्द्धिनी ।
अनया परितुष्टाहं ददामि कामितं वरम् ॥ २६ ॥
यथा त्वं मम भक्तोऽसि तथेशस्यापि वै भव ।
अनन्यगामिनीयं मे कृपा भवति वर्द्धताम् ॥ २७ ॥
इति दत्तवरं मां सा वनरक्षानियोजितम् ।
विसृज्य सहजानन्दा रेमे स्वप्रेयसा सह ॥ २८ ॥
तदावधि तयोर्भूरिकृपयाऽऽनन्दितोऽस्म्यहम् ।
एतत्ते कारणं प्रोक्तं रामानुग्रहवस्तुनि ॥ २९ ॥

• ६ -
  अचिन्त्यैव कृपा तस्य युग्मलीलाविनोदिनः।
  न कर्मभिर्न तपसा न ज्ञानेन न चेज्यया ॥ ३० ॥
  सुलभा तत्कृपा कापि फलरूपादि सा यतः।
  तस्यां च परिलब्धायां न लभ्यान्तरमिष्यते ॥ ३१ ॥
  तथापि कर्मभिर्दिव्यैः पूतात्मानं परायणम्।
  ज्ञानसंशुद्धचित्तं च भक्तिद्रुतसुधान्वितम् ॥ ३२ ॥
  श्रीपादपद्मरजसा स्वाभिषिक्त शुभोदयम्।
  सोऽनुगृह्णाति वै भक्तं नित्यलीलान्तवैभवम् ॥ ३३ ॥
  ब्रह्मादयोऽपि यस्यान्तं न ययुदुर्लभात्मनः।
  अनायासेन सुलभः स लीलारसभावनात् ॥ ३४ ॥
  एवं शुकादयः सर्वे प्रेमभक्तिविभाविताः। ‘
  प्रवेशिताः स्वात्मरसे तेनैव प्रभुना सखे ॥ ३५ ॥
  सर्वसाधारणोऽप्येष स्वभक्तानां विशिष्यते।
  नैतावतास्य वैषम्यं लीलैकरसनिर्वृतेः ॥ ३६ ॥
  स यदा ब्रह्मभावेन वर्तते ज्ञानवेदितः।
  तदा सर्वापि मर्यादा विद्यते तस्य नान्यदा ॥ ३७ ॥
  एक एव द्विधा जातो भगवान् भावभावितः।
  ब्रह्म ब्रह्मेतिज्ञानेन ईश ईशेतिभक्तितः ॥ ३८ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे¹ भरतलक्ष्मणसंवादे
  द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥
  ✤
  तृतीयोऽध्यायः
  ब्रह्मोवाच
  इति श्रुत्वा स भरतः परमोत्कण्ठमानसः।
  ज्ञानस्य चापि भक्तेश्च विशेषं परिपृच्छति ॥ १ ॥
  भरत उवाच
  किं ज्ञानं का च सा भक्तिर्यया स वशतां व्रजेत्।
  एतन्मे कथय भ्रातुरुभयोस्तत्त्वनिश्चयम् ॥ २ ॥
  १. पूर्वखण्डे (?)-बड़ो० ।

रामलीलानित्यरसास्वादैकपरवाञ्छकः ॥ १४ ॥

Line 27:
रामलीलागुणाख्यातिं नामसप्रेममानसः ।
Wait, let's check गुणाख्यातिं:
ग + ु + ण + ा + ख + ् + य + ा + त + ि + ं = गुणाख्यातिं.
And नामसप्रेममानसः:
न + ा + म + स + प + ् + र + े + म + म + ा + न + स + ः.

Line 28:
राम धाम च पूर्वोक्तं निर्गुणं ब्रह्म वै विदन् ॥ १५ ॥

Line 29:
रामलीलालोकरूपाद्यखिलं तन्मयं विदन् ।
Wait, let's check:
र + ा + म + ल + ी + ल + ा + ल + ो + क + र + ू + प + ा + द + ् + य + ख + ि + ल + ं
= `

नित्यलीलारसानन्दी नित्यलीलैकभावकः ।
हंसः परमहंसश्च परब्रह्ममयो हि सः ॥ १९ ॥
महाभक्तराजः साक्षात्परः श्रीरामोपासकः ।
श्रीर्नामसीता सहजा स्वनन्दानन्दरूपिणी ॥ २० ॥
रामसम्पन्मयी शेषा शेषाशेषरसात्मिका ।
सा यत्र गुरुतां गच्छेत् ते वै श्रीरामोपासकाः ॥ २१ ॥
समस्तवैष्णवाग्र्याश्च सर्वदैवतपूजिताः ।
न तेषां तुल्या कश्चित् ससुरासुरमानवे ॥ २२ ॥
तं दृष्ट्वा प्रणमन्त्येव सकला दैवतोत्तमाः ।
तद्गात्रच्छायाया स्पृष्टाः पूयन्ते देवना अपि ॥ २३ ॥
तदागमनमात्रेण पूयन्ते यज्ञकोटयः । *
तदुच्छिष्टाशनात्सद्यो ब्रह्मज्ञो जायते नरः ॥
यत्र देशे स्थिताह्येते स देशो गाङ्गपावितः ॥ २४ ॥
ब्रह्मादयस्तं स्पृहयन्ति सर्वे शक्रादयस्तस्य दासानुदासाः ।
ईशादयो ह्यस्य तुलां कथञ्चिद् वाञ्छन्ति धर्तुं पुरुषोत्तमस्य ॥ २५ ॥
भरत उवाच
स्वयं स भगवान् रामः परब्रह्मस्वरूपधृक् ।
कथं दशरथस्यैष सदने समवातरत् ॥ २६ ॥
अप्राकृतः प्राकृताकारो ह्यस्मभिः सकलैःसह ।
इति संचोदितो भ्रात्रा लक्ष्मणः प्रत्यवोचत१ ॥ २७ ॥
पूर्वं प्रमोदवन एव विभाति देवो देव्या स्वयं परमया रमया मया च ।
युक्तः समस्तगुणमङ्गलशीलमूर्तिः स्वानन्दसिन्धुरसराजितदिव्यलीलः ॥ २८ ॥
सरय्वाः पारद्वयोर्ऋद्धि ब्रह्मत्रिगुणातिगम् ।
श्रीराममहसा व्याप्तं ब्रह्मानन्दरसात्मकम् ॥ २९ ॥
तदाधारीकृत्य महाप्रेमानन्दरसात्मकः ।
श्रीरामलोक इति स विख्यातः श्रीमहोमयः ॥ ३० ॥
सहजालोक इति च ख्यातः कामरसात्मकः ।
यत्र प्रमोदविपिनं सर्वर्तुकुसुमाकरम् ॥ ३१ ॥
सर्वर्तुफलशोभाढ्यं सर्वर्तुसुखसंयुतम् ।
सर्वर्तुरसभोगाढ्यं सर्वर्तुगुणभूषितम् ॥ ३२ ॥
यत्र कामदुघा नीरैः सरयू रसपूरिता ।
रामभक्तिप्रदा साक्षात्सुरसैव तरंगिणी ॥ ३३ ॥
१. प्रत्युवाच तम्-बड़ो० ।

– ९ –
तस्यास्तरंगकल्लोलपूरितः सर्वतोदिशम् ।
पवनः कुरुते लोकान् मूर्खानपि चतुर्भुजान् ॥ ३४ ॥
श्रीरामरमणीरम्यकुचचन्दनभाविनी ।
तरंगचन्दनालेपकर्त्री श्रीसरयू सरित् ॥ ३५ ॥
यत्र रत्नाद्रिरुदयत्सानुकान्तिमनोहरः ।
सौवर्णे राजतैश्चापि¹ माणिक्यसुभगैः पुनः ॥ ३६ ॥
शिखरैर्माजिते शैलो रामक्रीडारसालयः ।
तस्मिन् सहजया युक्तो निभृतं रामचन्द्रमाः ॥ ३७ ॥
कुञ्जाभ्यन्तरकुञ्जेषु नित्यं क्रीडति विभ्रमैः ।
तत्कन्दरासु सततं मणिदीपोज्ज्वलास्वपि ॥ ३८ ॥
पुष्पशय्यासु सुरतं सेवते रामचन्द्रमाः ।
तस्य तुङ्गेषु शृङ्गेषु संध्यातपपिशङ्गिषु ॥ ३९ ॥
सहजारामयुगलं राजते काञ्चनोज्ज्वलम् ।
तस्य छायाश्रयान्नित्यं सरयू शीतलोदका ॥ ४० ॥
तद्रत्नशिखरच्छाया व्याप्नुते नाकमण्डलम् ।
तस्य गुहासु वीथीषु सीतारामौ विराजतः ॥ ४१ ॥
यत्र साकेतनगरी प्रेमानन्दरसात्मिका ।
तस्यां दशरथो राजा रामवात्सल्यवासितः ॥ ४२ ॥
प्रमोदविपिनोच्छिष्टप्रेमभाजनभावितः ।
यत्र सा काञ्चनी भूमिर्माणिक्योपलनिर्मिता ॥ ४३ ॥
यत्र रामसरो नाम विविधोत्पलसुन्दरम् ।
मत्तभ्रमरगुञ्जाढ्या यत्र ताः कुञ्जभूमयः ॥ ४४ ॥
एवं सहजसौन्दर्यं प्रमोदवनमुत्तमम् ।
स्वयं स भगवांस्तत्र सीतयापि मयापि च ।
भाति लीलारसं बिभ्रद् रामः परमसुन्दरः ॥ ४५ ॥
इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे² भरतलक्ष्मणीये
तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥
✤
१. चारु—बड़ौ० ।
२. पूर्वखण्डे (?)—बड़ौ० ।
२

चतुर्थोऽध्यायः
भरत उवाच
कथं लीलारसं तेने प्रमोदवनचन्द्रमाः ।
एतन्मम समाचक्ष्व श्रीरामप्रिय लक्ष्मण ॥ १ ॥
कथं च सहजादेव्या चिक्रीडे रामसुन्दरः ।
किमेकरूपो बहु वा प्रमोदविपिने रसः ॥ २ ॥
आविर्भावि कथं चात्र प्रमोदविपिनान्तरे ।
स्वैरस्य पूर्णकामस्य निष्कामपदभागिनः ॥ ३ ॥
किमेष सगुणो वोत निर्गुणः पुरुषः परः ।
विश्वात्मा विश्वकर्त्ता च रामो विश्वातिगो गुणैः ॥ ४ ॥
एवं प्रियकथाः शृण्वन्न तृप्यामि प्रियस्य मे ।
स्वयं भगवतो भ्रातुः सुहृदः सख्युरात्मनः ॥ ५ ॥
लक्ष्मण उवाच
साधु पृष्टं त्वया भद्र साधु संस्मारितोऽस्मि तत् ।
प्रमोदनविश्रान्तिलीलाविलासिते सखे ॥ ६ ॥
श्रीरामनित्यसंसर्गी सर्वं चानुबभूविथ ।
तथापि तन्मायया त्वं न स्मरस्यद्भुतं हि तत् ॥ ७ ॥
नित्यमस्ति स्वयं रामः प्रमोदविपिने वसन् ।
तथापि ते प्रवक्ष्यामि कालेनाविर्भवं विभोः ॥ ८ ॥
रामस्यैव कलाव्यूहः श्रीमान् नारायणः प्रभुः ।
रमावैकुण्ठनिलयो रमया नित्यसेवितः ॥ ९ ॥
सहजांशस्वरूपिण्या प्रमोदविपिनांशके ।
वैकुण्ठे चिदचिद्रूपस्वरूपानन्दविग्रहः ॥ १० ॥
हरिः संतोषयामास ब्रह्मण्यो ब्राह्मणोत्तमान् ।
ततः सानुशयास्ते वै प्रोचुर्लज्जानताननाः ॥ ११ ॥
सनकाद्या ऊचुः
अहो अनार्यमस्माकं कर्मैतद् दुष्टचेतसाम् ।
यदीश तावकौ दिव्यौ शप्तौ पार्षदसत्तमौ ॥ १२ ॥
इहापि चागत्य कुभाव एष रोषाधोनामीशसेवातिगानाम् ।
न यत्र माया च मदो न मत्सरो न क्षुल्लकानां गमनं च दृश्यते ॥ १३ ॥

• ११ -

तत्रागता वयं तावच्छ्रीकृपाभाजनत्वतः ।
अनुगृह्णापि नाविद्या श्रीमतापहृता कुतः ॥ १४ ॥
श्रीभगवानुवाच
द्वारपावेव विप्रेन्द्रा इमौ दुर्मदपीडितौ ।
स्वशापहेतुतां यातौ स्वयमेव न संशयः ॥ १५ ॥
ममैवाभिमतार्थाय शाप एष भविष्यति ।
काले करिष्यत इमौ वीरलीलारसं मम ॥ १६ ॥
जन्मभिस्त्रिभिरेतौ वै विशुद्धौ च भविष्यतः ।
त्रिभिश्चैवावतारेमें वीरकेली भविष्यति ॥ १७ ॥
इति प्रसाद्य भगवान् महर्षीन् व्यसृजद्विभुः ।
हिरण्यकशिपुर्वीरो हिरण्याक्षस्तथापरः ॥ १८ ॥
अभूतां भुवने तौ च देवराज्यापहारकौ ।
सर्वत्रैलोक्यदुर्धर्षौ तपोघोरतयोल्बणौ ॥ १९ ॥
यज्ञभागाशिनौ ब्रह्मविष्णुभागादिलोपिनौ ।
स्वयं सूर्यौ स्वयं चन्द्रौ स्वयमिन्द्रौ स्वयं विधी ॥ २० ॥

• १२ -
  रेवातीरे च गौतम्यास्तीरे सीमातटे तथा ।
  काबेरीपुलिने कृष्णातटे गङ्गातटे तथा ॥ ३० ॥
  यमुनायास्तटे चापि पुण्यशैलतटेषु च ।
  चण्डीशं समुपासीनो देव्या चण्डिकया सह ॥ ३१ ॥
  वेदाभ्यासं प्रकुर्वाणस्त्रैलोक्य भयदोऽसुरः ।
  आजहार महायज्ञान् वहून सोऽध्वरदीक्षितः ॥ ३२ ॥
  त्रैलोकयं तापयामास तपस्तेजोभिरुद्गतैः ।
  लक्षवर्षाणि विषमं स तेपे दुश्चरं तपः ॥ ३३ ॥
  शम्भुलब्धवरः प्रायः लङ्काराज्यं महोदयम् ।
  त्रैलोक्यं करदीकृत्य जृम्भते राक्षसेश्वरः ॥ ३४ ॥
  स याति हरसेवार्थं कैलासे नित्यमूर्ध्वगः ।
  लङ्कायाः परतश्चापि देवी श्रीवरदेश्वरी ॥ ३५ ॥
  सुवर्णपर्वते भाति तत्सेवार्थं च नित्यशः ।
  प्रयाति लोकराज्येन्द्रो रावणो लोकरावणः ॥ ३६ ॥
  कदाचिदलसोभूत्वा स इत्थं समचिन्तयत् ।
  शंकर चाम्बिकां देवीमेकीकृत्य क्षणादुभौ ॥ ३७ ॥
  स्वगृहे वासयिष्यामि बलादानीय पर्वतम् ।
  इत्युक्त्वा सहसोत्थाय कैलासं शिखरं बली ॥ ३८ ॥
  लङ्कामागन्तुमारेभे ततः क्रुद्धोऽभवद्धरः ।
  किमेष गृहचालोऽद्य नन्दिन् हेतुर्विलोक्यताम् ॥ ३९ ॥
  क्रुद्धं हरं समालोक्य नन्दी पर्यचलद्ध्यये १ ।
  ततस्तयोः समभवत् संग्रामो भृशदारुणः ॥ ४० ॥
  परस्परप्रजविनोर्नन्दिनो रावणस्य च ।
  पाषाणैश्च तथोल्काभिर्वज्रपोतैश्च दारुणैः ॥ ४१ ॥
  द्रुमैः शिलाभिः परिघैर्नानायुधनिपातनेः ।
  मूर्द्धना वहन् गिरेः शृङ्गं रावणो युयुधे बली ॥ ४२ ॥
  ततः पराजितो नन्दो रावणेन महौजसा ।
  महाप्रहारिणा भूयो रणदुर्मदबाहुना ॥ ४३ ॥
  भृशं निष्पीडितो नन्दी मूच्छितो न्यपतद्भुवि ।
  पृथ्व्यां पतितं प्राह मिषन्तं नन्दिनं बली ॥ ४४ ॥
  १. ह्यमिति वेगवाचकम् ।

word again:
स द्य स्त त पा ज
Wait, is that a द्य?
Look at द्य in line 7: तदैव ते वधो भूयाद्यदि -> द्य.
Notice how द्य is written: द with a loop at the bottom curving down-right.
Now look at line 8:
After स, the letter is:
A letter with a vertical stem on the right? No, it has a horizontal top, a loop down, then a tail. That is च!
WAIT! IS IT च?
Look at उवाच: च has a flat top, a loop to the left, and a vertical stem.
Does the letter after स have a vertical stem?
YES, IT DOES!
Wait, स then च?
Wait, look at the letter after स:
It's च? But there is something under it?
No, wait! Look at line 8:
शै ल ं then a space, then:
स
Then a letter that looks like: च with a vertical line?
Wait, no, look at सद्यस्ततपाज:
Could it be सद्यस्तत्याज?
Let's look at how the printer

• १४ -
  दूतावूचतुः
  प्रभो काचन देवी वा राक्षसी मानुषी च वा।
  गान्धर्वी नागकन्या वा शैली वा वनदेवता ॥ ९ ॥
  सागरस्यसुतावापि सिन्धुद्वीपे तपस्यति ।
  न तस्यास्तुल्या काचिद्दृष्टा वापि श्रुताभवे ॥ १० ॥
  सर्वोपमा सुरूपाङ्गी सर्वावयवसुन्दरी ।
  सर्वसौन्दर्यपाथोधिवाङ्मनोगोचरप्रभा ॥ ११ ॥
  सहस्रचन्द्रज्योत्स्नेव तस्या वदनचन्द्रिका।
  कोटिरत्नप्रभातुल्या तस्याः पादनखच्छविः ॥ १२ ॥
  कोटिनक्षत्रमालेव तस्याः सर्वाङ्गगा छविः।
  विभाति चञ्चलापाङ्गी तपस्यन्त्यपि सागरे ॥ १३ ॥
  नैतच्छपं विजानीमः किमिच्छन्ती तपस्यति।
  प्रायो नास्याः समः कश्चित्रिषु लोकेषु वै वरः ॥ १४ ॥
  ब्रह्मा द्विजो वराकश्च कर्मकाण्डपरश्च सः।
  विष्णुर्वैराग्यशाली च ज्ञानी जगति निःस्पृहः ॥ १५ ॥
  रुद्रः श्मशानचारी च तपस्वी भस्मधूसरः।
  भूतसंगी त्रिनेत्रश्च जटी प्रकृतिभीषणः ॥ १६ ॥
  अन्ये वराकाः किं देवास्त्वद्योग्या केवलं हि सा।
  त्वयैव गृह्यतां नाथ पाणिग्रहविधानतः ॥ १७ ॥
  योषिद्रत्नं वरं दिव्यं न त्व संत्यज्यतां प्रभो।
  इत्युक्तो रावणस्ताभ्यां पातस्तत्र स्मरोद्धुरः ॥ १८ ॥
  यत्र सा सुन्दरी देवी सिन्धुमध्ये तपस्यति।
  तद्रूपदर्शनोद्भूतस्मरनाराचपीडितः ॥
  तामादातुं यतितवानतिदुर्धर्षविग्रहाम् ॥ १९ ॥
  रावण उवाच
  का त्वं तपस्यसे सुभ्रु किमर्थं च वरानने।
  कश्च ते जनकः ख्यातः किमर्थं भजसे न माम् ॥ २० ॥
  त्वादृशी सुन्दरी देवि मम शोभिष्यसे गृहे।
  अहं त्रैलोक्यनाथोऽस्मि लङ्काया अधिपः स्फुटम् ॥ २१ ॥
  त्वामहं हि ग्रहीष्यामि पाणिग्रहणलीलया।
  कोऽन्यो मयि स्थिते भूमौ भविता च पतिस्तव ॥
  इत्युक्ता तेन सा क्रुद्धा सक्रोधमिदमब्रवीत् ॥ २२ ॥

• १५ -
  स्त्र्युवाच
  स्वयं लक्ष्मीरहं तावत्तपस्यामि गरीयसे ।
  वराय विष्णवे सर्वत्रैलोक्यस्थितिहेतवे ॥ २३ ॥
  न हि तस्मात्परो भावः श्रुतो दृष्टोऽथवा क्वचित् ।
  त्रिजगज्जनितं तस्मात् पाल्यते तेन लीलया ॥ २४ ॥
  तेनैव ह्रियते भूयः स्वच्छन्दनिजकेलिना ।
  न तत्समश्चाभ्यधिकस्त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥ २५ ॥
  स्वयं स भगवान् साक्षात् पूर्णः स्वगुणमङ्गलः ।
  कल्याणरूपो भक्तानामभक्तानां निषूदनः ॥ २६ ॥
  असुराणां दानवानां दैत्यानां च निषूदनः ।
  विश्वाधारोऽतिगम्भीरो समुद्रश्च पिता मम ॥ २७ ॥
  योऽसौ तव पुरीरक्षां करोति परिखायतः ।
  त्वं चासुरो नीचबुद्धिः प्रकृत्या राक्षसः खरः ॥ २८ ॥
  तत्रापि विमुखो विष्णोर्वेदब्राह्मणलोपकः ।
  क तत्र गण्यसे यत्र ब्रह्माद्या अप्यनादृताः ॥ २९ ॥
  मा मैवं संस्पृश रिपोभावदुष्टेन पाणिना ।
  इत्युक्तो रावणः क्रुद्धः प्रत्युवाच समुद्रजाम् ॥ ३० ॥
  अये भ्रान्ताशये नूनं केन त्वमसि वञ्चिता ।
  त्रैलोक्येशमनादृत्य दीनं स्पृहयसे वरम् ॥ ३१ ॥
  एवं चेत्तर्हि सुमुखि मद्देशे किं तपस्यसि ।
  आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं जगन्मम वशानुगम् ॥ ३२ ॥
  यदि त्वमेका न वशे तर्हि शोच्यासि सम्प्रति ।
  त्वां बलेनैव नेष्यामि रुदन्तीं स्वात्मदोषतः ॥ ३३ ॥
  स्त्रीणां खलु दृढो दोषः पुरुषेण निवार्यते ।
  ततस्तमाह सा देवी निःश्वसन्ती रुषारुणा ॥ ३४ ॥
  दुष्ट त्वं मां तपस्यन्तीं निवारयसि किं वृथा ।
  कुतो न वारयसि तान् सप्तर्षीन् हि तपस्यतः ॥ ३५ ॥
  ये त्वां दहेयुः सहसा धर्मकर्मैकलोपिनम् ।
  किं चाप्यजनिता कश्चित्तव प्राणनिषूदनः ॥ ३६ ॥
  स एव भविता देवो मम लोकोत्तरो वरः ।
  मा ज्वालीर्गुरुगर्वेण तामसेनान्ध तामस ॥ ३७ ॥
  इत्युक्त्वा वचनं देवी तिरोभूता तदग्रतः ।
  प्रमोदविपिने रम्ये प्रादुर्भावं तदाकरोत् ॥ ३८ ॥

• १६ -
  आनन्दिनी नन्दनाख्यगोपराजस्य वै गृहे।
  राजिका गोपमहिषी गर्भरत्नमहोदया ॥ ३९ ॥
  माघे मासि सिते पक्षे पञ्चम्यां शुभवासरे।
  अश्विनीशुभनक्षत्रे शुभयोगे शुभोदये ॥ ४० ॥
  ततः प्रसन्नमखिलं जगदासीत् समंततः।
  रावणारिपराभूताः सुराश्चासन् सुनिर्वृताः ॥ ४१ ॥
  ववृषुः पुष्पवर्षाणि जगुर्गन्धर्वनायकाः।
  देवदुन्दुभयो नेदुर्ननृतुश्चाप्सरोगणाः ॥ ४२ ॥
  तदाधिदैविकः कालः प्रादुर्भावितवान् गुणान्।
  विकासं लेभिरे सद्यो लतास्तरव एव च ॥ ४३ ॥
  सरांस्युत्फुल्लपद्मानि सुगन्धिसलिलानि च।
  दिदीपिरेऽग्नयश्चैव यज्ञशालासु दक्षिणम् ॥ ४४ ॥
  ववुः सुगन्धयो वाताः सरयूवीचिशीतलाः।
  एवं जगत्प्रमोदाय तज्जन्मदिवसोऽभवत् ॥ ४५ ॥
  नन्दनस्य गृहे साक्षात्स्वयं लक्ष्मीर्यदाभवत्।
  तदा समृद्धिरभवद् गोकुले रम्यसम्पदि ॥ ४६ ॥
  व्रजः सर्वश्रिया युक्तः सर्वसम्पत्समृद्धिमान्।
  माङ्गल्यासुखितपोश्चापि भाविमाङ्गल्यसूचकः ॥ ४७ ॥
  सा संजाता व्रजे स्वांशैर्व्रजस्त्रीभिरनेकधा।
  उभयोस्तीरयोर्गर्मिष्वाभीराणां गृहे गृहे ॥ ४८ ॥
  गोप्यः कमलपत्राक्ष्य ऊढाश्चैवापि कन्यकाः।
  रामलीलाविनोदार्थं देवानां च तथाङ्गनाः ॥ ४९ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
  रामजन्मोपाख्याने पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥
  ✤

षष्ठोऽध्यायः
लक्ष्मण उवाच
एवमेव मया पृष्टः श्रीरामो रसवर्द्धनः।
यदाह तत्ते वक्ष्यामि रहस्यं रसवद्र्धनम् ॥ १ ॥
राम उवाच
नित्यं स्थितोऽप्यहं तात प्रमोदविपिनान्तरे।
अधुनाऽऽविर्भविष्यामि भक्तानां कार्यसिद्धये ॥ २ ॥
अवतारार्थसिद्धयै च साकेतपुरकेलये।
इत्युक्त्वा रघुवंशेऽस्मिन् प्रादुर्भूतोऽद्य सम्प्रति।
अस्माभिः सहितो भाति प्रमोदवनचन्द्रमाः ॥ ३ ॥
पूर्वं जातो दशरथगृहे रावणस्याथ भीत्या
श्रीमाङ्गल्यं सुखितसदने रक्षितोऽस्याविशेषम्।
स्नेहार्द्राभ्यांवसतिमधुरो भूरिभावेन ताभ्यां
माभीरीभिः प्रणयखचितो भूरिभावोपयुक्तः ॥ ४ ॥
आनन्दाब्धिर्नटवरवपुर्नन्दनापत्यरत्नं
दृष्ट्वा जीवनप्रकृतिसहजां श्रीमतीं मोदिनीं ताम्।
अन्यां लीलां स्वजनसुखदां कर्तुमिच्छुः स्वशक्त्या
भर्तेदानीं दशरथगृहे शोभते प्राप्तएषः ॥ ५ ॥
अस्यानुरोधात्सहजापि देवी प्राप्ता निजांशेन निमेश्च वंशे।
राजाधिराजोजनकस्यगेहे सुलोचनागर्भमनोज्ञरत्नम् ॥ ६ ॥
रम्यातिरम्ये मिथिलाख्यदेशे सुवर्णभूमौ खलु यज्ञवेद्याम्।
माणिक्यदिव्यत्कलशान्तरालतः समुद्गता कोटितडिच्छदेव ॥ ७ ॥
अथाविरासन् सरितो नव शीतसुधोदकाः।
त्रियुगा कमलेशी च गण्डक्यप्यद्यवारिणी ॥ ८ ॥
द्युम्ना घोषवती चैव वनघोषा च सप्तमी।
अष्टमी च स्वयं लक्ष्मीः कौशिकी नवमो स्मृता ॥ ९ ॥
सुवर्णहलकृष्टायां भूमौ वेद्यां मखस्य च।
सुवर्णकलशीमध्याज्जलधारा विनिर्ययुः ॥ १० ॥
तासां मध्ये विस्फुरन्ती कोटिचन्द्रार्कदीधितिः।
सद्यः प्रादुर्भूद्देवी सहजा जनकालये ॥ ११ ॥
रामप्रिया या प्रथमं प्रमोदवनकुञ्जगा।
नवभिर्दिव्यधाराभिरभिषिक्ता समंततः ॥ १२ ॥
३

• १८ -
  रत्नपीठस्थिता लोकमहासाम्राज्यभाजनम् ।
  तस्यामभ्युदितायां तु मुमुदे जनको नृपः ॥ १३ ॥
  राज्ञी सुनयना वापि हर्षोत्फुल्लाननाभवत् ।
  याज्ञवल्क्यश्च भगवान् दारास्तस्य महौजसः ॥ १४ ॥
  अरुन्धती वशिष्ठश्चाप्यहल्या गौतमस्तथा ।
  शतानन्दश्च योगीशो नव योगेश्वरास्तथा ॥ १५ ॥
  निवसन्तो नित्यमेव जनकस्यालये चिरात् ।
  ददृशुस्ते शुभं तस्या जन्म कर्म गुणान्वितम् ॥ १६ ॥
  धवले माधवे मासि नवम्यां मङ्गले दिने ।
  शुभे भद्राख्यनक्षत्रे शुभयोगे च जानकी ॥ १७ ॥
  ऊर्मिलापि ततो रत्नकलशाच्चक्र उद्भवम् ।
  माण्डवीश्रुतकीर्तिश्च वामदक्षिणपार्श्वयोः ॥ १८ ॥
  अथो जनकराजस्य सदने दुन्दुभिरवाः ।
  पटहध्वनयश्चापि वितेनुर्महती मुदम् ॥ १९ ॥
  देवदुन्दुभयश्चापि नेदुर्व्याहतक्रमाः ।
  सर्वं जगत्सुखमासीदानन्दामृतवर्षणात् ॥ २० ॥
  कञ्जद्रुमाः पल्लविताः समंततो वसन्तलक्ष्मी समवातरद्भुवि ।
  समञ्जरीकैस्तरुभी रसालैश्चम्पैयाद्यैर्विभरे पुष्पराशिः ॥ २१ ॥
  धरणी सहसाऽऽगम्य पृथ्वीलोका स्मितानना ।
  सुवेशं रूपमास्थाय जनकस्यापुरःस्थिता ॥ २२ ॥
  रत्नपर्यङ्किकामध्येनिवष्ण्णां स्वसुतां पराम् ।
  कमलामर्पयन्त्यस्मैप्रोवाच मुनिमण्डले ॥ २३ ॥
  धरण्युवाच
  भूरहं भगवत्पादकमलस्पर्शजाङ्कुरा ।
  ममेयं हृदयात्सारभूता प्रेममयाकृतिः ॥ २४ ॥
  समुद्गता नाम सीता मया तुभ्यं प्रदीयते ।
  इयं श्रीः श्रीरामप्रेमभाजनं रक्ष्यतां त्वया ॥ २५ ॥
  अनया ज्ञानगम्यस्य प्रेम्णा पारंगतो भवान् ।
  प्राप्स्यसे तत् परंब्रह्म सच्चिदानन्दविग्रहम् ॥ २६ ॥
  श्रीरामचन्द्रं रसिकं सर्वावतारसागरम् ।
  स समायास्यति वै हि भगवान् पुरुषोत्तमः ॥ २७ ॥

• १९ -
  चतुर्भिंरशैः संजाता तेनेयं परमेश्वरी ।
  रच्यतां जनकाधीश कलधौततनुः सुता ॥ २८ ॥
  इत्यर्पयित्वा जनकाय मेदिनी तिरोबभूव द्रुतमेव देवी ।
  नैभ्यः पुनर्भूपतिः प्रियायै समर्पयामास सुलोचनायै ॥ २९ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे सीताजन्मोपाख्याने
  षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥
  ∗</p>
  सप्तमोध्यायः
  लक्ष्मण उवाच
  ततः सुनयना देवी सम्प्राप्य नृपतेः करात् ।
  कन्यारत्नं प्रमुदिता बभूव महिषीवरा ॥ १ ॥
  ततस्ताः सहजासख्यः सहर्षाः सरितो नव ।
  ऊचुर्जनकराजानं सीतासंगमलालसाः ॥ २ ॥
  त्रियुगोवाच
  अहमस्याः सखी नित्यं निवसामि च सन्निधौ ।
  अस्याः पिता त्वं संवृत्तो ममापि च तथैव हि ॥ ३ ॥
  कमलेश्युवाच
  अहं मन्दरशैलस्य कन्या या कमलेश्वरी ।
  सहजाया नियसखी प्रादुर्भूता सहानया ॥
  यथा स्याः साम्प्रतं तद्वन्ममापि त्वं पिता भव ॥ ४ ॥
  गण्डक्युवाच
  सालिग्रामशिलाक्षेत्रे गण्डक्यस्मि महानदी ।
  सहजायाः सखी तेन ममापि त्वं पिता नृप ॥ ५ ॥
  श्रधवारोवाच
  अहमस्याः सखी काचिदधवाराभिधा सरित् ।
  तव कन्याहमधुना मत्सखी सहजा पितः ॥ ६ ॥
  धुम्नोवाच
  अहं धुम्ना नदी तात सहजायाः परा सखी ।
  यथा त्वमस्या जनको ममापि जनको भव ॥ ७ ॥

– २० –
घोषवत्युवाच
अहं तपनशैलस्य सुता घोषवती नदी।
सहजायाः सखी तेन ममापि त्वं पिता भव ॥ ८ ॥
वनघोषोवाच
अहमुत्तरशैलस्य तनया वनघोषिणी।
एतस्यास्तु पिता तद्वन् ममापि त्वं पिता भव ॥ ९ ॥
स्वयं लक्ष्मीरूवाच
अहं सीतांशभूतास्मि सदा संनिधिवर्तिनी।
आवयोर्विदितः स्वामी श्रीरामो रघुकुलप्रियः ॥ १० ॥
तदाज्ञया भूतलेऽस्मिन्नवतीर्णे निवेदय।
यथा त्वं जनकश्चास्या ममापि च तथा भव ॥ ११ ॥
कौशिक्युवाच
अहं कुशिकराजस्य तनया कौशिकीति सा।
अवतीर्णानया साकं ममापि त्व पिता भव ॥ १२ ॥
जनक उवाच
कदा वः संगमो जातो राघवप्रियमानया।
क च वः प्रेमसंवृद्धं भवतीनां पणो यतः ॥ १३ ॥
एकत्रैव निवासोऽभूद्विश्लेषो न कदाचन।
किं कृतं सुकृतं चापि येन श्रीसख्यमीदृशम् ॥ १४ ॥
श्रीर्नाम ब्रह्मणो धर्मः परस्यानन्दविग्रहः।
ब्रह्मानन्दस्वरूपेयं क प्राप्या प्राकृतैर्जनैः ॥ १५ ॥
यथा रामस्तथैवेयमित्याह धरणी च माम्।
इत्युक्ता जनकेनैताः सरितो नव शीतलाः ॥
ऊचुर्जनकराजाय कथानकमनुत्तमम् ॥ १६ ॥
त्रियुगोवाच
पितॄणां मानसी कन्या मेनाया अग्रजास्म्यहम्।
मेना हिमाद्रिं चकमे जाताहं च तपस्विनी ॥ १७ ॥
वर्षवातातपक्लेशसहा मुनिषु मानिनी।
कायक्लेशं प्रकुर्वाणा चचार परमं तपः ॥ १८ ॥
मदुग्रतपसा राजन् सर्वे देवाश्चकम्पिरे।
त्रैलोक्यं तापितमभूत्ततो ब्रह्मा समागतः ॥ १९ ॥

• २१ -
  ब्रह्मोवाच
  किमर्थमित्थं चार्वङ्गि चरसे दुस्तरं तपः।
  ब्राह्मं वाप्यैन्द्रमथवा पदं कामयसे किमु ॥ २० ॥
  तदहं ब्रह्मणो वाक्यं श्रुत्वा प्रोन्मीलितेक्षणा।
  उक्तवत्युत्तरं राजन् यथा ब्रह्मा प्रसादितः ॥ २१ ॥
  नाहं ब्राह्मं तथैवेन्दू कामयेऽन्यस्य वा पदम्।
  रामस्य पदमिच्छन्ती यदगम्यं मुनेरपि ॥ २२ ॥
  इत्युक्ते सहसा ब्रह्मा प्रसन्नोऽभूज्जगत्पतिः।
  तपोऽस्त्वित्याशिषं दत्त्वा जगाम निजमालयम् ॥ २३ ॥
  वटुवेशधरो विष्णुरन्ततो मामुपागतः।
  कृष्णाजिनधरो दण्डी प्रोवाच स्थिरवद्वचः ॥ २४ ॥
  वटुरुवाच
  अये कमलपत्राक्षि कलधौततनुप्रभे।
  कोकस्तनि सुजघने किं कामा चरसे तपः ॥ २५ ॥
  त्वादृशी

• २२ -
  एतत्स्वरूपायोग्यं ते तन्वि तीव्रतरं तपः।
  यस्य प्रिया त्वं भविता तस्य श्रीर्भविता गृहे ॥ ३५ ॥
  अहं मुनिरुदासीनस्तपसा तेऽस्मि चालितः।
  इति श्रुत्वा वटोर्वाक्यमहमुक्तवती वचः ॥ ३६ ॥
  नाहमिन्द्रादिपदवीं न वा तन्महिषीपदम्।
  कामये किंतु गोविन्दचरणाब्जरजो भृशम् ॥ ३७ ॥
  ब्रह्मादिभिः सहेशानैर्देवैरपि सुदुर्लभम्।
  ततो मां स वटुः प्राह प्रहसन् रम्यया गिरा ॥ ३८ ॥
  वटुरुवाच
  हंत ते हृदयं तन्वि स्वाराज्यसुखभागिनाम्।
  महिषीत्वमनादृत्य विष्णुं कामयते कथम् ॥ ३९ ॥
  स्त्रीणां हि स्वपतिर्विष्णुर्येन पाणिग्रहो भवेत्।
  लब्ध्वा तं सर्वतः शुद्धं किं कार्यं विष्णुना स्त्रियः ॥ ४० ॥
  एकान्तचारी विषयैर्वियुक्तो विरक्तचित्तो यतिभिः सम्परीतः।
  तत्रापि लोलां स्त्रियमेका दधानः किं ते प्रियत्वे सुतनु विष्णुरर्हः ॥ ४१ ॥
  यः साम्राज्यपदं याति धरणीमण्डलेश्वरः।
  अष्टादशद्वीपपतिः स्मरसुन्दरविग्रहः ॥ ४२ ॥
  कौतुकी स्त्रीप्रियाचारो वेशालंकारभूषितः।
  प्रेमानुरागनिपुणः स ते भर्तृपदोचितः ॥ ४३ ॥
  साम्प्रतं ब्रह्मणः सृष्टौ देवासुरमनुष्यकैः।
  गन्धर्वैर्ज्योतिषां चक्रैश्चन्द्रसूर्यादिभिस्तथा ॥ ४४ ॥
  अहिभिर्भोगशोभाढ्यैर्मणिभूषितमस्तकैः ।
  राजन्यैः क्षत्रियश्रेष्ठैर्वर्णैर्विप्रादिभिः पृथक् ॥ ४५ ॥
  महती रचिता शोभा तेष्वेकं वृणु कंचन।
  वरुणं च वरं प्राप्य सुन्दरं जलदैवतम् ॥ ४६ ॥
  रत्नमालाविभूषाढ्यं नित्यं मोदिष्यसे चिरम्।
  इन्द्रं वापि वरं प्राप्य सर्वदेवगणेश्वरम् ॥ ४७ ॥
  ऐरावते समासीना मेघमण्डलगामिनी।
  द्वितीया दामिनीवत्त्वं भविष्यसि महाप्रभा ॥ ४८ ॥
  हवींषि श्रोत्रियागारेष्वहर्निशमवाप्स्यसि।
  यथा त्वं यास्यसि प्रेम्णा न तथास्य प्रिया शची ॥ ४९ ॥
  अग्नेश्चेत्त्वं वधूर्भूत्वा यास्यसि प्रेमपात्रताम्।
  तदा स्वाहास्वधातोऽपि श्रेष्ठैव त्वं भविष्यसि ॥ ५० ॥

• २३ -
  अथवा चेत् कुबेरस्य पत्नीभावं गमिष्यसि ।
  तदा गन्धर्ववर्याणां स्वरानाकर्णयिष्यसि ॥ ५१ ॥
  स सखा भालचन्द्रस्य शंकरस्य महात्मनः ।
  तेन सार्धं च कैलासं गन्तासि मृगलोचने ॥ ५२ ॥
  तत्र द्रक्ष्यसि वैकुण्ठादधिकं रामणीयकम् ।
  अथवा शङ्करस्यैव पत्नी चेत्त्वं भविष्यसि ॥ ५३ ॥
  तदा गङ्गामृदानीभ्यां भविता प्रेयसी परा ।
  सूर्यं वापि ग्रहाधीशं चन्द्रं वा तारकापतिम् ॥ ५४ ॥
  वरं सम्प्राप्य भवती प्राप्स्यसे परमं सुखम् ।
  एषामन्यतमं चैव वरं वृणु सुलोचने ॥ ५५ ॥
  भोगेषु ' चेत् सुकामत्वं नो चेद्विष्णुं वरिष्यसि ।
  इत्युक्त्वा विरते तस्मिन् बभाषेऽहं वटुद्विजम् ॥ ५६ ॥
  नाहं वटो भविष्यामि क्षरेषु निरता क्वचित् ।
  आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं क्षरमेव न संशयः ॥ ५७ ॥
  अक्षरं तत्परं ब्रह्म गणितानन्दमेव तत् ।
  तस्मादगणितानन्दं परं ब्रह्माभिकामये ॥ ५८ ॥
  तत्पुनः कृष्णरामाख्यगोविन्देति परं महः ।
  अर्वाग्यतः प्रपञ्चोऽयं नामरूपफलात्मकः ॥ ५९ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे सीताजन्मनि
  सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥
  ✤
  अष्टमोऽध्यायः
  त्रियुगोवाच
  इत्युक्ते तु मया वाक्ये भगवान् कमलेक्षणः ।
  प्रादुरासीद्वटुः साक्षादादिनारायणो हरिः ॥ १ ॥
  शङ्खचक्रगदापद्मधारीशाङ्गिर्विभूषितः ।
  पल्लवारुणापादाब्जनखचन्द्रमरीचिभाः ॥ २ ॥
  मणिमाणिक्यमञ्जीरराजहंसनिषेवितः ।
  सरत्नकिंकिणीजालनतगुल्फयुगान्वितः ॥ ३ ॥

?
Wait, look at line 12:
क-रु-णा-र्ण-व-क-ल्लो-ल-दु-क्त-र-ङ्ग-प्र-भा-वि-तः
Wait, let's transcribe faithfully what is printed.
It clearly has: करुणारर्णवकल्लोलदुक्तरङ्गप्रभावितः or करुणार्णवकल्लोलदुक्तरङ्गप्रभावितः.
Wait, let's look at the letter between रु and र्ण:
It is णा: 'ण' with 'ा'. Then another 'र्ण' (ण with repha).
So it is printed: करुणारर्णवकल्लोलदुक्तरङ्गप्रभावितः.

Everything matches the printed page with extreme accuracy. Let's output.- २४ -
सुसूक्ष्मकटिनिर्बद्ध पीताम्बरसमावृतः ।
रत्नकाञ्चीगुणोन्नद्धकटिसूत्रविराजितः ॥ ४ ॥
सरिदावर्तगम्भीरनाभीपङ्कजभूषितः ।
वलित्रयसुशोभाढ्यः सिंहविक्रमणोदरः ॥ ५ ॥
रामेराजिलताशालिचित्रभः सोदरोदरः ।
श्रीवत्सवक्षाः श्रीसंगवामपार्श्वविराजितः ॥ ६ ॥
भृगुपादमहोराशिमहापादवि