अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

विषय-क्रमः
स्फुटार्थासहितस्यास्य वासुबन्धवकर्मणः ।
आद्यकोशचतुष्कस्य वस्तुजातमिदं खलु ॥
प्रथमं कोशस्थानम् चक्षुरादिविज्ञानानि ३६
अविज्ञप्तिः ३७
१. धातुनिर्देशः कतमानि भूतानि ? ४२
रूपस्कन्धः ४४
मङ्गलम् ३ वेदनास्कन्धः, संज्ञास्कन्धः ४८
मङ्गलप्रयोजनम् १० संस्कारस्कन्धः ४८
कोऽयमभिधर्मः ? ११ धर्मायतनम् ५०
इदं शास्त्रं कथमभिधर्मकोशम् ? १३ विज्ञानस्कन्धः ५०
किमर्थं पुनरभिधर्मोपदेशः ? १४ धातवः सप्त ५०
केषां धर्माणां प्रविचयार्थम- धातवोऽष्टादश ५२
भिधर्मोपदेशः ? १६ सर्वसंग्रहः ५४
कतमे सास्रवाः धर्माः ? १६ कः स्कन्धायतनधात्वर्थः ? ५६
कतमे अनास्रवा धर्माः ? १८ आकाशधातुलक्षणम् ७७
कतमत् त्रिविधमसंस्कृतम् ? १९ विज्ञानधातुलक्षणम् ७८
कः प्रतिसंख्यानिरोधः ? २० धातूनां कति सनिदर्शनाः ?
कोऽप्रतिसंख्यानिरोधः ? २२ कति अनिदर्शनाः ? ७८
कतमे संस्कृता धर्माः ? २५ कति सप्रतिघाः कति अप्रतिघाः ? ७९
पञ्चेन्द्रियाणि ३० कति कुशलाः कत्यकुशलाः,
अर्थाः पञ्च ३१ कत्यव्याकृताः ? ८२
रूपायतनम् ३२ कति कामधात्वाप्ताः ? ८३
शब्दः ३४ कति रूपधात्वाप्ताः ? ८३
रसः, गन्ध., स्प्रष्टव्यम् ४५ कति सास्रवाः, कत्यनास्रवाः ? ८७

( ई )
कति सवितर्काः सविचाराः ? ८८
कत्यवितर्का विचारमात्राः ? ८८
कत्यवितर्का अविचारमात्राः ? ८९
कति सालम्बनाः, कत्यनालम्बनाः ९०
कत्युपात्ताः, कत्यनुपात्ताः ? ९१
कति भूतस्वभावाः,
कति भौतिकाः ? ९२
कति सञ्चिताः, कत्यसञ्चिताः ९४
कश्छिनत्ति, कश्छिद्यते ? ९५
कति विपाकजा धातवः
कत्योपचयिकाः, कति नैःष्यन्दिकाः,
कति द्रव्युक्ताः, कति क्षणिकाः ? ९७
चक्षुर्धात्वादीना प्रतिलम्भ-
समन्वागमविचारः १०१
कत्याध्यात्मिकाः धातवः
कति बाह्याः ? १०४
कति धातवः सभागाः,
कति तत्सभागाः ? १०५
कति दर्शनहेयाः, कति
भावनाहेयाः, कत्यहेयाः ? १०६
अष्टादशाना धातूनां कति दृष्टिः,
कति न दृष्टिः ? ११२
आनुषङ्गिकः प्रसङ्गः १२७
धातूना विज्ञानानां च
विज्ञेयः कः केन ? १३१
धातूनां मध्ये कति नित्याः,
कत्यनित्याः ? १३२
कतीन्द्रियम्, कति नेन्द्रियम् ? १३२
द्वितीयं कोशस्थानम्
२. इन्द्रियनिर्देशः
क इन्द्रियार्थः ? १३५
कस्य चैषां क्वाधिपत्यम् ? १३५
कति सास्रवाणि, कत्यना-
स्रवाणीन्द्रियाणि ? १४८
कतीन्द्रियाणि विपाकः,
कति न विपाकः ? १५१
प्रश्नात् प्रश्नान्तरम् १५३
कतमानि द्वादश ? १५५
कतीन्द्रियाणि सविपाकानि,
कत्यविपाकानि ? १५८
कति कुशलानि, कत्यकुशलानि,
कत्यविपाकानि ? १५९
कतमदिन्द्रिय कतमद्धात्वाप्तम् १६०
कतीन्द्रियाणि दर्शनप्रहातव्यानि,
कति भावनाप्रहातव्यानि ?
कत्यप्रहातव्यानि ? १६१
कतीन्द्रियाणि कस्मिन् धातौ
विपाकः प्रथमतॊ लभ्यन्ते १६२
कस्मिन् धातौ म्रियमाणः कती-
न्द्रियाणि निरोधयति ? १६४
कतमच्छ्रामण्यफलं कतिभि-
रिन्द्रियैः प्राप्यते ? १६६
कतमेनेन्द्रियेण समन्वागतः
कतिभिरवश्यं समन्वागतो
भवति ? १७३
रूपिणां सहोत्पादनियमः १७६

धातुषु समुदाचरन्ति - 389 (३८९)
पञ्च गतयः - 389 (३८९)
सप्त विज्ञानस्थितयः - 393 (३९३)
चतस्रः पुनर्विज्ञानस्थितयः - 398 (३९८)
तासां स्वभावः - 398 (३९८)
चतस्रो योनयः - 401 (४०१)
कस्यां गतौ कति योनयः ? - 402 (४०२)
कोऽयमन्तराभवो नाम ? - 404 (४०४)
कां गतिं गमिष्यतः किमाकृतिरन्तराभवः ? - 419 (४१९)
आत्मवादः - 432 (४३२)
प्रतीत्यसमुत्पादः - 435 (४३५)
स पुनश्चतुर्विधः - 436 (४३६)
एषा कतमाऽभिप्रेता भगवतः ? - 440 (४४०)
एष द्वादशाङ्गस्त्रिस्वभावः - 442 (४४२)
प्रतीत्यसमुत्पादनिर्वचनम् - 453 (४५३)
अविद्येति कोऽर्थः ? - 463 (४६३)
नामरूपमिति कोऽर्थः ? - 4

( १५ )
षड् वेदनाः ४७३ कीदृशाः प्राथमकल्पिकाः
पुनश्चाष्टादशविधा वेदनाः ४७६ सत्त्वाः ? ५४४
प्रतीत्यसमुत्पादः क्लेश-कर्म- तिस्रः संवर्तन्यः ५५७
वस्तूनि ४८६ चतुर्थकोशस्थानम्
कथं सत्त्वानां स्थितिः ४९२ (कर्म-निर्देशः)
कतमस्मिन् विज्ञाने वर्तमाने द्वे कर्मणी ५६७
च्युत्युपपत्ती भवतः ? ५०१ कायविज्ञप्तिः ५६८
भाजनलोकः ५०६ वाग्विज्ञप्तिः ५७८
जलकाञ्चनमण्डलम् ५०७ अविज्ञप्तिः ५७८
चत्वारो द्वीपाः ५०८ कुतस्त्यानि महाभूतान्युपादाय
अष्टौ अन्तरद्वीपाः ५१३ कुतस्त्यं कायवाक्कर्म ? ५६०
षोडश उत्सदाः ५१५ किं समुत्थानवशादेव कुशला-
चन्द्राकौ कस्मिन् प्रतिष्ठितौ ? ५१८ कुशलत्वं वेदितव्यम् ? ५६७
चन्द्रमसो विकले मण्डले समुत्थानं द्विविधम् ६००
कारणम् ? ५१६ प्रवर्तकं समुत्थानम् ६०१
कतमे सत्त्वाः सूर्यादिविमा- अनुवर्तकं समुत्थानम् ६०३
नान्यध्यावसन्ति ? ५२० अविज्ञप्तिस्त्रिधा ६०५
त्रिदशानां भाजनसन्निवेशः ५२० संवराः कथं लभ्यन्ते ? ६१८
देवस्थानानामधरादुत्तरं प्रातिमोक्षसंवरः ६१९
कियद्विप्रकृष्टम् ? ५२७ नव्य समादानं ६२०
विमानानां प्रमाणम् ५२८ उपवाससंवरः ६२२
तद्वासिनां सत्त्वानां प्रमाणभेदः ५२९ किमर्थमष्टाङ्गान्यपादीयन्ते ? ६२३
प्रमाणभिन्नानां तेषामायु- किमसो बुद्धधर्मसङ्घान् शरणं
षोऽप्यस्ति भेदः ५३० गच्छति ? ६२८
योजनादिप्रमाणम् ५३६ असंवरः ६४०
कल्पादिप्रमाणम् ५३८ त्रीणि कर्माणि ६५२
बुद्धत्वं कतमैः कल्पैः प्राप्यते ? ५४४ कर्म चतुर्विधम् ६६८
बुद्धादीनां कस्मिन् काले प्रयोगमौलपृष्ठानां कर्मणां
उत्पादः ? ५४६ कथं व्यवस्थापनम् ? ६७७
( इतोऽग्रे १६ पृष्ठे द्रष्टव्यम् )

द्वितीयभागस्य
विषयक्रमः
स्फुटार्थासहितस्यास्य वासुबन्धवकर्मणः ।
अन्त्यकोशचतुष्कस्य ज्ञेयोऽयं विषयक्रमः ॥
पञ्चमं कोशस्थानम्
(अनुशयनिर्देश )
अनुशयाः समासेन षट् ७६०
ते रागभेदात् सप्त ७६१
कामराग एवानुशयः ७६२
क्लेश एवानुशयः ७६४
रागो द्विधा ७६४
भवरागः ७६५
अभिधर्मे दशानुशयाः ७६५
त एव विस्तरेणाष्टानवतिः ७६५
कामावचरा षट्त्रिंशत् ७६६
रूपावचारा एकत्रिंशत् ७६८
आरूप्यावचरा एकत्रिंशत् ८६८
एषु कति दर्शनहेयाः ?
कति भावनाहेयाः ? ७६८
दृष्टयः पञ्च, तासां स्वभावः ७७२
चत्वारो विपर्यासाः तेषां
स्वभावः ७७७
कस्य ते प्रहीणाः कस्य न
प्रहीणाः ७७९
मानाः सप्त, नव च ७८२
मानाः किम्प्रहातव्या. ? ७८३
एकादशानुशयाः सभागधातु-
सर्वत्रगाः ७८५
अनुशयेषु कति सास्रवा-
लम्बनाः ? ७८६
कति अनास्रवालम्बनाः ? ७८६
कति अकुशलाः ? ७९३
कति अव्याकृताः ? ७९३
कत्यकुशलमूलानि कति न? ७९५
कत्यव्याकृतमूलानि ७९५
प्रश्नव्याकरणानां लक्षणम् ८००
अनुशयोऽतीते न कस्मिन्ननुशेते,
प्रत्युत्पन्ने न कस्मिन् ?
अनागते च कस्मिन् ? ८०१
चत्वारः सर्वास्तिवादाः ८०५
तेषु तृतीयः शोभनः ८०८
त्रैधातुका दुःखसमुदयदर्शनहेया
भावनाहेयाश्च धर्माः ८१६
त्रैधातुकाः पञ्चप्रकारा धर्माः ८२२
सुखेन्द्रियालम्बने विज्ञाने
कत्यनुशया अनुशेरते ८२४

( १३ )
दशानामनुशयानां कथं मार्गविशेषगमनेन क्लेशानां
प्रवृत्तिः ? ८२८ प्रहाणविशेषो भवति ? ८५६
उत्पद्यमानोऽनुशयस्त्रिभिः द्वे परिज्ञे ८६१
कारणैरुत्पद्यते ८२६ परिज्ञा नव ८६२
दशानुशया एव त्रय आस्रवाः ८३० कस्मान्नेकैकं प्रहाणं परिज्ञा
चत्वार ओघाः ८३२ व्यवस्थाप्यते ? ८६५
चत्वार्युपादानानि ८३३ कः कतिभिः परिज्ञाभिः
अनुशयशब्दार्थः ८३३ समन्वागतः ? ८६६
आस्रवशब्दाथः ८३४ कः कति परिज्ञास्त्यजति
अनुशयाः संयोजनादिभेदेन लभते वा ? ८६६
पञ्चधा ८३६ षष्ठं कोशस्थानम्
नव संयोजनानि ८३६ (मार्गपुद्गलनिर्देशः)
त्रीणि बन्धनानि ८४२ द्विविधो भावनामार्गः ८७१
अनुशयाः पूर्वमुक्ताः ८४३ चत्वारि सत्यानि ८७२
क्लेशा एव उपक्लेशाः ८४३ एषामेवमेवाभिसमये कारणम् ८७३
दश पर्यवस्थानानि ८४४ अभिसमयशब्दार्थः ८७४
अनुशयानां कति मनोभूमिकाः ? सर्वे सास्रवाः सस्काराः दुःखम् ८७५
कति षड्विज्ञानकायिकाः ? ८४८ सत्यानां दर्शनोपायः ८८१
सुखादिपञ्चेन्द्रियाणां कतमे- प्रज्ञानां लक्षणम् ८८१
नेन्द्रियेण कतमः क्लेश चतुभिरार्यवस्त्वैः किं दर्शितं
उपक्लेशो वा सम्प्रयुक्तः ? ८४८ भगवता ? ८८४
क्लेशानामिन्द्रियसम्प्रयोगः ८४८ भावनाद्वयम् ८८४
उपक्लेशानामिन्द्रियसम्प्रयोगः ८५० अशुभाया भावनाया लक्षणम् ८८५
अनुशयानां प्रहाणप्रकार ८५४ आनापानस्मृत्यवेक्षणम् ८८८
कतिविधः प्रतिपक्षः ? = ५ सा च षड्विधा ८८६
प्रहीयमाणः क्लेशः कुतः स्वभावस्मृत्युपस्थानम् ६०३
प्रहातव्यः ? ८५६ कायादीन् सर्वानभिसमस्य
कतिविधो दूरीभावः ? ८५८ चतुर्भिराकारैः पश्यति ६०७

yoḥ? No, शैक्षाशैक्षयोः).

Line 23 left:
शैक्षा धर्माः कतमे ? ६७३ (or कनमे ?)

Line 24 left:
शैक्षः कुतो वैराग्यमाप्नोति ? ६७४

Line 25 left:
कतमया भूम्या कुतो

Right column:
Line 1: वैराग्यम् ? ६७६
Line 2: क्षयज्ञानादनन्तरं किमुत्पद्यते ? ६७६
Line 3: श्रामण्यम्, तत्फलानि च ६७६
Line 4: ब्राह्मण्यम्, धर्मचक्रम् ६८२
Line 5: कस्मिन् धातौ कति श्रामण्य-
Line 6: फलानि ? ६८७
Line 7: अर्हन्तः षट् ६८८
Line 8: शैक्षानाशैक्षाश्च षड्गोत्राः १००२
Line 9: परिहाणिस्त्रिधा १००३
Line 10: इन्द्रियभेदादर्हन्तो नव १००७
Line 11: सप्त पुद्गलाः १००७
Line 12: कियता पूर्णः शैक्षो भवति ? १०११
Line 13: समासतो मार्गः कतिविधः ? १०१२
Line

( १५ )

सप्तम कोशस्थानम् समापत्तिवर्णनम् ११२६
(ज्ञाननिर्देशः) केयमेकाग्रता ? ११२६
नामलाः क्षान्तयो ज्ञानम् १०३३ ध्यानमिति कोऽर्थः ? ११२७
क्षयानुत्पादधीर्न दृक् १०३४ आरूप्यवर्णनम् ११३०
लौकिकी प्रज्ञा ज्ञानम् १०३४ आकाशानन्त्यायतना-
दशभिर्ज्ञानैः सर्वज्ञानसंग्रहः १०३५ दीनामालम्बनम् ११३७
सप्तभिः कारणैः दश अष्टविधस्यापि समापत्ति-
ज्ञानानि व्यवस्थाप्यन्ते १०४२ द्रव्यस्य आस्वादनासम्प्र-
दशानां ज्ञानानामाकारवर्णनम् १०४५ युक्तादिभेदेन वर्णनम् ११४६
आकारो नाम क एष धर्मः ? १०६२ शुद्धकादीनां कथं लाभः ? ११५१
ज्ञानानां कुशलादिभेदः १०६३ केनाश्रयेण कति ध्याना-
स्मृत्युपस्थानसंग्रहः १०६४ रूप्याः सम्मुखीक्रियन्ते ? ११५८
कतमस्य ज्ञानस्य कति ध्यानाऽरूप्याणां किमालम्

, there is a horizontal dividing line: —————.
That horizontal line is roughly level with एषा कर्मपथानां त्रिविधफलं or कथम् ? ७१२.

Let's count the lines on the right side:

1. कतमत् कर्म कतिभिः फलैः
2. प्रहाणम् ? ७१४
3. प्रयोगविहितादीनां कर्मणां
4. लक्षणम् ७२०
5. कर्मावरणम् ७२३
6. किंस्वभावान्यानन्तर्याणि ७२५
7. त्रीणि पुण्यक्रियावस्तूनि ७३६
8. किमिदं दानं नाम ? ७४०
9. कर्मणां गुरुलघुत्वयोः षट्
10. कारणानि ७४५
11. कथं कर्मोपचितं भवति ? ७४६
12. शीलमयं कर्म ७४६
13. समाहितं कर्म ७५१
14. लिपिमुद्रागणनादीनां स्वभावः ७५३

Count = 14 lines on the right!

Now count the lines on the left side:

1. प्राणातिपातकर्मपथलक्षणम् ६८४
2. अदत्तादानम् ६८७
3. अगम्यगमनम् ६८

अभिधर्मकोशम्
भाष्यस्फुटार्थासहितम्

The provided image is completely blank/white and does not contain any text to transcribe.

* ॐ नमो बुद्धाय *
अभिधर्मकोशम्
[ भाष्यसहितम् ]
प्रथमं कोशस्थानम्
( धातुनिर्देशः )
शास्त्रं प्रणेतुकामः स्वस्य शास्तृमाहात्म्यज्ञापनार्थं गुणाख्यानपूर्वकं तस्मै
नमस्कारमारभते—
* नमो मारबलप्रमथनाय १ *
.टार्था व्याख्या
महाबलो ज्ञानसमाधिदन्तो यः पञ्जरं जन्ममयं विदार्य ।
विवेश निर्वृत्यटवीं प्रशान्तां तं शास्तृनागं शिरसा नमामि ॥
परमार्थशास्त्रकृत्या कुर्वाणं शास्तृकृत्यमिव लोके ।
यं बुद्धिमतामग्र्यं द्वितीयमिव बुद्धमित्याहुः ॥
तेन वसुबन्धुनाम्ना भविष्य-परमार्थबन्धुना जगतः ।
अभिधर्मप्रत्यासः कृतोऽयमभिधर्मकोशाख्यः ॥
अभिधर्मभाष्यसागरसमुद्धृतस्यास्य शास्त्ररत्नस्य ।
व्याख्या मया कृतेयं यथार्थनामा स्फुटार्थेति ॥
गुणमति-वसुमित्राद्यैर्व्याख्याकारैः पदार्थविवृतिर्या ।
सुकृता साभिमता मे लिखिता च तथायमर्थ इति ॥
सिद्धान्तार्थापसृता क्वचित् क्वचिद् या तु तैः कृता व्याख्या ।
तामुद्धृत्य यथावद् विहितेह मयान्यथा व्याख्या ॥
अभिधर्मविभाषायां कृतश्रमा येऽभिधर्मकोशे च ।
प्रविचार्येतामियं तैर्व्याख्या युक्ता न वा युक्ता ॥
१. नमो रत्नत्रयाय—पाठ० ।

४ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
यः सर्वथा सर्वहतान्धकारः
संसारपङ्काज् जगदुज्जहार ।
तस्मै नमस्कृत्य यथार्थशास्त्रे
शास्त्रं प्रवक्ष्याम्यभिधर्मकोशम् ॥ १ ॥
युक्ता चेद् ग्राह्येयम्, न चेदपोह्यान्यथा विधातव्या ।
न हि विषमेऽर्थे स्खलितुं न सम्भवेन्मादृशां बुद्धिः ॥
“यः सर्वथासर्वहतान्धकारः संसारपङ्काज्जगदुज्जहार ।
तस्मै नमस्कृत्य यथार्थशास्त्रे शास्त्रं प्रवक्ष्याम्यभिधर्मकोशम् ॥”
इत्यस्य श्लोकस्यार्थं विवृण्वान आचार्य आह—शास्त्रं प्रणेतुकामः स्वस्य
शास्तुर्माहात्म्यज्ञापनार्थं गुणाख्यानपूर्वकं तस्मै नमस्कारमारभत इति । शास्त्रम् =
अभिधर्मकोशम् । प्रणेतुकामः = कर्तुकामः । स्वस्य शास्तुः = आत्मीयस्य
शास्तुः । स हि भगवानाचार्यस्यात्मीयः शास्ता; तच्छासनप्रतिपन्नत्वात् ।
तेन वा शास्त्रा महाकरुणापरतन्त्रेण सकलो लोकः स्वत्वेन परिगृहीतः,
तस्मादाचार्यस्यापि स्वत्वेन गृहीतस्य स भगवान् स्वः शास्ता भवति ।
माहात्म्यज्ञापनार्थमिति । महात्मत्वं माहात्म्यम्=स्वपरार्थप्रतिपत्तिसम्पत्,
तज्ज्ञापनार्थम् = तदवबोधार्थम् । गुणाख्यानपूर्वकम्=गुणकथनपूर्वकम् । तस्मै
नमस्कारमारभते=तस्मै प्रणामं करोतीत्यर्थः ।
अतीतकालत्वाद् ‘आरब्धवान्’ इति वक्तव्ये वर्तमानकाले पदप्रयोगः,
अद्यापि नमस्कारारम्भाभिप्रायत्, शिष्यपरम्परया वा नमस्कारारम्भाविरा-
मात् । शब्दशास्त्रेऽपीदृश एव शब्दप्रयोगो दृश्यते—“अथ शब्दानुशासनम् ।
‘अथ’ इत्ययं शब्दोऽधिकारायर्थः प्रयुज्यते” ( पा० म० भा० १.१.१. ) इति ।
गुणाख्यानमात्रेण माहात्म्यावबोधः, न नमस्कारेणेति चेत्, न; तस्य
तत्सूचकत्वात् । नमस्कारेण हि माहात्म्यं सूच्यते । अथ वा—गुणाख्यानेनैव
माहात्म्यं ज्ञाप्यते, न नमस्कारेण; नमस्कारारम्भस्तु स्वपुण्यप्रसवार्थम्, सदा-
चारानुवृत्तिप्रदर्शनार्थं वा; ‘कृताभिमतदेवतापूजास्तुतिनमस्कारा हि सन्तः
क्रियामारभन्ते’ इति सतामाचारात् । तत्र माहात्म्यज्ञापनं किमर्थमिति ?
आचक्ष्महे—तद्गौरवोत्पादनार्थम् । गौरवोत्पादनं पुनस्तत्प्रवचनसत्कृत्यश्रव-
णार्थम् । सत्कृत्यश्रवणं क्रमेण श्रुत-चिन्ता-भावनामयप्रज्ञोत्पादनार्थम् ।
तदुत्पादनं क्लेशप्रहाणार्थम् । तत् पुनः सर्वदुःखोपशमलक्षणनिर्वाणप्रापणार्थमिति
प्रयोजननिष्ठा ।
माहात्म्यज्ञापनं त्वेकमाचार्येण प्रयोजनमुक्तम्ः साक्षात् प्रयोजनत्वात् ।
तदितराणि त्वभ्यूहितुं शक्यानीति नोक्तानि ।

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ५
य इति बुद्धं भगवन्तमधिकृत्याह। हतमस्यान्धकारमनेन वेति हतान्धकारः,
सर्वेण प्रकारेण सर्वस्मिन् हतान्धकारः सर्वथासर्वहतान्धकारः । अज्ञानं हि
य इति बुद्धं भगवन्तमधिकृत्याह इति। सामान्यशब्दोऽपि यच्छब्दो विहित-
विशेषणत्वाद्विशेषवृत्तिर्भवति, तद्यथा—य एषां ब्राह्मणानां गौरः शुक्लवासाः
स देवशर्मेति, तद्वदिहापि “यः सर्वथासर्वहतान्धकारः संसारपङ्काज्जगदुज्जहार,
तस्मै नमस्कृत्य” इति बुद्ध एव भगवति यच्छब्दो वर्तते। न हि बुद्धादन्य एवं-
गुणविशिष्टः संभवतीत्यतो व्याचष्टे—'य इति बुद्धं भगवन्तमधिकृत्याह' इति ।
बुद्ध इति कर्तरि क्तविधानम्। बुद्धेर्विकसनाद् बुद्धः, विबुद्ध इत्यर्थः ।
विबुद्धं पद्ममिति यथा। अथ वा-अविद्या-निद्राद्वयापगमाद् बुद्धः, प्रबुद्ध इत्यर्थः ।
प्रबुद्धपुरुष इति यथा ।
कर्मकर्तरि क्तविधानमित्यपरे। स्वयं बुध्यत इति बुद्ध इत्यर्थः ।
कर्मण्यपि क्तविधानमप्यदोषं पश्यामः । सर्वगुणसम्पत्सम्पन्नतया सर्वदोष-
विनिर्मुक्ततया च बुद्धैरन्यैर्वा बुद्धो ज्ञात इत्यर्थः ।
'भगवन्तम्' इति द्वितीयपदोपादानमनादरसम्भावनानिवृत्त्यर्थम् । निरुप-
पदानामभिधानानां हि लोकेऽनादरो दृश्यते—देवदत्तः, दत्त इति । विनय-
विभाषाकारास्तु चतुष्कोटिकं कुर्वन्ति—१. अस्ति बुद्धो न भगवान्; प्रत्येक-
बुद्धः स्वयम्भूत्वाद् बुद्ध इति शक्यते वक्तुम्, न तु भगवान्, अपरिपूर्णदानादि-
सम्भारत्वात्; यो हि माहात्म्यवान् स भगवानुच्यते। २. अस्ति भगवान्न
बुद्धश्चरमभविको बोधिसत्त्वः; परिपूर्णदानादिपारमितत्वाद्, अनभिसम्बुद्धत्वाच्च,
३. अस्त्युभयथा बुद्धो भगवान्; ४. अस्ति नोभयथा—एतानाकारान् स्थाप-
यित्वेति । अतो बुद्धं भगवन्तमित्युभयविशेषणम् ।
हतमस्यान्धकारमनेन वेति हतान्धकारः । षष्ठीबहुव्रीहौ मार्गेण हतमिति
कर्तृभूतो मार्गोऽध्याहार्यः । तृतीयाबहुव्रीहौ तु मार्गेणेति करणमध्याहार्यम् ।
अपर आह—विग्रहद्वयप्रदर्शनम् “हन हिंसागत्योः” (द्र०-मा० धा० २.२)
इति हन्त्यर्थद्वयपरिग्रहार्थम् । यदा हतमस्यान्धकारमिति विग्रहस्तदा गत्यर्थो
हन्तिर्गृह्यते, गतमस्यान्धकारमित्यर्थः । यदा पुनस्तृतीयाबहुव्रीहिस्तदा
हिंसार्थो हन्तिर्गृह्यते, हिंसितमनेनान्धकारमित्यर्थः । एवमुत्तरयोः पदयोरेक-
पद्यं कृत्वा पश्चात् सप्तमीतत्पुरुषं करोति—सर्वस्मिन् हतान्धकारः सर्वहतान्ध-
कार इति । तथा च सति हतशब्दोऽत्र न पूर्वं निपतति ।
सप्तमीसमासस्त्विह केन लक्षणेन भवतीति चिन्त्यम् । “सप्तमी शौण्डैः”
(पा० सू० २.१.१०) इति समासः । हतान्धकारशब्दः शौण्डादिषु पठ्यते ।

६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
भूतार्थदर्शनप्रतिबन्धादन्धकारम्, तच्च भगवतो बुद्धस्य प्रतिपक्षलाभेनात्यन्तं
सर्वथा सर्वत्र ज्ञेये पुनरनुत्पत्तिधर्मत्वादद्धतम् ; अतोऽसौ सर्वथासर्वहतान्धकारः ।
प्रत्येकबुद्धश्रावका अपि कामं सर्वत्र हतान्धकाराः, क्लिष्टसम्मोहात्यन्तविगमात्, न
शौण्डादीनामाकृतीकृतत्वात् तत्रास्यानुप्रवेशोऽवगन्तव्यः । "सप्तमी" इति
योगविभागाद् वा । उत्सर्गेण वा समासः । "सह सुपा" (पा० सू० २.१.४)
इति सुबिति वर्तमाने सुबन्तं सुबन्तेन सह समस्यते यथेष्टमिति । "अकृतलक्षणो
वा तत्पुरुषो मयूरव्यंसकादिषु द्रष्टव्यः" (पा० सू० २.१.७२) इत्यनेन वा ।
कथमुपसर्जनीभूतमन्धकारं सर्वस्मिन्नित्यनेनाभिसम्बध्यते ? सत्यम्; नान्धकार-
मनेनाभिसम्बध्यते, अन्धकारघातस्त्वेनेनाभिसम्बध्यते । येन ह्यन्धकारघातेन
योगाद् भगवान् हतान्धकारः, स तस्यान्धकारघातः सर्वाधारोऽवगन्तव्यः,
यथा—अक्षेषु धूर्त इति, येन धौर्त्यलक्षणेन गुणेन योगादसौ धूर्तः सोऽक्षाधारः;
एवमिहाप्यवगन्तव्यम् ।
अन्यथापि चेह सम्भवन्तं समासं पश्यामः । सर्वस्मिन् हतं सर्वहतुम्,
सर्वेण प्रकारेण सर्वहतं सर्वथासर्वहतम्, सर्वथासर्वहतमन्धकारमनेनेति, अनेन
वेति सर्वथासर्वहतान्धकारः । एवं हतशब्दस्यान्धकारेण सामानाधिकरण्यम्,
न च पूर्वनिपात इति । सर्वेण प्रकारेणेति । क्लिष्टाक्लिष्टान्धकारविगमतः ।
सर्वस्मिन् ज्ञेये द्वादशायतनलक्षणे । "सर्वं सर्वमिति ब्राह्मण यावदेव द्वादशा-
यतनानि" ( ) इति सूत्रे वचनात् ।
किमत्र शार्वरं तमोऽन्धकारशब्देनोच्यते ? नेत्याह—अज्ञानं हि भूतार्थ-
दर्शनप्रतिबन्धादन्धकारम् इत्यवगन्तव्यम् । अन्धकारशब्दो हि नैशे तमसि
प्रसिद्धः । अन्धमिव जनं करोतीत्यन्धकारः; सद्भूतार्थावभासनप्रति-
बन्धात् तत्साधर्म्यादज्ञानमप्यन्धकाराख्यां लभते; भूतार्थद्योत्यादिसत्यदर्शनप्रति-
बन्धात् । तच्च इति तदज्ञानम् । प्रतिपक्षलाभेनेत्यार्यमार्गालाभेन । विपक्षः=
क्लेशः, विपक्षप्रतिघाताय पक्षः प्रतिपक्ष इति कृत्वा । अथ वा—ज्ञानमना-
स्रवमज्ञानप्रतिपक्षः, तस्य लाभेन । अत्यन्तं सर्वथा । सर्वत्र ज्ञेये पुनरनुत्पत्ति-
धर्मत्वादद्धतम्, असमुदाचारप्रहाणीकृतमित्यर्थः । अतोऽसौ इति, भगवान् । प्रत्येक-
बुद्धश्रावका अपि । अभ्यर्हितत्वात् प्रत्येकबुद्धशब्दः पूर्वनिपातः । कामम् इत्यनु-
ज्ञायाम् । न तु सर्वथा इति अक्लिष्टसम्मोहानत्यन्तविगमात् ।
ननु च सर्वं सास्रववस्तु श्रावकप्रत्येकबुद्धानामपि बुद्धवत् प्रहीणम्, किमिद-
मुच्यते— तेषामत्यन्तविगम इति, तथा ह्युक्तम्—"नाहमेकधर्म-
मप्यनभिज्ञायापरिज्ञाय दुःखस्यान्तक्रियां वदामि" ( ) इति तथा

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ७
तु सर्वथा; तथा हि एषां बुद्धधर्मेष्वतिविप्रकृष्टदेशकालेषु चार्थेषु १ अनन्तप्रभेदेषु
च १ भवत्येवाक्लिष्टमज्ञानम् ।
“नाहमेकधर्ममप्यपरिज्ञायाप्रहाय दुःखस्यान्तक्रियां वदामि” (
इति, तस्माच्छ्रावकप्रत्येकबुद्धानामपि तदक्लिष्टमज्ञानं चक्षुरादिवच्छन्दराग-
प्रहाणात् प्रहीणमेव, अन्यथा हि श्रावकप्रत्येकबुद्धानां दुःखान्तक्रिया न भवेत् ?
सत्यम्; अस्त्येतदेवम्, प्रहीणमेव तेषां क्लिष्टवदक्लिष्टमप्यज्ञानम् । तत्तु तेषां
चक्षुरादिवत् प्रहीणमपि समुदाचरति । बुद्धस्य तु प्रहीणं सन्न समुदाचरति ।
अत एव च विशेषितम्—‘पुनरनुत्पत्तिधर्मत्वादुद्धतम्’ इति । अन्यथा ‘तत् सर्वथा
सर्वत्र ज्ञेये प्रहीणम्’ इत्येवावक्ष्यत् ।
ये तु व्याचक्षते—‘श्रावकप्रत्येकबुद्धानां क्लिष्टसम्मोहमात्रविगमात् संक्लेश-
विनिवृत्तिः’ इति, तदपव्याख्यानमेषां यथोक्तमिति प्रत्याचक्ष्यते ।
तथा ह्येषामिति २ विस्तरः—तथा हीति, यस्मादित्यर्थः । अथ वा—तथेति
यथा न सर्वथा तथेति । हिशब्दो हेतौ । एषामिति श्रावकप्रत्येकबुद्धानाम् ।
बुद्धधर्मेषु आवेणिकादिषु । अतिविप्रकृष्टदेशकालेषु चार्थेषु । अतिविप्रकृष्टदेशेषु,
अतिविप्रकृष्टकालेषु च । अनन्तप्रभेदेषु च अबुद्धधर्मस्वभावेष्वपि रूपादिष्वर्थेषु ।
भवत्येवाक्लिष्टमज्ञानम् । समुदाचरत्येव तदित्यर्थः । तत्र ये बुद्धधर्मा आवेणि-
कादयस्तेषु स्वभावपरमसूक्ष्मगम्भीरत्वाद् बुद्धादन्येषामज्ञानम् । यथोक्तम्—
“जानीषे त्वं शारिपुत्र, तथागतस्य शीलस्कन्धं समाधिस्कन्धं प्रज्ञास्कन्धं विमुक्ति-
ज्ञानदर्शनस्कन्धम् ?” इति भगवता पृष्टेन स्थविरशारद्वतीपुत्रेणोक्तम्—“नो हीदं
भगवन्” ( •) इति । ये त्वन्येऽर्था रूपिणः परमाणुसञ्चितास्तेऽतिविप्र-
कृष्टदेशा यदि भवन्ति, येऽप्यविज्ञप्तिरूपिणस्तेऽपि यद्यतिविप्रकृष्टदेशाधारत्वादति-
विप्रकृष्टदेशा भवन्ति, तेष्वपि तेषामज्ञानम्; अनेकलोकधात्वन्तरितदेशत्वात् ।
श्रूयते हि स्थविरमौद्गल्यायनस्यातिविप्रकृष्टदेशमरीचिलोकधातुजातस्वमातृदेशा-
परिज्ञानम् । अतिविप्रकृष्टकालेष्वप्यतीतेष्वनागतेषु वा तेष्वर्थेष्वतिबहुकल्पान्त-
रान्तरितविनाशप्रादुर्भावत्वात् तेषां भवत्येवाज्ञानम् । श्रूयते हि स्थविरशारिपुत्रेण
मोक्षभागीयकुशलमूलादर्शनात् प्रव्रज्यापेक्ष्यपुरुषप्रत्याख्यानम् । भगवता तु
तस्य मोक्षभागीयं दृष्टम् । उक्तं च—
“मोक्षबीजमहं ह्यस्य सुसूक्ष्ममुपलक्षये ।
धातुपाषाणविवरे निलीनमिव काञ्चनम्” ॥ ( ) इति ।
१-१. अर्थेषु चानन्तप्रभेदेषु—का० ।
२. इतिशब्दोऽत्र ‘इत्यस्य प्रकरणस्य’ इत्यर्थे ज्ञेयः ; एवमुपर्यपि एतादृक्षु स्थलेषु ।

· ८ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-

इत्यात्महितप्रतिपत्तिसम्पदा संस्तुत्य पुनस्तमेव भगवन्तं परहितप्रतिपत्ति-
सम्पदा संस्तौति—संसारपङ्काज्जगदुज्जहारेति । संसारो हि जगदासङ्ग-
स्थानत्वाद् दुरुत्तरत्वाच्च पङ्कभूतः, तत्रावमग्नं जगदत्राणमनुकम्पमानो भगवान्
सद्धर्मदेशनाहस्तप्रदानैर्यथाभव्यमभ्युद्धृतवान् इति य एवमात्मपरहितप्रतिपत्तिसम्पदा
स च पुरुषः प्रत्राजित इति ! 'अनन्तप्रभेदेषु' इति, धातुगतियोन्युपपत्त्यादि-
प्रभेदेन दुर्बोधेष्वर्थेषु, तेषामज्ञानं भवत्येव ! तथा ह्याह—
'सर्वकारं कारणमेकस्य मयूरचन्द्रकस्यापि ।
नासर्वज्ञेयं ज्ञेयं सर्वज्ञज्ञानबलं हि तज्ज्ञानम्' ॥ ( ) इति ।
तान्येतानि चत्वार्यज्ञानकारणानि भवन्ति । तेषां क्वचिदेकम्, क्वचिद् द्वे,
क्वचित् त्रीणि, क्वांचेच्चत्वारीति सम्भवतो योज्यानि ।
इत्यात्महितप्रतिपत्तिसम्पद् इति विस्तरः—आत्महिताय प्रतिपत्तिरात्म-
प्रतिपत्तिः, आत्महितप्रतिपत्तेः सम्पदामहितप्रतिपत्तिसम्पत्, फलनिष्पत्ति-
रित्यर्थः । सा चेयं सम्पद् ज्ञानप्रहाणसम्पत्स्वभावा वेदितव्या । परहितप्रति-
पत्तिसम्पद् अपि तयैव वचनीया ।
अपरे व्याचक्षते—आत्महितप्रतिपत्तिः=आत्महितप्रतिपादनम्, आत्माहंतो-
पग्रह इत्यर्थः, तस्याः सम्पद् आत्महितप्रतिपत्तिसम्पत् । एवं परहितप्रतिपत्ति-
सम्पपि व्याख्येया ।
सा पुनः सर्वदुःखोपशमनिर्वाणपरिप्रापणस्वभावा; “संसारपङ्काज्जगदुज्ज-
हार” इति वचनात् । संसरणं संसारः = आजवञ्जीवीभावः, जन्ममरणपरम्परे-
त्यर्थः । अथ वा—संसरन्त्यस्मिन् सत्त्वा इति संसारः=त्रैधातुकम् । संसारः पङ्क
इव संसारपङ्कः, पङ्कसाधर्म्यात् । अत आह—संसारो हि जगदासङ्गस्थान-
त्वाद् दुरुत्तरत्वाच्च पङ्कभूत इति । पङ्को हि लोकेऽवसादात्मकत्वादासङ्गस्य
स्थानम्, अत एव च दुरुत्तरः । चञ्चलत्वाद् वा पराश्रयोत्तरणीयत्वाद् वा
दुस्तरः । संसारोऽपि हि तृष्णाभिष्यन्दितत्वादासङ्गस्थानम्, दुरुत्तरश्च दृष्टिवि-
चिकित्साविष्यन्दितेन । बुद्धापाश्रयोत्तरणीयत्वेन वा दुरुत्तरः । तत्रावमग्नं तादा-
त्म्यानुप्रवेशतः, समुदायावयवरूपतो वा । जगत् सत्त्वलोकः । अत्राणम् अना-
क्रन्दम् । अनुकम्पमानः करुणायमानो भगवान् । सद्धर्मदेशनाहस्तप्रदानैः । सद्धर्म
देशनेव हस्ताः, तेषां प्रदानानि, उत्तारणीयबहुत्वाद् बहुवचनम्, तैः । यथा-
भव्यमभ्युद्धृतवान् । यथाभव्यमित्यनुच्यमानमपि गम्यते; लोके तथा दृष्टत्वात् ।
तद्यथा—'ब्राह्मणानानीय भोजयामास' इत्युक्ते, ये तत्र भोजयितुं शक्ता ग्रामे
नगरे वा सन्निहितास्तानेव भोजयामासेति गम्यते; सर्वलोकब्राह्मणानां भोज-

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ९
युक्तस्तस्मै नमस्कृत्येति शिरसा प्रणिपत्य । यथार्थम् = अविपरीतं शास्तीति
यितुमशक्यत्वात् । एवमिहापि यो जनो भव्योऽभ्युद्धर्तुम्, तमेवाभ्युदधृतवा-
निति । अतो यथाभव्यमिति व्याचष्टे ।
“तस्मै नमस्कृत्य” इति शिरसा प्रणिपत्य । क्रियास्पदीभूतत्वान्नमहशब्दस्य
प्रणिपत्यार्थो नमस्कृत्यशब्दो भवति । प्रणिपातश्च लोके शिरसा प्रतीत इति
‘शिरसा’ इत्याह । वाङ्मनोनमस्कारोऽप्यत्रानुक्तसिद्धो गुणव्याख्यानपूर्वकत्वान्मन्-
स्कर्मपूर्वकत्वाच्च कायकर्मणः ।
‘तस्मै’ इति किल्लक्षणेयं चतुर्थी ? अत्र बहवो व्याख्यानकारा मुह्यन्ति ।
आचार्यगुणमतिः, तच्छिष्यश्चाचार्यवसुमित्र आहतुः—“नमःशब्दयोगे
चतुर्थी—‘नमःस्वस्तिस्वाहास्वधालंवषड्योगाच्च’” ( पा० सू० २.३.१६ ) इति,
तदेतदयुक्तम्; स्वतन्त्रस्य नमःशब्दस्य योगे सा चतुर्थी भवति, अस्वतन्त्रश्चायं
नमःशब्दः; क्रियास्पदीभूतत्वात् । अत एव चानेनैवाचार्येण व्याख्यायुक्तौ
“नमस्कृत्य मुनिं मूर्ध्ना” इति कर्मलक्षणा द्वितीया प्रयुक्ता । तस्मान्न नमः-
शब्दयोगे चतुर्थीति ।
द्वितीयायाः स्थाने चतुर्थी प्रयुक्तेत्यपरे; तदिदमेषामिच्छामात्रम्, न हि
लक्षणमस्यास्तीति ।
केन तर्हीयं चतुर्थी ? सम्प्रदानलक्षणेयं चतुर्थीति व्याचक्ष्महे । कथं
सम्प्रदानसंज्ञा ? “कर्मणा यमभिप्रैति स सम्प्रदानम्” ( पा० सू० १.४.३२ )
इति चूर्णिकारेण कर्मशब्द उभयथा वर्ण्यते—पारिभाषिकं कर्म, लौकिकं
चेति । तत्र यदा “कर्तुरीप्सिततमं कर्म” ( पा० सू० १.४.४९ ) इति
पारिभाषिकं कर्माश्रीयते, तदा कर्तुरीप्सिततमेन यमभिप्रैति स सम्प्रदानसंज्ञो
भवति—ब्राह्मणाय गां प्रयच्छतीत्येतत् सिद्धं भवति । यदा तु कर्म क्रियेति
लौकिकं कर्माश्रीयते, तदा क्रियया यमभिप्रैति स सम्प्रदानसंज्ञो भवतीति,
तदेतत् सिद्धं भवति—युद्धाय संनह्यति, पत्ये शेत इति । संनहनक्रियया
युद्धमभिप्रैति कर्ता, शयनक्रियया पतिमिति युद्धादीनां सम्प्रदानसंज्ञा सिद्धा
भवति । तथेहापि नमस्कारक्रियया शास्तारमभिप्रैत्याचार्यः, तस्माच्छास्तारि
सम्प्रदानसंज्ञा । सम्प्रदानसंज्ञायां सत्यां “सम्प्रदाने चतुर्थी” (पा० सू० २.३.१३)
इति चतुर्थी भवति । एवं च कृत्वा—
“पूर्वं प्रणम्य वदतां प्रवराय शास्त्रे” ( )
“प्रमाणभूताय जगद्धितैषिणे
प्रणम्य शास्त्रे सुगताय तायिने” ( प्र० समु० १.१. )

· ८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
इत्यात्महितप्रतिपत्तिसम्पदा संस्तुत्य पुनस्तमेव भगवन्तं परहितप्रतिपत्ति-
सम्पदा संस्तौति—संसारपङ्काज्जगदुज्जहारेति । संसारो हि जगदासङ्ग-
स्थानत्वाद् दुरुत्तरत्वाच्च पङ्कभूतः, तत्रावमग्नं जगदत्राणमनुकम्पमानो भगवान्
सद्धर्मदेशनाहस्तप्रदानैर्यथाभव्यमभ्युद्धृतवान् इति य एवमात्मपरहितप्रतिपत्तिसम्पदा
स च पुरुषः प्रत्राजित इति ! ‘अनन्तभेदेषु’ इति, ऋतुगतियोन्युपपत्त्यादि-
प्रभेदेन दुर्बोधेष्वर्थेषु, तेषामज्ञानं भवत्येव ! तथा ह्याह—
“सर्वकारं कारणमेकस्य मयूरचन्द्रकस्यापि ।
नासर्वज्ञैर्ज्ञेयं सर्वज्ञानबलं हि तज्ज्ञानम्” ॥ ( ) इति ।
तान्येतानि चत्वार्यज्ञानकारणानि भवन्ति । तेषां क्वचिदेकम्, क्वचिद् द्वे,
क्वचित् त्रीणि, क्वाचेच्चत्वारीति सम्भवतो योज्यानि ।
इत्यात्महितप्रतिपत्तिसम्पद् इति विस्तरः—आत्महिताय प्रतिपत्तिरात्म-
प्रतिपत्तिः, आत्महितप्रतिपत्तेः सम्पदामहितप्रतिपत्तिसम्पत्, फलनिष्पत्ति-
रित्यर्थः । सा चेयं सम्पद् ज्ञानप्रहाणसम्पत्स्वभावा वेदितव्या । परहितप्रति-
पत्तिसम्पद् अपि तथैव वचनीया ।
अपरे व्याचक्षते—आत्महितप्रतिपत्तिः=आत्महितप्रतिपादनम्, आत्महितो-
पग्रह इत्यर्थः, तस्याः सम्पद् आत्महितप्रतिपत्तिसम्पत् । एवं परहितप्रतिपत्ति-
सम्पदपि व्याख्येया ।
सा पुनः सर्वदुःखोपशमनिर्वाणपरिप्रापणस्वभावा; “संसारपङ्काज्जगदुज्ज-
हार” इति वचनात् । संसरणं संसारः = आजवञ्जीभावः, जन्ममरणपरम्परे-
त्यर्थः । अथ वा—संसरन्त्यस्मिन् सत्त्वा इति संसारः=त्रैधातुकम् । संसारः पङ्क
इव संसारपङ्कः; पङ्कसाधर्म्यात् । अत आह—संसारो हि जगदासङ्गस्थान-
त्वाद् दुरुत्तरत्वाच्च पङ्कभूत इति । पङ्को हि लोकेऽवसादात्मकत्वादासङ्गस्य
स्थानम्, अत एव च दुरुत्तरः । चञ्चलत्वाद् वा पराश्रयोत्तरणीयत्वाद् वा
दुरुत्तरः । संसारोऽपि हि तृष्णाभिष्यन्दितत्वादासङ्गस्थानम्, दुरुत्तरश्च दृष्टिवि-
चिकित्साविषन्दितेन । बुद्धापाश्रयोत्तरणीयत्वेन वा दुरुत्तरः । तत्रावमग्नं तादा-
त्म्यानुप्रवेशतः, समुदायावयवरूपतो वा । जगत् सत्त्वलोकः । अत्राणम् अना-
क्रन्दम् । अनुकम्पमानः करुणायमानो भगवान् । सद्धर्मदेशनाहस्तप्रदानैः । सद्धर्म
देशनेव हस्ताः, तेषां प्रदानानि, उत्तारणीयबहुत्वाद् बहुवचनम्, तैः । यथा-
भव्यमभ्युद्धृतवान् । यथाभव्यमित्यनुच्यमानमपि गम्यते; लोके तथा दृष्टत्वात् ।
तद्यथा—‘ब्राह्मणानानीय भोजयामास’ इत्युक्ते, ये तत्र भोजयितुं शक्ता ग्रामे
नगरे वा सन्निहितास्तानेव भोजयामासेति गम्यते; सर्वलोकब्राह्मणानां भोज-

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ९
युक्तस्तस्मै नमस्कृत्येति शिरसा प्रणिपत्य । यथार्थम् = अविपरीतं शास्तीति
यितुमशक्यत्वात् । एवमिहापि यो जनो भव्योऽभ्युद्धर्तुम्, तमेवाभ्युद्धृतवा-
निति । अतो यथाभव्यमिति व्याचष्टे ।
“तस्मै नमस्कृत्य” इति शिरसा प्रणिपत्य । क्रियास्पदीभूतत्वान्न नमःशब्दस्य
प्रणिपत्यार्थो नमस्कृत्यशब्दो भवति । प्रणिपातश्च लोके शिरसा प्रतीत इति
'शिरसा' इत्याह । वाङ्मनोनमस्कारोऽप्यत्रानुक्तसिद्धो गुणाख्यानपूर्वकत्वान्मन-
स्कर्मपूर्वकत्वाच्च कायकर्मणः ।
'तस्मै' इति किंलक्षणेयं चतुर्थी ? अत्र बहवो व्याख्यानकारा मुह्यन्ति ।
आचार्यगुणमति , तच्छिष्यश्चाचार्यवसुमित्र आहतुः—“नमःशब्दयोगे
चतुर्थी—'नमःस्वस्तिस्वाहास्वधालंवषड्योगाच्च" ( पा० सू० २.३.१६ ) इति,
तदेतदयुक्तम्; स्वतन्त्रस्य नमःशब्दस्य योगे सा चतुर्थी भवति, अस्वतन्त्रश्चायं
नमःशब्दः; क्रियास्पदीभूतत्वात् । अत एव चानेनैवाचार्येण व्याख्यायुक्तौ
“नमस्कृत्य मुनिं मूर्ध्ना" इति कर्मलक्षणा द्वितीया प्रयुक्ता । तस्मान्न नमः-
शब्दयोगे चतुर्थीति ।
द्वितीयायाः स्थाने चतुर्थी प्रयुक्तेत्यपरे; तदिदमेषामिच्छामात्रम्, न हि
लक्षणमस्यास्तीति ।
केन तहींयं चतुर्थी ? सम्प्रदानलक्षणेयं चतुर्थीति व्याचक्ष्महे । कथं
सम्प्रदानसंज्ञा ? “कर्मणा यमभिप्रैति स सम्प्रदानम्" ( पा० सू० १.४.३२ )
इति चूर्णिकारेण कर्मशब्द उभयथा वर्ण्यते—पारिभाषिकं कर्म, लौकिकं
चेति । तत्र यदा “कर्त्तुरीप्सिततमं कर्म" ( पा० सू० १.४.४९ ) इति
पारिभाषिकं कर्माश्रीयते, तदा कर्तुरीप्सिततमेन यमभिप्रैति स सम्प्रदानसंज्ञो
भवति—ब्राह्मणाय गां प्रयच्छतीत्येतत् सिद्धं भवति । यदा तु कर्म क्रियेति
लौकिकं कर्माश्रीयते, तदा क्रियया यमभिप्रैति स सम्प्रदानसंज्ञो भवतीति,
तदेतत् सिद्धं भवति—युद्धाय संनह्यति, पत्ये शेत इति । संनहनक्रियया
युद्धमभिप्रैति कर्ता, शयनक्रियया पतिमिति युद्धादीनां सम्प्रदानसंज्ञा सिद्धा
भवति । तथेहापि नमस्कारक्रियया शास्तारमभिप्रैत्याचार्यः, तस्माच्छास्तरि
सम्प्रदानसंज्ञा । सम्प्रदानसंज्ञायां सत्यां “सम्प्रदाने चतुर्थी" (पा० सू० २.३.१३)
इति चतुर्थी भवति । एवं च कृत्वा—
“पूर्वं प्रणम्य वदतां प्रवराय शास्त्रे" ( )
“प्रमाणभूताय जगद्धितैषिणे
प्रणम्य शास्त्वे सुगताय तायिने" ( प्र० समु० १.१. )