अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

पुलान्वितम्`.

Line 4:
जिह्वा हिमकराकारा³ मासषट्कं स जीवति ॥ ४० ॥

Line 5:
ग्रीवाग्रे पिण्डिका यस्य जायते च तथाधरे ।

Line 6:
मूत्रं करोति रक्ताख्यं मासषट्कं स जीवति ॥ ४१ ॥

Line 7:
वर्णः श्वेतो यदा यस्य नेत्रयोश्च प्रजायते ।

Line 8:
दशमासान् समासाद्य पित्तार्त्तो न स जीवति⁴ ॥ ४२ ॥

Line 9:
यस्य नीलप्रभे स्यातां नेत्रे वातार्दितस्य तु ।

Line 10:
मासत्रयञ्च कृच्छ्रेण यः सप्तिः स न जीवति ॥ ४३ ॥
Wait, check: मासत्रयञ्च - yes, 'य' with 'ञ्च'.
कृच्छ्रेण यः सप्तिः स न जीवति ॥ ४३ ॥ - 'सप्तिः' means horse (ashva)!
This is an Ashva-shastra text (Asva-vaidyaka / Asva-chikitsa / Shalihotra)! That's why footnote 4 says: "वाजिनः पित्ततप्तस्य दशमासं स जीवति । कः ।" (वाजिनः = of the horse)!
Fascinating, Ashva-ayurveda /

३८ परिशिष्टे [११ अध्यायः।
यस्य पित्तप्रसङ्गस्य काले नीरदवर्त्तिनि ।
हयस्य जीवितं तावद्दिनानि दश पञ्च च ॥ ४८ ॥
एवं रक्तविकाराणां ज्ञात्वा धातुं तुरङ्गमे ॥
ततः प्रतिक्रिया कार्य्या उक्ता या कीर्त्तिता परा ॥ ४९ ॥
भयादपीतपानीयशीतविश्रीयुतस्य च ।
आर्त्तोपि ताड़ितोऽत्यर्थं तिर्यग्विद्धो यदापिवा ॥ ५० ॥
श्रमाद्धराच्च बन्धाद्वा गात्रे वा विषमस्थिते ।
क्षीणशोणितमांसस्य शिरावेधः प्रशस्यते ॥ ५१ ॥
इति श्रीनकुलकृतेऽश्वचिकित्सिते धातुपरीक्षाध्यायो
दशमः ॥
अथैकादशोऽध्यायः ॥
ऋतुचर्य्या ।
द्वासप्ततिसहस्राणि नाड़ीनां हि भवन्ति च ।
वाजिनामिह सर्व्वेषां वायुरक्तं व्यवस्थितम् ॥ १ ॥
तासां निर्मोचनार्थाय द्वाराण्यष्टौ वदाम्यहम् ।
यैर्याति कुत्सितं रक्तं सर्व्वदेहसमुद्भवम् ॥ २ ॥
कण्ठे वक्षसि तालौ च नासयोश्च मुखे तथा ।
अण्डयोरथ पादेषु पादयोरुभयोरपि ॥ ३ ॥
कालं बलञ्च विज्ञाय वाजिनां भिषगुत्तमः ।
शिरामोक्षं प्रकुर्वीत स्थानेष्वेतेषु पण्डितः ॥ ४ ॥

११ अध्यायः।] ऋतुचर्य्याविवरणम् । ३६
अन्ये सप्तदश प्राहुः शिराद्वाराणि वाजिनः ।
विकारयुक्तं यद्रक्तं सुखल्पमपि वर्जयेत् ॥ ५ ॥
एवं शरदि यः सम्यक् पुष्टिं नयति वाजिनाम्$^१$ ।
तस्य यद्वाञ्छितं किञ्चिद्यानार्थं$^२$ तच्च सिध्यति ॥ ६ ॥
ततो हेमन्तमासाद्य निवाते निबधेद्धयम्$^३$ ।
मासोत्थं यवसन्द्यात् पानीयञ्च यथेच्छया ॥ ७ ॥
घृतं वा यदि वा तैलं पाने दद्याद्विचक्षणः ।
वाहयेच्च$^४$ शनैर्नित्यं सर्व्वदोषप्रशान्तये ॥ ८ ॥
ततः शिशिरमासाद्य दद्यात्तैलं हि वाजिनाम् ।
पलाष्टकप्रमाणेन यावद्दिनचिसप्तकम्$^५$ ॥ ६ ॥
यवोद्भवं यवसन्द्या$^६$देकविंशत्यहानि च ।
यवाभावेऽथ चणकान् दद्यादार्द्र$^७$त्तरान् सदा ॥ १० ॥
तदभावे मसूरांश्च शुष्कार्द्रांस्तैलसंयुतान् ।
यवसं चापि तद्ध्येयं$^८$ नीरोगो जायते हयः ॥ ११ ॥
१। वाजिनः । कः ।
२। नानार्थं तत्प्रसिध्यति । कः ।
३। ह्यश्चं निबन्धयेत् । कः ।
४। वाह्यश्च । कः ।
५। भवेद्यावद्दिसप्तकम् । कः ।
६। पञ्चाद्द्याद्विंशत्यहानि च । कः ।
७। आर्द्रीन् वरान् । कः ।
८। यत्प्रोक्तं प्रविष्ये तदहं यदा । कः ।

४० परिशिष्टे [११ अध्यायः।
औषधानाञ्च सर्व्वेषां क्वाथानां१ नस्यकर्म्मणाम् ।
तैलानाञ्च घृतानाञ्च यवस्य यवसं परम् ॥ १२ ॥
पर्व्वतानां यथा मेरुरायुधानाञ्च वज्रकम् ।
तथा सर्व्वोपचाराणां समेः श्रेष्ठतमा२ यवाः ॥ १३ ॥
देवतानां यथा विष्णुर्ब्रह्मा वेदविदां वरः ।
नदीनाञ्च यथा गङ्गा तथा श्रेष्ठा यवा हये ॥ १४ ॥
यथोदितः सहस्रांशुर्निःशेषं तिमिरं जयेत् ।
तथा शरीरजान् दोषान्३ यवाः समेर्हरन्ति च ॥ १५ ॥
उपचारक्रियाः सर्व्वाः पञ्चर्त्तुजनिता हये ।
कृताः स्युर्यवभोज्येन समेस्तस्य कृता नरैः४ ॥ १६ ॥
यस्य दत्ता यवा भोज्ये शिशिरे समुपस्थिते ।
अकृतापि५ कृता सर्व्वा पञ्चर्त्तुजनिता हये ॥ १७ ॥
कृताः स्युर्यवभोज्येन समेस्तस्य कृता नरैः ।
नीरोगास्तुरगाः सर्व्वे शालिहोत्रमतं यथा ॥ १८ ॥
पञ्चर्त्तुजनिता वाथ६ क्रिया न्यस्ता तुरङ्गमे ।
अतीतास्ते विजानीयाद्यवभोज्यविवर्जिताः ॥ १९ ॥
१ । काथ्यतां । कः ।
२ । अष्ठोत्तमाः । खः ।
३ । सर्व्वान् । कः ।
४ । कृताः सर्व्वेण भोजेन समेस्तु सकृताय वै । कः ।
५ । क्रिया अपि कृताः सर्व्वाः । कः ।
६ । र्यथा । कः ।

११ अध्यायः।] ऋतुचर्य्याविवरणम् । ४१
एवं रक्तविशुद्धानां कृत्वा यत्नेन वाजिनाम् ।
दद्याङ्गोमूत्रसंयुक्तां सतैलां च हरीतकीम् ॥ २० ॥
दिनं त्रिसप्तकं यावत् पलपञ्चप्रमाणतः ।
ततः शुद्धिमवाप्नोति निःशेषाद्रुधिरोद्गमात् ॥ २१ ॥
ततो नवतृणाहारं संप्राप्य सुमनोहरम् ।
परां पुष्टिमवाप्नोति नीरोगश्च प्रजायते ॥ २२ ॥
न प्रायोवाहयेदश्वं प्रावृट्काले कथञ्चन ।
य इच्छेद्वाजिनस्तस्य वाहनं दशमासिकम् ॥ २३ ॥
कूपोदकं सदा शस्तं पानाय जलदागमे ।
अभ्यङ्गः कटुतैलेन निर्वातस्थानबन्धनम् ॥ २४ ॥
एकाहान्तरितं दद्याल्लवणञ्च विचक्षणः ।
पलद्वयप्रमाणेन मुखजापरिशुद्धये ॥ २५ ॥
मुखरोगमवाप्नोति क्षारस्वादविवर्जितः ।
वृष्ट्यम्भोभिस्तु सिक्ताङ्गस्तेजसा त्यजते हयः ॥ २६ ॥
अशुद्धोदकजान् प्राप्तान् प्राप्नोति शतशः परान् ।
नवोदकप्रधानेन बलहीनश्च जायते ॥ २७ ॥
तस्मात् सर्व्वप्रयत्नेन प्रावृट्काल उपस्थिते ।
अनेन विधिना प्राज्ञो वाजिनः परिपोषयेत् ॥ २८ ॥
ततः शरदमासाद्य बहुखण्डसमन्वितम् ।
शस्तं क्षारोदनं सप्तपलाष्टपरिसंख्यया ॥ २६ ॥
६

४० परिशिष्टे [११ अध्याय।
औषधानाञ्च सर्व्वेषां काथानां१ नस्यकर्म्मणाम् ।
तैलानाञ्च घृतानाञ्च यवस्य यवसं परम् ॥ ३२ ॥
पर्व्वतानां यथा मेरुरायुधानाञ्च वज्रकम् ।
तथा सर्व्वोपचाराणां सप्तेः श्रेष्ठतमा२ यवाः ॥ ३३
देवतानां यथा विष्णुर्ब्रह्मा वेदविदां वरः ।
नदीनाञ्च यथा गङ्गा तथा श्रेष्ठा यवा हये ॥ ३४
यथोदितः सहस्रांशुर्निःशेषं तिमिरं जयेत् ।
तथा शरीरजान् दोषान्३ यवाः सप्तेर्हरन्ति
उपचारक्रियाः सर्व्वाः पञ्चर्त्तुजनिता हये ।
कृताः स्युर्यवभोज्येन सप्तेस्तस्य कृता नरैः४
यस्य दत्ता यवा भोज्ये शिशिरे समुपस्थि[ते]
अकृतापि५ कृता सर्व्वा पञ्चर्त्तुजनिता
कृताः स्युर्यवभोज्येन सप्तेस्तस्य कृता न... ...ते ॥ ३५ ॥
नीरोगास्तुरगाः सर्व्वे शालिहोत्रमते...
पञ्चर्त्तुजनिता वाथ६ क्रिया न्यस्ता ... वकार्षं च वाजिनाम् ।
अतीतास्ते विजानीयाद्यवभोज्य... सर्व्वव्याधिविनाशिनाः ॥ ३६ ॥
...तु दुग्धांश्च स्वेच्छया सदा ।
... रोगा कदाचिच्च यवान्नभाक् ॥ ३७ ॥

१। काथ्यतां । कः ।
२। अश्रेष्ठतमाः । खः ।
३। सर्व्वान् । कः ।
४। कृताः सर्व्वेषा भोजेन सप्ते...
५। क्रिया अपि कृताः...
६। व्यंथा । कः...

...रणम् । ४३
... क्रमः ।

• ॥
  ... ॥
  ... ।
  ॥ ४१ ॥
  ...ौषधिभिः२ ।
  ...प्रवर्द्धिनीम् ॥ ४२ ॥
  ...रजा हये ।
  ...तां तान् विनिर्द्दिशेत् ॥ ४३ ॥
  ...त्तमं वाजिनां बुधाः ।
  ...शनाल्लङ्घनमुत्तमम् ॥ ४४ ॥
  ... । तयोदरे । कः ।
  ...व्याधिजः । कः ।
  ...भावे यवान् दद्यात् । मुकुटान् तैलसंयुतान् । कः ।
  ...सर्व्वरोगैः प्रमुच्यते । कः ।
  ५ । विवेकिकिमिः । कः ।
  ६ । नान्यदन्नं । कः ।
  ७ । दानं । कः ।

(o-matra) on top and an 'आ' stroke!
In footnote 2, look at 'र' in 'रागः': it has an 'आ' stroke, but NO top horn/stroke!
So it is printed as 'रागः'!

Everything is clear, precise, and faithful to the printed page.४२ परिशिष्टे । [११ अध्यायः ।
दुग्धं वा केवलं रात्रौ कथितं संप्रशस्यते ।
तथान्यदपि यत्किञ्चिन्मधुरं संप्रजायते ॥ ३० ॥
पानाय सारसं तोयं यवसं सुमनोहरम् ।
नीलवर्णमकुष्ठांश्च घृतं प्राशनेन संयुतम् ॥
वाहनं च प्रयत्नेन सुखल्पमपि वर्जयेत् ॥ ३१ ॥
परीक्षाग्नौ यथा हेम्नः स्नेहस्य च प्रतिक्रिया ।
हयजीवस्य तद्वच्च परीक्षा यवभक्षणे ॥ ३२ ॥
यथा सांयात्रिकः पारं गत्वोच्चैः स्वस्थतां व्रजेत् ।
तद्वत् यवाशनात्तीर्णाः शुद्धदेहा हयोत्तमाः ॥ ३३ ॥
अल्पेनापि हि छिद्रेण यथा नश्यति नौर्जले ।
स्वल्पेना

११ अध्यायः ।] ऋतुचर्य्याविवरणम् । ४३
नच शूलं नच श्वासो 'नच प्लीहा नच क्लमः ।
नच रक्तप्रकोपश्च नच वातादिधातवः२ ॥ ३८ ॥
योग्योऽशनार्थं वाहानां प्रधानो यव ईष्यते ।
यवाभावेऽथ चणका धान्यमन्यतमं परम् ॥ ३९ ॥
यवाभावेऽथवा दद्यान्मुकुष्ठांस्तैलसंयुतान्३ ।
भोजने तुरगेन्द्राणां परां पुष्टिमभीप्सताम् ॥ ४० ॥
मुकुष्ठभोजनाद्वाजी पुष्टिं गच्छत्यलौकिकीम् ।
उत्साहं परमं धत्ते सच४ रोगैर्विमुच्यते ॥ ४१ ॥
अप्राप्तौ च मुकुष्ठानां मुद्गा देया मनीषिभिः५ ।
सतैलास्तेऽपि कुर्व्वन्ति पुष्टिं सत्वविवर्द्धिनीम् ॥ ४२ ॥
एते पुष्टिगुणाः प्रोक्ताश्चणकाहारजा हये ।
नान्यस्तस्मादभावेन सर्व्वेषां तान् विनिर्दिशेत् ॥ ४३ ॥
नान्यद्धितं६ प्रशंसन्ति पञ्चमं वाजिनां बुधाः ।
भक्षणार्थं यतस्तस्य दानो७ऽल्लङ्घनमुत्तमम् ॥ ४४ ॥
१ । प्लीहं नच तथोदरे । कः ।
२ । वातादिव्याधयः । कः ।
३ । तदभावे यवान् दद्यात् । मुकुटान् तैलसंयुतान् । कः ।
४ । सर्व्वरोगैः प्रमुच्यते । कः ।
५ । विवेकिभिः । कः ।
६ । नान्यदन्नं । कः ।
७ । दानं । कः ।

४४ परिशिष्टे । [११ अध्यायः ।
अन्नाभावे प्रदातव्यं घृतं वा यदि वा पयः ।
शस्यं वा मांसमेवाथ पुष्ट्यर्थं वाजिनां सदा ॥ ४५ ॥
यस्याश्वः शस्यमश्नाति सदा लवणमिश्रितम्¹ ।
किं तस्य शस्यदानेन यथाभूतेन² भूपतेः ॥ ४६ ॥
शस्याभावेऽथ यवसं शुष्कं वा यस्य वाजिनः ।
दिवानिशमरण्ये च स्वेच्छया संविभुक्तिकः³ ॥ ४७ ॥
तेषापि वाजिनो ज्ञेया यथा शस्यचरास्तथा ।
तथा सर्व्वप्रयत्नेन मुक्तान⁴ सञ्चारयेद्वने ॥ ४८ ॥
आरोग्यार्थं सुपुष्ट्यर्थमुत्साहार्थं विशेषतः ।
वित्तव्ययस्य रक्षार्थं हरेद्रोगं⁵ प्रयत्नतः ॥ ४९ ॥
वसन्तसमये प्राप्ते वाहयेत् सततं हयम् ।
सनिम्बं लवणं दद्यात्ताभ्यां तैलं⁶ विशेषतः ॥ ५० ॥
सर्व्वश्च सम्भवं भोज्यं तैलं वा यदि वा घृतम् ।
न दोषकारणं प्रोक्तं सक्षारं लवणमश्नतः ॥ ५१ ॥
वसन्तसमये योऽश्वः स्थाने तिष्ठति बन्धने ।
तस्योत्साहः⁷ प्रणश्येत सालस्यं जायते वपुः ॥ ५२ ॥
१ । वर्जितं । कः । ५ । दरिद्रस्य । कः ।
२ । वृथा दानेन भूपतिः । कः । ६ । सतैलञ्च । कः ।
३ । च भुनक्ति यः । कः । ७ । तस्योत्साहप्रणाशाय । कः ।
४ । मुक्ताः । खः ।

११ अध्यायः।] ऋतुचर्य्याविवरणम्। ४५
ततो मन्दाग्निनाविष्टो रोगाभावे' प्रजायते ।
तस्मात्सर्व्वप्रयत्नेन वसन्ते वाहयेद्धयम् ॥ ५३ ॥
ग्रीष्मकालेच संप्राप्ते दूर्व्वाभोज्यं प्रशस्यते ।
वाजिनामिह सर्व्वेषां घर्म्मतापोपशान्तये ॥ ५४ ॥
घृतपानं विशेषेण सुच्छायासु निबन्धनम् ।
रक्तस्रावेच गात्रेषु ग्रासं वा घृतसंयुतम् ॥ ५५ ॥
दूर्व्वाभावे प्रदातव्यं तुरगाय घतान्वितम् ।
ह्रत्त'काशस्यमध्याग्रं सर्व्वदोषोपशान्तये ॥ ५६ ॥
एवं स्वस्थमयं सम्यगुपचारं' करोति यः ।
हयस्यतु ग्रहे। नित्यं' तस्य वर्द्धन्ति वाजिनः ॥ ५७ ॥
नीरोगाः पुष्टिसंयुक्ताः प्रकृष्टोत्साहसंयुताः ।
तर्पिता' भूमिपैश्चा भूमिमार्गक्रियाक्षमाः ॥ ५८ ॥
इति श्रीनकुलकृतेऽश्वचिकित्सिते ऋतुपर्य्यायाध्याय
एकादशः ॥
१। श्रमाभावे । कः ।
२। यति । कः ।
३। उपहारं । खः ।
४ । गृहे । कः ।
५। सुदुर्लभास्तेऽपि वै यन्त्रा भूमिकायेकियाक्षमाः । कः ।

[ ४६ ]
अथ द्वादशोऽध्यायः।
नस्यः।
कासश्वाससमे नस्यो वातपित्तकफोद्भवः ।
नस्यः संनाशयेत्तस्मात्तं नस्यं योजयेद्वये ॥ १ ॥
पिप्पली सैन्धवं सारं नागरं१ च गुड़ान्वितम् ।
कृत्तिकासार 'मध्याग्रं वाजिनां' श्लेष्मनाशनम् ॥ २ ॥
चूलिकालवणं नस्ये सदा रोगविनाशनम् ।
सिता"चन्दनतोयानि साक्तुकाख्यानि" वाजिनाम् ॥ ३ ॥
नस्यकर्माणि युक्तानि नाड़ीवातप्रशान्तये ।
मृदुकैरार्द्रकं सान्द्रं वचाक्षारविमिश्रितम् ॥ ४ ॥
नस्ये दत्तं वातशान्त्यै हयरोगविनाशनम् ।
शर्करां माक्षिकं सैरं' पटोलं पलसंयुतम् ॥ ५ ॥
नस्ये° शरदि सतीनां जायते रोगशान्तये ।
वचा चोष्मायणं' कुष्ठं शुण्ठीच कासमर्दिका' ॥ ६ ॥
१ । निवारं गरड़ान्वितम् । कः ।
६ । सारं । कः ।
२ । कतिकाग्रस्य । खः ।
७ । नस्यं । कः ।
३ । सर्व्वदोषप्रशान्तये ।
८ । चोष्ण्यकं । कः ।
४ । शिखा । कः ।
९ । पुष्करमाक्षिकं । कः ।
५ । शिक्तकाख्यानि वाजिनाम् । कः ।

१२ अध्यायः ।] नस्यविवरणम् । ४७
युक्तं शीतोदके स्तोके तेषां नस्येऽपसर्पयेत्¹ ।
गुडूची कौमुदी ताली मिश्रिता कूपवारिणा² ॥ ७ ॥
नस्ये दत्ता वराश्वानां शिशिरे³ सुखदा स्मृता ।
अपामार्गं⁴ महानस्यं सर्व्वरोगविनाशनम् ॥ ८ ॥
केवलं कटुतैलं वा गोमूत्रे पाचितं च यत् ।
मैथुनाद्रिक्तसन्धीनां स्रोतोबलकरं विदुः ॥ ९ ॥
कण्ठरोगे तथा नस्यं गोमूत्रलवणान्वितम् ।
महद्गुणकरं प्रोक्तं सर्व्वदोषनिवारणम् ॥ १० ॥
अपामार्गस्य⁵ मूलेन नस्ये मूत्रंच छागलम् ।
मुखरोगविनाशाय नस्यं मत्स्य⁶वसोद्भवम् ॥ ११ ॥
लशुनं पिप्पलीमूलं गण्डकी नागकेशरम् ।
दत्तं नस्येन रोगघ्नं कटुतैलेन वाजिनाम् ॥ १२ ॥
नस्यं पर्युषितैस्तोयैः⁷ प्रातर्दत्तं तु केवलैः⁸ ।
अश्वानाञ्च नराणाञ्च चाक्षुष्यं बलवर्द्धनम् ॥ १३ ॥

१ । दोषप्रशान्तये । कः । ५ । मूत्रं चैव पुमामत्स्यं । कः ।
२ । मिश्रितं कोष्णवारिणा । कः । ६ । वत्स । कः ।
३ । शरीरे । कः । ७ । नस्ये पर्युषितं । कः ।
४ । अभयाद्यं । कः । ८ । केवलम् । कः ।

४८ परिशिष्टे [१२ अध्यायः ।
पिप्पलीमिश्रतोयेन¹ ससितासलिलेन च ।
नस्यं यच्छति सप्तानां सर्पिषा² यच्छते बलम् ॥
नस्यं स्निग्धं तथा रूक्षं तिक्तञ्च मधुरं तथा ।
चतुर्धा वाजिशास्त्रज्ञैर्यथावत्परिकीर्त्तितम् ॥ १५ ॥
देयं वाताधिके स्निग्धं रूक्षं³ तिक्तं कफाधिके ।
मधुरं⁴ चैव पित्ताख्ये तुरङ्गे समयोचितम् ॥ १६ ॥
द्विपञ्चाशत्प्रमाणं वा श्रेष्ठं तन्नस्यमुच्यते ।
पादोनं⁵ मध्यमं तच्च षड्विंशत्यां तथाधमम् ॥ १७ ॥
नस्यान्ते वाजिनो रक्तं सदा दुष्टं प्रजायते ।
नस्यदानात् हतं तस्य विनाशमुपगच्छति ॥ १८ ॥
दाड़िमं पुष्करं श्रीकं श्वेतदूर्वाङ्कुरास्तथा ।
शीतोदकेन⁶ संयुक्तं रक्तं दुष्टं न जायते ॥ १६ ॥
धातकी गोक्षुरं रोध्रं कुसुमं सिन्धुवारकम् ।
१ । तैलेन श्लिष्मच । कः ।
२ । स तेषां । कः ।
३ । रौक्षतिक्ते । कः ।
४ । पित्ताधिकेतु मधुरं तुरङ्गे संप्रयोजितम् । कः ।
५ । अष्टोत्तरं मध्यमं प्रोक्तं षड्‌विंशत्या । कः ।
६ । शीतोदकेन तन्नस्यं दुष्टरक्तं जयेत् ध्रुवम् । कः ।

१२ अध्यायः।] नस्यविवरणम्। ४९
शीतोदकेन संयुक्तं नस्यं रक्तविनाशनम् ॥ २० ॥
धातकी गण्डकी चैव गोमूत्रं लवणं तथा।
नस्ये दत्तं कफं हन्ति तमः सूर्य्योदये यथा ॥ २१ ॥
गुण्ठी घृतञ्च दुग्धञ्च रससारं¹ तथैव च।
वातदोषविनाशाय नस्यमेतत्प्रयोजयेत् ॥ २२ ॥
माक्षिकं शर्करायुक्तं² चन्दनं केशराणि च।
नस्योऽयं वारिणा सद्यः पित्तनाशकरः परः³ ॥ २३ ॥
गुडूची गुण्ठी मुस्ता च तगरं सितसर्षपाः।
सन्निपाते सपित्तेऽयं नस्यः स्याज्जीवरक्षकः⁴ ॥ २४ ॥
अभया पुत्रिणी धात्री⁵ एला लाक्षा शतावरी।
सन्निपातेऽनिलाधिक्ये नस्योऽयं क्षेमकारकः ॥ २५ ॥
मरिचं पिप्लीमूलं वचा भारङ्गिका⁶भया।
सन्निपाते कफाधिक्ये नस्यं सद्यः सुखप्रदम् ॥ २६ ॥
इति श्रीनकुलकृतेऽश्वचिकित्सिते नस्याधिकारा-
ध्यायो द्वादशः ॥
१। रजःसारं। कः।
२। मिश्रं। कः।
३। सदा। कः।
४। तु नस्योऽयं वारिणा क्रमकारकः। कः।
५। एला। कः।
६। सारङ्गिका। कः।
7

[ ५० ]
अथ त्रयोदशोऽध्यायः ।
पिण्डः ।
कटुका च जयन्ती च भ्रामरी सुरसा¹ घनाः ।
पञ्चामृतमयः पिण्डो वाजिनामयमिष्टकृत् ॥ १ ॥
एला शतघ्नी² सुरसा काकजङ्घा³ शतावरी ।
माक्षिकं ससितं पिण्डः पित्तयुक्ते⁴ हि वाजिनि ॥ २ ॥
माक्षिकं⁵ सैन्धवं मुस्ता गोमूत्रं च हरीतकी ।
समभागेन पिण्डोऽयमुक्तो वह्निप्रदीपकः ॥ ३ ॥
कंकोलं⁶ केतकी द्राक्षा शर्करा मधुयष्टिका ।
दत्तो घृतयुतः पिण्डः पुष्टिं नयति वाजिनः⁷ ॥ ४ ॥
मत्स्यमांसेन संयुक्तं ग्रावचूर्णं⁸ घृतप्लुतम् ।
बलहीनस्य वाहस्य पिण्डोऽयं बलवर्धनः ॥ ५ ॥
वला मद्यं⁹ दधि क्षौद्रं भक्षयंस्तुरगो भवेत्¹⁰ ।
अतिवृद्धोऽपि सूक्ष्मोऽपि यथा¹¹ षट्सप्तवार्षिकः ॥ ६ ॥
१ । सरसा । खः ।
२ । स्तनघ्नी । कः ।
३ । काकजंघा । कः ।
४ । पित्तयुक्तस्य वाजिनः । कः ।
५ । संशयाखिलरोगेषु गोमूत्रेषु । कः ।
६ । कंकोली । कः ।
७ । वाजिनाम् । खः ।
८ । माषचूर्णं । कः ।
९ । चूर्णमिष्टं । कः ।
१० । भटम् । कः ।
११ । भवेद्यत्सप्तवार्षिकः । कः ।

१३ अध्यायः ।] पिण्डविवरणम् । ५१
मेथिका¹ धातकी काली सारणी² वीजपूरकः ।
पिण्डो दत्तो वराश्वानां तेजोवृद्धिकरः स्मृतः ॥ ७ ॥
कटुका मद्यसंमिश्रा धात्री लोभ्रगुड़ान्विता ।
दत्ता³ पिण्डविधानेन वाजिनां सुखवृद्धिदा ॥ ८ ॥
त्रिफला कटुका मुस्ता विड़ङ्गानि च चित्रकम् ।
सदालस्यसमेतानां वाजिनां पिण्ड आर्त्तिहृत् ॥ ९ ॥
वचा विदलिताः⁴ स्निग्धाः सघृताः क्षारभाविताः ।
पिण्डैर्दत्ताः प्रकुर्व्वन्ति वाजिनां व्याधिनाशनम् ॥ १० ॥
सैन्धवं नागरं श्यामा गुडूची सितसर्षपाः ।
अम्लवेतसमन्नानां⁵ पिण्डोऽयं शूलनाशनः॥ ११ ॥
पिप्पली पिप्पलीमूलं⁶ कटुका सहदेविका ।
दूर्व्वा⁷पल्लवसंमिश्रः पिण्डोऽयं प्लीहनाशकः ॥ १२ ॥
केशरं श्रीफलं तालं माक्षिकं गिरिकर्णिका ।
पिण्डोऽयं श्लथने शस्तो वाजिनां सुगतिप्रदः⁸ ॥ १३ ॥
वचालोभ्रं सकर्पूरं गुहा श्यामा गुड़ं मधु ।
१ । मिथिका । कः ।
२ । सरणी वीजपूरिका । खः ।
३ । दत्तः पिण्डविधानेन वाजिनां सुखवृद्धिदः । कः ।
४ । विध्वस्ता स्निग्धा सघृता क्षारभागिका । कः ।
५ । संयुक्ताः । कः ।
६ । सुप्ता । कः ।
७ । एच्छीपन्नस । कः ।
८ । पिण्डः क्षोभगथे शस्तो वाजिनां हि सुखप्रदः । कः ।

५२ परिशिष्टे [१३ अध्यायः ।
समांशकेन पिण्डोऽयं करोति¹ लघिमा हये ॥ १४ ॥
मद्यं मरिचसंयुक्तं लशुनं नागकेशरम् ।
द्विगुणं मेषमांसं च पिण्डो² दत्तो जयेत्क्लमम् ॥ १५ ॥
जंभीरं फलिनीपद्मं त्वचा किञ्जल्कमेव च ।
जातशोणित³वाहानां पिण्डोऽयं रक्तनाशनः ॥ १६ ॥
तमालं पुष्करं लोध्रमपामार्गं सतिन्दुकम् ।
पयसा पिण्डमेतद्धि वातकोपप्रणाशनम्⁴ ॥ १७ ॥
आरनालं प्रविष्टा च पथ्या नेपालिका⁵फलम् ।
पिण्डे दत्ते⁶ हये दध्ना निहन्त्याशु विजृम्भितम् ॥ १८ ॥
मुङ्गपूपं⁷ वचामिश्रं तथा सर्ज्जरसान्वितम् ।
पिण्डे दत्ते निहन्त्याशु कृमिसंघं⁸ व्रणोद्भवम् ॥ १९ ॥
स्नुहीक्षीरं सकर्पूरं कूपोदकविभावितम् ।
पिण्डोऽयं हन्ति मध्यस्थान् रोगान्⁹ सर्व्वान् कृमि-
व्रजान् ॥ २० ॥
१। लघुत्वं कुरुते । कः ।
२। पिण्डे दत्ते । खः ।
३ । जातशोणा वराश्वानां पिण्डोऽयं व्याधिनाशनः । खः ।
४ । वातकोपः प्रशाम्यति । कः ।
५ । नैपालिका । कः ।
६ । पिण्डं दत्तं । कः ।
७ । यूषं । खः ।
८ । कृमिं सद्यो व्रणोद्भवम् । कः ।
९ । उदरस्थान् कृमिब्रजान् । कः ।

१३ अध्यायः।] पिण्डविवरणम् । ५३
सिता दुग्धं सकर्पूरमेलया¹ पञ्चसंयुक्तम् ।
अग्नि²दाहार्तियुक्तानां पिण्डोऽयं वाजिनां स्मृतः ॥ २१॥
ग्रीष्मासङ्ग³प्रतप्तानामारनालं परिश्रुतम् ।
सकृदिच्छन्ति पिण्डेन⁴ वाजिनां सुखकारकम् ॥ २२ ॥
वृष्टिवातार्हितानाञ्च वाजिनां पुष्टिसंमतः ।
पिण्डः कृतः सतैलेन लशुनेन पलेन च ॥ २३ ॥
महाघृतं सकर्पूरं शर्करा दुग्धमेव च ।
कफ⁵नाशकरः प्रोक्तः पिण्डोऽयं सुखदः स्मृतः ॥ २४ ॥
रोचना च वरी⁶ धात्री तथा स्याद्बीजपूरकः ।
गुल्मं प्रशमयन्त्याशु वाजिनां हृदयोद्भवम् ॥ २५ ॥
सहदेवी वचा कुष्ठं वरुणा चेन्द्रवारुणी ।
अतिश्वासं हरन्त्येते वाजिनां मधुना सह ॥ २६ ॥
उदुम्बरफलं⁷ मांसं सौकरं माहिषं दधि ।
हयस्य चातिवृद्धस्य⁸ करोति परमं सुखम् ॥ २७ ॥
विभीतकं प्रियङ्गुञ्च सर्जिका लवणं तथा ।
१ । एलापत्रकसंयुक्तम् । कः । ७ । चौदुम्बर । कः ।
२ । स्निग्धा । कः । ८ । शीतबद्धस्य । कः ।
३ । ग्रीष्मदाह । कः ।
४ । शर्करामिश्रितः पिण्डः । कः ।
५ । कम्प । कः ।
६ । वर्बरी । खः ।

५४ परिशिष्टे [१३ अध्यायः ।
कासदोषोपशमनः^१ पिण्डः समेः सुखप्रदः ॥ २८ ॥
तक्रं कर्पूरचूर्णंञ्च शिवं सौवर्चलान्वितम् ।
पिण्डोऽयं बस्तिसंरोधे^२ वाजिनः संप्रकीर्त्तितः ॥ २९ ॥
सौवर्चलं हरिद्राच पिप्पली चेन्द्रवारुणी ।
मूत्रकृच्छ्रे^३ परीप्सन्ति पिण्डोऽयं तुरगस्य हि ॥ ३० ॥
पिण्डीर^४सक्तवः क्षौद्रं भल्लातकफलं वृषम्^५ ।
रक्तमूत्रे तु पिण्डोऽयं वाजिनां रक्तनाशनः ॥ ३१ ॥
अभया यष्टिका श्यामा देवदारु सगन्धकम् ।
पुरीषे रक्तसंमिश्रे सदा शंसति वाजिनः ॥ ३२ ॥
पटोलं धातकी मुस्ता यष्टिका गिरिकर्णिका ।
रक्ताधिके शृतः पिण्डः करोति रुधिरक्षयम् ॥ ३३ ॥
हरिद्राद्यसंयुक्तं गन्धकं कटुतैलकम् ।
पिण्डकं^६ श्रुतियुक्तानां सदाश्वानां प्रशस्यते ॥ ३४ ॥
अतसीपञ्चकं निम्बं न्यग्रोधकलिकान्वितम् ।
अतीसारे सुशंसन्ति^८ पिण्डोऽयं वाजिनः शुभः ॥ ३५ ॥
व्रणैः कृमिभिरत्यर्थं सदा वाजी प्रपीड्यते ।

१ । कासे दोषप्रशमनो पिण्डोऽश्वस्य प्रशस्यते । कः ।
२ । धृतिसारोघ्नः । कः ।
३ । मूत्रकृच्छ्रे प्रशंसन्ति । कः । ६ । पिण्डोऽयं । कः ।
४ । डिण्डीरं शर्करा । कः । ७ । नीकं । खः ।
५ । भल्लातकमुदुम्बरम् । कः । ८ । प्रशंसन्ति । कः ।