आपस्तम्ब धर्मसूत्र (महर्षि आपस्तम्ब - हरदत्त टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

विवाहभेदाः ] उज्ज्वलोपेते द्वितीयः प्रश्नः । २२३
तत्प्रमाणं कर्तव्यम् । मानव्यो हि प्रजा इति विज्ञायते इति ।
गोत्राणां तु सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ।
ऊनपञ्चाशदेवेषां प्रवरा ऋषिदर्शनात् ॥
एक एव ऋषियांवत्प्रवरेष्वनुवर्तते ।
तावत्समानगोत्रत्वमन्वभूद्भृग्वङ्गिरोगणात् ॥' इति ।
सुमन्तुः--
(१) पितृपत्न्यस्सर्वा मातरस्तद्भातरो मातुलाः तत्सुता मातुलसुता-
स्तस्मात्ता नोपयन्तव्या' इति ॥ १६ ॥
ब्राह्मे विवाहे बन्धुशीललक्षणसम्पन्नश्रुतारोग्याणि
बुध्वा प्रजां सहत्वकर्मभ्यः प्रतिपादयेच्छक्ति-
विषयेणाऽलंकृत्य ॥ १७ ॥
ब्रह्मणा दृष्टो ब्राह्मः । तस्मिन् विवाहे वरस्य बन्वादीन् बुध्वा परीक्ष्य
प्रजां दुहितरं सहत्वकर्मभ्यः सहकर्तव्यानि यानि कर्माणि तेभ्यः, तानि
कर्तुम्, प्रतिपादयेत् दद्यात् । शक्तिविषयेण विभक्तिप्रतिरूपोऽयं निपातो य-
थाशक्त्येत्यस्यार्थे द्रष्टव्यः । यथाशक्त्यलंकृत्य दद्यादित्येष ब्राह्मो विवाहः।
प्रजाऽसहत्वकर्मभ्य' इति पाठे प्रजार्थे सहत्वकर्मार्थे चेति ॥ १७ ॥
आर्षे दुहितुमते मिथुनौ गावौ देयौ ॥ १८ ॥
ऋषिभिर्दृष्टे विवाहे मिथुनौ गावौ स्त्रीगवी पुंगवश्च दुहितुमते देयौ ।
एष आर्षः ॥ १८ ॥
दैवे यज्ञतन्त्र ऋत्विजे प्रतिपादयेत् ॥ १९ ॥
देवैर्दृष्टे विवाहे यज्ञतन्त्रे वितते ऋत्विजे कर्म कुर्वते कन्यां दद्यात् ।
एष दैवो विवाहः ॥ १९ ॥
मिथः कामात्सांवर्तते स गान्धर्वः ॥ २० ॥
यत्र कन्यावरौ रहसि कामात् मिथः परस्परं रागात् सांवर्तेते मिथुनी-
भवतः स गान्धर्वो विवाहः । समो दीर्घः पूर्ववत् । अत्र संयोगोत्तरकालं
विवाहसंस्कारः कर्तव्यः ॥ २० ॥
इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ द्वितीयप्रश्ने एकादशी कण्डिका ॥ ११ ॥
१. सु. स्मृ.