अनङ्गरङ्ग (महाकवि कल्याणमल्ल - कामशास्त्र एवं रति-प्रयोग संस्कृत मूल पाठ)

2
library reference numbers 3-4-27; 3-3-24; 4B 7-6; 4B-
7-7; and 3-1-43 respectively.
As may be expected, I thoroughly collated also
the two printed texts: L=the Lahore edition, V=that
of Viṣṇuprasādabhaṇḍārin.
Kalyāṇamalla wrote his book for the amusement
of Lāḍ Khān, son of Ahmad, who is styled to have been
the crown of the Lodī House. Owing to the fact that
there Lodī kings immediately preceded the Timur
House in the person of Baber Shah, the Anaṅgaraṅga
may have been composed in the XVIth century of the
the Christian era. Nothing more can be said about
the author and his life-circumstances with any certain-
ty. But we learn from the introductory stanzas that he
borrowed his deeds and teachings from elder sources:
मतानि दृष्ट्वा बहुशो मुनीनां तत्सारमादाय निरूपयामि ।
"Having manifoldly examined the opinions of the sage
men, and extracted the essence of them, I compose
(my book)." This we are also told by the whole work.
Indian tradition enumerates a pretty large number of
authors who wrote on the present subject e.g. Auddālaki,
Bābhravya, Dattaka, Cārāyaṇa, Suvarṇanābha, Ghoṭaka-
mukha, Gonardīya, Goṇikāputra, Kucumāra, Vātsyāya-
na, Kokkoka, Kaviśekhara Jyotīśvara Jayadeva, Bhānu-
datta etc., and plenty of titles are known, vid. Anaṅ-
gatilaka, Anaṅgadīpikā, Anaṅgaśekhara, Kandarpacū-
ḍāmaṇi, Kāmaprakāśa, Kāmaprabodha, Kāmasāra, Nā-
garasarvasvam, Pañcasāyaka, Madanasaṃjīvanī, Mada-
nārṇava, Yogaratnāvalī, Ratimañjarī, Ratisarvasvam,
Ratisāra, Vātsyāyanasūtrasāra (by Kṣemendra), Veśyā-
ṅganākalpa, Śṛṅgārasāriṇī, Strīvilāsa, Smaratattvapra-
kāśikā, Smradīpikā, Smararahasyavyākhyā, and many
others.
Only a small number of these texts have been
printed, by far, most of them being known by name
only.
Münster } R. SCHMIDT

विषयसूची ॥
विषयः पृष्ठम्
( प्रथमः स्थलः )
मङ्गलाचरणप्रशस्त्यादि ... ... १
पद्मिनीलक्षणम् ... ... ... २
चित्रिणीलक्षणम् ... ... ... २
शङ्खिनीलक्षणम् ... ... ... ३
हस्तिनीलक्षणम् ... ... ... ३
नलिनीप्रभृतीनां सुखतिथयः ... ... ३
( द्वितीयः स्थलः )
पद्मिनीप्रभृतीनां साधारणी चन्द्रकला ... ४
पृथग्गयाशशिकलोच्यते ... ... ५
चित्रिण्याश्चन्द्रकला ... ... ५
शंखिन्याश्चन्द्रकला ... ... ... ६
हस्तिन्याश्चन्द्रकला ... ... ... ७
( तृतीयः स्थलः )
शशमृगादिभेदेन सुरतभेदनिरूपणम् ... ८
शशस्वरूपं ... ... ... १०
वृषभलक्षणम् ... ... ... १०
अश्वलक्षणम् ... ... ... १०
मृगीलक्षणम् ... ... ... ११
बड़वालक्षणम् ... ... ... ११
करिणीलक्षणम् ... ... ... ११
( चतुर्थः स्थलः )
अथाङ्गनानां समानधर्मा निरूप्यन्ते ... १२
प्रकृतिलक्षणानि ... ... ... १३

( २ )
विषयः पृष्ठम्
देवसत्त्वादिनिरूपणम् ... ... १३
स्त्रीणां नाशहेतवः ... ... ... १४
स्त्रीणां वैराग्यहेतवः ... ... १५
विरक्ता लक्षणानि ... ... ... १५
प्रीतिलक्षणम् ... ... ... १५
भोजनादिव्यवस्था ... ... १६
योनिस্বরূপम् ... ... ... १६
अल्पसाध्यालक्षणम् ... ... १७
रताभिलाषचिन्हानि ... ... १७
( पंचमः स्थलः )
वनितानां देशधर्मनिरूपणम् ... ... १८
( षष्ठः स्थलः )
द्रावणादियोगाः ... ... ... २१
स्तम्भनविधिः ... ... ... २२
बाजीकरणविधिः ... ... ... २३
लिङ्गस्थूलीकरणम् ... ... २४
योनिसङ्कोचविधानम् ... ... २५
योनिसंस्कारः ... ... ... २६
लोमशातनम् ... ... ... २६
नष्टपु

( ३ )
विषयः पृष्ठम्
मुखनीलीहरणम् ... ... ... ३०
कुचसंस्कारः ... ... ... ३०
( सप्तमः स्थलः )
वशीकरणादिकम् ... ... ... ३१
तिलकविधिः ... ... ... ३१
अञ्जनविधिः ... ... ... ३२
चूर्णविधिः ... ... ... ३२
भक्षणविधिः ... ... ... ३२
लेपविधिः ... ... ... ३३
धूप विधिः ... ... ... ३३
कामेश्वरमन्त्रः ... ... ... ३३
चामुण्डामन्त्रः ... ... ... ३४
पद्मिनीवशीकरणम् ... ... ... ३४
चित्रिणीवशीकरणम् ... ... ... ३४
शङ्खिनीवशीकरणम् ... ... ... ३४
हस्तिनी वशीकरणम् ... ... ... ३५
अङ्गरागादिकविधिः ... ... ... ३५
स्नानीयसुगन्धिः ... ... ... ३६
सामान्यसुगन्धिः ... ... ... ३६
सर्वोत्तमसुगन्धिः ... ... ... ३६
मुखवासविधिः ... ... ... ३७
( अष्टमः स्थलः )
विवाहाद्युद्देशः ... ... ... ३८
कन्याशुभलक्षणानि ... ... ... ३८
कन्यादूषणानि ... ... ... ३८
जामातृलक्षणानि ... ... ... ३९
जामातृदूषणानि ... ... ... ३९
परस्त्रीगमननिषेधः ... ... ... ३९

( ४ )
विषयः पृष्ठम्
कारणवशात्परस्त्रीगमनेऽनवद्यत्वम् ... ४०
अगम्याः स्त्रियः ... ... ... ४०
दूत्यः ... ... ... ४०
सुखसाध्यालक्षणानि ... ... ४१
अनुरागिणीलक्षणम् ... ... ४१
दुःसाध्यालक्षणानि ... ... ४२
सुरते त्याज्यस्थानानि ... ... ४२
विहितप्रदेशः ... ... ... ४२
( नवमः स्थलः )
बाह्यसम्भोगविधानम् ... ... ४४
परिरम्भणलक्षणानि ... ... ४४
चुम्बनभेदाः ... ... ... ४६
नखदानविधिः ... ... ४८
दशनविधानम् ... ... ... ४६
केशग्रहणेऽंशः ... ... ... ५०
( दशमः स्थलः )
सुरतभेदा ... ... ... ५२
तत्रादावुत्तानबन्धा ... ... ५२
तिर्यग्बन्धः ... ... ... ५४
उपविष्टबन्धः ... ... ... ५५
स्थितबन्धः ... ... ... ५६
व्यानतबन्धः ... ... ... ५७
पुरुषायितबन्धः ... ... ... ५७
सीत्कृतभेदाः ... ... ... ६०
अष्टनायिकालक्षणानि ... ... ६०

॥ श्रीः ॥
अथानङ्गरङ्गः प्रारभ्यते ।
¹ अतिललितविलासं विश्वचेतोनिवासं
समरकृतविकासं शम्बराख्यप्रणाशम् ।
रतिनयनविरामं संततं चाभिरामं ²
प्रसभत्रिजितवामं शर्मदं नौमि कामम् ॥ १ ॥
लोदीवंशावतंसो हतरिपुवनितानेत्रवाग्मिप्रपूर-
प्रादुर्भूतासु सिन्धुष्वमितवरयशा ³ लीलया प्लातिताश्वः ⁴ ।
तत्पुत्रः ⁵ ख्यातकीर्तिरहमदन्नृपतेः कामसिद्धान्तविद्या-
जीयाच्छ्रीलाडखानः क्षितिपतिमुकुटैर्घृष्टपादारविन्दः ⁶ ॥ २ ॥
अस्यैव कौतुकनिमित्तमनङ्गरङ्गं ⁷
ग्रन्थं विलासिजनवल्लभमातनोमि ⁸ ।
श्रीमान्महाकविग्शेषकलाविदग्धः ⁹
कल्याणमल्ल इति भूपतिनार्यशस्वी ¹⁰ ॥ ३ ॥
मतानि ¹¹ दृष्ट्वा बहुशो ¹² मुनीनां
तत्सारमादाय निरूपयामि ।
अतोऽङ्गनाकेलिकलानुरागै-
र्ग्राह्यः सदाऽयं पुरुषैः सभायाम् ¹³ ॥ ४ ॥
निःसारे जगति प्रपञ्चसदृशे सारं कुरङ्गीदृशा-
मेकं भोगसुखं परात्मपरमानन्देन तुल्यं विदुः ।

कृशा मध्ये मयूरस्वना ²⁴ ।
पीनश्रोणिपयोधरा सुललिते जङ्घे वहन्ती कृशे
कामाम्भो मधुगन्ध्यथोष्ठमपि ²⁵ सा बिम्बोपमं ²⁶ वत्सला ॥ ९ ॥
कामागारमसान्द्रलोमसहितं मध्ये मृदु प्रायशो
बिभ्रत्युल्लसितं च वर्तुलमथो रत्यम्बुनाऽर्द्रं सदा ²⁷ ।
भृङ्गीश्यामलकुन्तलाथ ²⁸ जलजग्रीवोपभोगे रता
चित्रासक्तिवती ²⁹ रते ऽल्परुचिका ज्ञेयाङ्गना चित्रिणी ॥ १०॥

Looks very clean, precise, faithful to the printed page.२ अनङ्गरङ्गः [ प्रथमः
तज्जात्यादिविवेकमूढमनसो ¹⁴ लब्ध्वापि नानाङ्गनाः
संविन्दन्ति न कामतन्त्रविकलाः ¹⁵ पश्वादिवन्मानवाः ॥ ५ ॥
पद्मिनी चित्रिणी चाथ शङ्खिनी हस्तिनी ततः ¹⁶ ।
पूर्वपूर्वतरास्तासु श्रेष्ठास्तल्लक्ष्म चक्ष्महे ¹⁷ ॥ ६ ॥
॥ अथ पद्मिनी

स्थलः ] अनङ्गरङ्गः ३
॥ अथ शङ्खिनी लक्षणानि ॥
दीर्घं बाह्यशिरं कृशं³⁰ पृथुमथो देहं वहन्ती तथा
पादौ दीर्घतरौ कटिं च बृहतीं स्वल्पस्तनी कोपिनी ।
गुह्यं क्षारविगन्धिना स्मरजलेनाल्पेन सान्द्रैः कचै-
रानिम्नं कुटिलेक्षणा³¹ द्रुतगतिः सन्तप्तगात्रा भृशम् ॥११॥
सम्भोगे करजक्षतानि बहुशो यच्छन्त्यनङ्गाकुला
न स्तोकं न च भूरि भक्षति³² सदा प्रायो भवेत्पित्तला ।
स्रग्वस्त्राण्यरुणानि वाञ्छति दयाहीना³³ च पशुन्यैभृ-
त्पिङ्गा दुष्टमनाश्च घर्घरमहारूक्षस्वरा³⁴ शङ्खिनी ॥१२॥
॥ अथ हस्तिनी लक्षणानि ॥
स्थूला पिङ्गलकुन्तला च बहुभुक् क्रूरा त्रपावर्जिता³⁵
गौराङ्गी कुटिलाङ्गुलीकचरणा³⁶ ह्रस्वानमत्कन्धरा ।
बिभ्रत्यैभमदाम्बुगन्धि³⁷ रतिजं तोयं भृशं मन्दगा³⁸
दुःसाध्या सुरते ऽतिगद्गदरवा स्थूलोष्ठिका हस्तिनी ॥१३॥
॥ अथ नलिनीप्रभृतीनां सुखतिथय उच्यन्ते ॥
वेदाक्षीन्दुशरप्रसंख्यतिथयः प्रोक्ता नलिन्या रते
भोग्यादित्यदशर्तुसंख्यतिथिषु³⁹ प्रीता भवेच्चित्रिणी⁴⁰ ।
रुद्राम्भोधिगुणासमेषुतिथिषु⁴¹ प्रायो द्रवेच्छङ्खिनी
राकादर्शचतुर्दशीग्रहमित्तास्वेति द्रवं हस्तिनी⁴² ॥१४॥
रात्रेश्चतुर्थचरणे नलिनी द्रवत्वं⁴³
संयाति चित्रदयिता प्रथमे ऽथ⁴⁴ यामे ।
प्रीत्यै⁴⁵ तृतीयचरणः⁴⁶ खलु शङ्खिनीनां
नक्तं दिनार्धमपि हस्तिवधुजनानाम्⁴⁷ ॥१५॥

४ अनङ्गरङ्गः [ द्वितीयः
रजनीसुरतेषु पद्मिनी
न सुखं याति निसर्गतः क्वचित् ।
दिवसे शिशुयोगतो ⁴⁸ ऽपि सा
विकसत्यम्बुजिनी यथा ⁴⁹ रवेः ⁵⁰ ॥ १६ ॥
इति श्रीलाडग्वानविनोदाय महाकवि --- --- -चिते-
ऽनङ्गरङ्गे पद्मिन्यादिजातिवर्णनो नाम
प्रथमः स्थलः ॥ १ ॥
❧ ❦
अथ द्वितीयः स्थलः।
───:०:───
॥ अथ पद्मिनीप्रभृतीनां साधारणी चन्द्रकला
निरूप्यते ॥
सीमन्ताक्ष्यधरे कपोलगलके कक्षाकुचोः स्थले¹
नाभिश्रोणिवराङ्गजानुविषये² गुल्फे पदे ऽङ्गुष्ठके ।
कृष्णाकृष्णविभागतो³ मनसिजस्तिष्ठेत्क्रमाद्यापितां
वामाङ्गेष्वथ ऊर्ध्वतो ऽभिगमनान्मासस्य पक्षद्वये ॥ १ ॥
सीमन्ते करजं ददीत नयने गण्डे ऽपि संचुम्बनं
दन्तेनाधरखण्डनं च नखरैः कक्षां सकण्ठां लिखेत् ।
श्रोणीं चाथ कुचं करेण सुदृढं गृह्णीत नाभौ पुनः
संदंशाच्च चपेटकं⁴ स्मरगृहे मातङ्गलीलायितम् ॥ २ ॥
कुर्याद्वक्षसि ताडनं तु शनकैर्मुष्ट्यासकृद्बुद्धिगा-⁵
जान्वङ्गुष्ठपदेषु गुल्फविषये तैरात्मनो घातनम्⁶ ।

स्थलः ] अनङ्गरङ्गः ५
इत्थं चन्द्रकलाप्रदीपनविदो⁷ रागान्विता भोगिनो
नीत्वा⁸ स्वीयवशं कुरङ्गनयनां⁹ विन्दन्ति सौख्यं परम् ॥ ३ ॥
॥ अथ तासामेव पृथक्तया शशिकलोच्यते ॥
कण्ठे संश्लिष्य गाढं मृदु करजचयं गण्डपाल्यां नितम्बे¹⁰
पृष्ठे पार्श्वोदरे वा विदधदथ रदैः¹¹ खण्डयन्दन्तवासः ।
प्रेम्णा चुम्बँल्ललाटं वपुषि च जनयन् रोमहर्षं नितान्तं
सीत्कारप्रायवक्त्रां प्रतिपदि¹² नलिनीं द्रावयेन्ना¹³ विदग्धः ॥ ४ ॥
संचुम्ब्य दन्तवसनं जघने कपाले
पादद्वये स्तनयुगे च नखानि दत्त्वा¹⁴ ।
प्रायः प्रबुद्धमदनां¹⁵ युगलाख्यतिथ्यां¹⁶
कामी नयेद्वशदशां¹⁷ नलिनीं सहर्षम्¹⁸ ॥ ५ ॥
गाढालिङ्गनपूर्वकं कुचयुग

६ अनङ्गरङ्गः [ द्वितीयः
विलिखन्द्रुतमेव चित्रिणीं
' ननु²⁶ षष्ठ्यां द्रवतां नयेन्नरः ॥८॥
कण्ठे संपरिरभ्य बाहुलतया नाभिं²⁷ लिखन्पाणिजैः
दष्ट्वा चापि रदच्छदं सपुलकं गृह्णन्नुरोजद्वयम्²⁸ ।
कुर्वन्मन्मथमन्दिरे करिकरक्रीडायितं बुद्धिमा-
नष्ठम्यां स्मरवारिनिर्झरवतीं²⁹कुर्वीत चित्रप्रियाम् ॥९॥
कर्णोरुस्तनमध्यपृष्ठमदनागारेषु कव्यां तथा
कामिन्या निजवामपाणिकमलं कान्तः समालोडयन्³⁰ ।
ग्रीवां³¹ पाणिरुहैर्लिखंश्च शनकैश्चुम्बँल्ललाटं भृशं
कुर्यादाशु विसृष्टमन्मथजलां रामां दशम्यां तिथौ ॥१०॥
गाढं संपरिरभ्य गण्डफलके³² चुम्बन्दशंश्चाधरं³³
कर्णश्रोणिनखप्रदानरसिकः कुर्वन्निमेषं दृशोः³⁴ ।
सङ्कर्षंश्चिकुरान्विलासकुशलः³⁵ सीत्कारयुक्तां प्रियां
द्वादश्यां त्वरयातिविह्वलतनुं कुर्यात्पुमांश्चित्रिणीम् ॥११॥
॥ अथ शङ्खिन्याश्चन्द्रकला ॥
बाहुभ्यां³⁶ परिरभ्य गाढमधरं दन्तैर्दशन्निर्दयं
दोर्मूले खरपाणिजक्षतचयं³⁷ यच्छन्यथेष्टं भृशम् ।
संकुर्वञ्छुरितं कुचद्वयतटे नूनं तृतीयातिथौ³⁸
मुक्तानङ्गजलां स्वकीयवशगां कुर्यान्नरः³⁹ शङ्खिनीम् ॥१२॥
वक्षःकपोलगलकर्णपदेषु यच्छ-
न्यायो नखानि परिरभ्य कृतास्यपानः⁴⁰ ।
गाढं विमर्द्य मदनालयमाशुरीं न
संद्रावयेन्नरवरः किल सप्तमीषु ॥१३॥

स्थलः ] अनङ्गरङ्गः ७
परिरभ्य दृढं रदच्छदं
पिबन्नाघातरतो वराङ्गके⁴¹ ।
नखरैः परितो विदारय-
न्स्ववशं शम्भुतिथौ⁴² नयेत्प्रियाम् ॥१४॥
विलिखन्नखरैः⁴³ शिरोधरा-
मथ गृह्णंश्च कुचौ ससीत्कृतम्⁴⁴ ।
परिचुम्ब्य कपोलमङ्गनां
श्लथयेदाशु तिथौ मनोभवः⁴⁵ ॥१५॥
॥ अथ हस्तिनीचन्द्रकला ॥
मदनसदनमुच्चैर्मर्दयन्नाभिमूले
तरलितनिजपाणिर्दन्तवासो निपीय⁴⁶ ।
मृदुतरकरजाग्रैः संलिखन्पार्श्वदेशं⁴⁷
कलितकुच इभीनां⁴⁸ वल्लभः स्यान्नवम्याम् ॥१६॥
नयने परिचुम्ब्य कक्षयो-
र्नखघातरतः स्मरालये ।
रचयन्करिकेलिमानये-
त्स्ववशं शम्भुतिथौ⁴⁹ द्विपाङ्गनाम् ॥१७॥
नानालिङ्गनचुम्बनानि रचयन्प्रायेण तीक्ष्णैर्नखैः⁵⁰
कक्षोरुस्तनमण्डलान्यकरुणं संदारयन्केलिषु⁵¹ ।
कामागारचुचूलिकाश्रितकरः⁵² संत्यक्तरत्यम्बुकां
दर्शे पूर्णतिथौ च निःसहतनुं⁵³ कुर्यान्नरो हस्तिनीम् ॥१८॥
इति श्रीलाडखानविनोदाय महाकवि कल्याणमल्लविरचिते
ऽनङ्गरङ्गे चन्द्रकलानिरूपणं नाम
द्वितीयः स्थलः ॥ २ ॥

अथ तृतीयस्थलः।
— ❖ —
॥ अथ शशमृग्यादिभेदेन सुरतभेदो निरूप्यते ॥
आरोहैर्मदनाङ्कुशस्य पुरुषा ज्ञेयाः सदाथ स्त्रियो
योनीनां परिणाहकै² रसनवादित्याङ्गुलीकैः क्रमात्¹।
जात्या ते तु नराः शशाश्च वृषभा अश्वास्तथैवाङ्गना
मृग्यश्वा द्विरदाङ्गनाश्च³ कथिताः प्राज्ञमुनिभिः सर्वतः ॥ १ ॥
हरिणीशशयोर्वृषाश्वयोः
समयोगः⁴ करिणीतुरङ्गयोः ।
भवतीह परस्परं द्वयो-
र्नितरां प्रीतिरनङ्गमङ्गले ॥ २ ॥
हरिणीवृषभं⁵ तथाश्विका-
तुरगं चोच्चमिति⁶ द्वयं रतम्⁷ ।
तुरगीशशकं द्विपद्वृषं
स्मृतमेतद्वितयं तु नीचकम् । ॥ ३ ॥
कुरङ्गीहययोर्योगे⁸ रतमत्युच्चकं विदुः ।
हस्तिनीशशयोश्चाथ⁹ रतं स्यादतिनीचकम् ॥ ४ ॥
तत्र प्रशस्य

स्थलः ] अनङ्गरङ्गः ९
कृमयो रुधिरोद्भवास्त्रिधा
लघुमध्योरुबलाः स्मरालये ।
जनयन्ति बलानुसारतो
बहुकण्डूं वनिताजनस्य ते ॥ ६ ॥
प्रमाणहीनलिङ्गेन सा कण्डूर्नोपशाम्यति¹² ।
अतो न नीचसम्भोगे¹³ तृप्तिं गच्छन्ति योषितः ॥ ७ ॥
वराङ्गमध्यं नारीणामत्यन्तं कोमलं स्मृतम्¹⁴ ।
अतिप्रमाणलिङ्गेन नातस्तासां¹⁵ सुखं भवेत् ॥ ८ ॥
समप्रमाणलिङ्गेन स्थूलेन सुदृढेन च ।
शमयन्मूलकण्डूतिं¹⁶ स्पन्दयंश्च मुहुर्मुहुः ॥ ९ ॥
कामकेलिकलाभिज्ञः सुखयन्विविधैर्गुणैः¹⁷ ।
विसृष्टकामसलिलां वशीकुर्यान्मृगीदृशम् ॥ १० ॥
नारी विसृष्टकुसुमेषुजला रतान्ते
नृत्यं करोति बहुवल्गनरोदने¹⁸ च ।
वैकल्यमेति मुकुलीकृतचारुनेत्रा
शक्नोति नो किमपि सोढुमतिप्रयासम् ॥ ११ ॥
चिरमध्यमशीघ्रसम्भवा
नरनार्योस्तु विसृष्टिरुच्यते ।
समयमितिम्भेदतो¹⁹
नवधैवं सुरतं समीरिताम् ॥ १२ ॥
चण्डमध्यमन्दाख्यांस्त्रीन्वेगांस्तु²⁰ विदुस्तयोः ।
क्रिया च²¹ त्रिविधा प्रोक्ता लघुमध्यचिरोदया ॥ १३ ॥
अत्रापि कालभेदेन नवधात्वं समूहयेत् ।
सप्तत्रिंशतिसंख्या हि कीर्तितेवं रतिर्बुधैः²² ॥ १४ ॥

१० अनङ्गरङ्गः [ तृतीयः
प्रचण्डवेगे बहुशो विसृष्टिः
कामाकुलत्वं रतिलोलता च ।
स्यान्मन्दवेगे विपरीतमेत-
त्तन्मध्यभावः ²³ खलु मध्यमेषु ॥१५॥
॥ अथ शशस्वरूपं निरूप्यते ॥
प्रायः कोमलकुन्तलाः पृथुदृशः शान्ताश्च तुच्छाशनाः ²⁴
सूक्ष्माङ्गाः शुचयः सुवर्तुलमुखास्त्वल्पदन्तास्तथा ²⁵ ।
बिभ्राणाः ²⁶ करजानुपादजघनग्रीवोरुषु श्यामतां
धन्याः स्वल्परताः ²⁷ सुगन्धिमदनस्यन्दा विनीताः शशाः ॥१६॥
॥ अथ वृषभलक्षणानि ॥
क्रूराः प्रोन्नतमौलयो दृढभुजाः सुप्रौढवक्षःस्थलाः
रूक्षाः कूर्मसमोदराश्च कठिनास्त्याम्रान्विताः पीवराः ।
शोणान्तःस्थिरदीर्घलोचनभृतः स्वारक्तहस्तोदराः ²⁸
व्यालोला वृषभा नृपाङ्गुलिमितं कामाङ्कुशं बिभ्रति ²⁹ ॥१७॥
॥ अथाश्वलक्षणानि ॥
दीर्घस्थूलशिरोरुहाश्चलदतिस्फारेक्षणाः ³⁰ क्रोधना
अत्यन्तं कृशदीर्घकन्धररदश्रोत्रानना ³¹ लोभिनः ³² ।
पीनोरःस्थलदीर्घबाहुयुगला ³³ निद्रालवः सालसाः
प्रौढा वक्रनखाङ्घ्रिजानुयुगला ³⁴ गम्भीरसंभाषिणः ॥१८॥
धृष्टाः खण्डरते रताश्च नितरां दीर्घाङ्गुलिश्रेणयः
स्थूलस्त्रीरतिलालसा बहुभुजो गत्या तु पृथ्व्यान्विताः ।
भूरिक्षारविगन्धिमन्मथजलप्रायास्तथा ³⁵ व्याकुला
आदित्याङ्गुलिसंमितं ³⁶ च तुरगा लिङ्गं सदा बिभ्रति ³⁷ ॥१९॥

स्थलः ] अनङ्गरङ्गः ११
॥ अथ मृगीलक्षणानि ॥
सान्द्राकुञ्चितकुन्तला समशिरास्तन्वी सुतुङ्गस्तनी ३८
फुल्लेन्दीवरलोचनाल्पविवरघ्राणा च तुच्छोदरी ३९ ।
आरक्ताधरपाणिपादयुगला पीनोरुकामालया
प्रायः कोमलचञ्चलर्जुभुजका ४० विस्तीर्णगण्डश्रुतिः ४१ ॥ २०॥
ईर्ष्यालुः सुकुमारिका पिकरवात्यन्तं रते लम्पटा
बिभ्रत्यम्बुजमञ्जुगन्धिमदनस्यन्दं ४२ तथालपाशना ।
सुश्रोणी सरलाङ्गुलिर्गजगतिश्चञ्चन्मना रागिणी
ज्ञेया निम्नषडङ्गुलैः परिमितं गुह्यं वहन्ती मृगी ॥ २१॥
॥ अथ वडवालक्षणानि ॥
मौलिं निम्नसमुन्नतं विदधती स्थूलर्जुसान्द्रैः कचै-
र्नीलाम्भोजदलेक्षणायतगलश्रोत्रानना कोमला ।

१२ अनङ्गरङ्गः [ चतुर्थः
दुःशीला शबलाङ्गिका पृथुकुचा कष्टैकसाध्या रता-
वत्यन्तं⁵¹ बहुभोजना⁵² च नितरां पापेषु बद्धस्पृहा ।
बिभ्रत्यैभमदोग्रगन्धमपि⁵³ सा कन्दर्पनीरं सदा
ज्ञेया भानुमिताङ्गुलीकमदनावासा बुधैर्हस्तिनी ॥२५॥
इति निर्दिष्टभेदानां व्यभिचारो ऽपि लक्ष्यते⁵⁴ ।
श्रेष्ठमध्याधमत्वेन सांकर्याच्च विशेषतः⁵⁵ ॥२६॥
इति श्रीमल्लाडखानविनोदाय महाकविकल्याणमल्लविरचिते
ऽनङ्गरङ्गे जातिविशेषपूर्वकं सुरतभेदनिरूपणं नाम
तृतीयः स्थलः ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थः स्थलः ।
—:०:—
॥ अथाङ्गनानां समानधर्मा निरूप्यन्ते ॥
यावत्षोडशसंख्यमन्दमुदिता¹ बाला ततस्त्रिंशतं²
यावत्स्यात्तरुणीति बाणविशिखप्रख्यं³ तु यावद्भवेत् ।
सा प्रौढेत्यभिधीयते कविवरैर्वृद्धा तदूर्ध्वं⁴ स्मृता
निन्द्या कामकलाकलापविधिषु त्याज्या सदा कमिभिः⁵ ॥ १ ॥
बाला नवीनसुरते मुदिता तमिस्रे
संजायते ऽथ तरुणी महति प्रकाशे ।
प्रौढा प्रकाशतमसोः समुपैति सौख्यं
वृद्धा तु न क्वचन जीवितहारिणी⁶ सा ॥ २ ॥
बाला ताम्बूलमालाद्यैस्तरुणी भूरिभूषणैः ।
सुप्रेम्णा रज्यते⁷ प्रौढा वृद्धा त्वालापगौरवैः⁸ ॥ ३ ॥

स्थूलः ] अनङ्गरङ्गः १६
कृशतनुरतिदीर्घा निम्नकक्षा च कृष्णा
सुचिरपतिवियुक्ता कामिनी स्याच्छ्लथाङ्गी ।
पृथुलतरशरीरा गौरवर्णा च खर्वा ¹⁰
सततसुरतयोगा ¹¹ व्यूढकक्षा ¹² दृढा स्यात् ॥ ४ ॥
॥ अथ प्रकृतिलक्षणानि ॥
श्रेष्ठा बलासप्रकृतिः ¹³ पित्तला मध्यमा स्मृता ¹⁴ ।
अधमा वातला नारी तल्लक्षणमपि वक्ष्यते ¹⁵ ॥ ५ ॥
सुस्निग्धदन्तनखलोचनपद्मयुग्मा ¹⁶
मानोन्नता प्रियतमे सुदृढानुरागा ¹⁷ ।
श्यामाथ शीतमृदुमांसलगुह्यरन्ध्रा ¹⁸
प्रोक्ता कफप्रकृतिरेव वरा पुरन्ध्री ॥ ६ ॥
स्यात्पित्तला तु ¹⁹ गौराङ्गी शोगलोचनपाणिजा ।
क्षणं क्रुद्धा ²⁰ प्रसन्ना च पीनश्रोणिपयोधरा ²¹ ॥ ७ ॥
बिभर्ति घर्मसलिलं विस्रगन्धि सुबुद्धिका ।
श्लथकोष्णवराङ्गी ²² च कुशला सुरते मृदुः ॥ ८ ॥
वातला तु ²³ कठोराङ्गी रूक्षकेशी प्रलापिनी ²⁴ ।
चञ्चला बहुभोज्या च कृष्णपाणिजलोचना ²⁵ ॥ ९ ॥
श्यामा धूसरवर्णा च सुरते कठिना भृशम् ।
गोजिह्वाभखरस्पर्शं बिभर्ति मदनालयम् ॥ १० ॥
॥ अथ देवसत्त्वादय उच्यन्ते ॥
प्रसन्नवक्त्राम्बुजसौरभाङ्गी
सन्तोषयुक्ता शुचिकर्मदक्षा ²⁶ ।
प्रियंवदा भूरिधना जनाढ्या
नारीयमुक्ता किल देवसत्त्वा ॥ ११ ॥

१४ अनङ्गरङ्गः [ चतुर्थः
संगीतलीलारसिकातिशान्ता
सुगन्धमाल्यादिरुचिः शुभाङ्गी ।
विलासिनी निर्मलचारुवेषा²⁷
गन्धर्वसत्त्वा वनिता प्रदिष्टा ॥१२॥
अपेतलज्जा मधुमांससक्ता
पीनस्तनी चम्पकगौरदेहा ।
रोषान्विता²⁸ संततभोगवाञ्छा
प्रोक्ता कवीन्द्रैः खलु यक्षसत्त्वा ॥१३॥
आतिथ्यसख्यादिषु²⁹ बद्धभावा-
नुरागिणी निर्मलचित्तवृत्तिः ।
नानाव्रतैरेति³⁰ न च प्रयासं³¹
मनुष्यसत्त्वा परिकीर्तिता सा ॥१४॥
दुश्चारिणी कुत्सितभूरिभोज्या
हृष्टातिदुष्टा³² परितप्तगात्री ।
खर्वातिकृष्णा³³ गविकारवक्रा
मालिन्ययुक्तेति³⁴ पिशाचसत्त्वा ॥१५॥
व्याकुला भ्र

स्थलः ] अनङ्गरङ्गः १५
जातिसत्त्वादयो ये तु नारीणामत्र भाषिताः ⁴⁸ ।
प्रधाना ⁴⁹ प्रकृतिर्ज्ञेया तेषु सर्वेषु पण्डितैः ॥२०॥
॥ अथ स्त्रीणां नाशहेतव उच्यन्ते ॥
पितृसदननिवासः, संगतिः पुंश्चलीभिः,
प्रवसनमपि पत्युर्वार्द्धिकं सेर्यता च ⁵⁰ ।
वसतिरपरपुंभिर्दुष्टशीलैरवश्यं ⁵¹
क्षतिरपि निजवृत्तेर्योषितां ⁵² नाशहेतुः । ॥२१॥
॥ अथ वैराग्यहेतवः ॥
कार्पण्यादतिमानरोगविरहाद्योगादिपारुष्यतो
मालिन्यासमयज्ञतादिभयतः ⁵³ शोकाद्दरिद्र्यादपि ।
भर्तॄणां तनुतादिभिश्च ⁵⁴ वपुषः काठिन्यतः शङ्कना-
द्दोषाणां च वृथा प्रयान्ति ⁵⁵ वनिता वैराग्यमुच्चैः सदा ॥२२॥
॥ अथ विरक्तालक्षणानि ॥
नाभिपश्यति भर्तारं नोत्तरं संप्रयच्छति ⁵⁶ ।
वियोगे सुखमाप्नोति संयोगे चातिखिद्यति ⁵⁷ । ॥२३॥
शय्यामुपगता शेते वदनं मार्ष्टि चुम्बिता ।
तन्मित्रैर्द्वेष्टि मानं च विरक्ता नाभिवान्छति ॥२४॥
॥ अथ प्रीतिलक्षणम् ॥
नैसर्गिकी विषयजा समा चाभ्यासिकी तथा ।
चतुर्विधेति विद्वद्भिर्दम्पत्योः प्रीतिरुच्यते ॥२५॥
अभ्यासविषयासाध्या ⁵⁸ दम्पत्योः सहजा तु या ⁵⁹ ।
सान्द्रा निगडभूता च ⁶⁰ प्रीतिर्नैसर्गिकी मता ⁶¹ ॥२६॥