सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

शार्ङ्गधर संहिता (दीपिका टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

Sharangadhara Samhita with Dipika Hindi Commentary

शार्ङ्गधराचार्य द्वारा

स्रोत: चौखम्बा सुरभारती प्रकाशन · चौखम्बा सुरभारती प्रकाशन (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished356 पृष्ठ

अञ्जननिदानम् 295

अञ्जननिदानम् 295

विषमं पच्यते वातात् पित्तस्त्वचिरं चिरम्।
कफजः पित्तवच्छोथौ रक्तागन्तुसमुद्भवौ ।। 171 ।।
मन्दोष्णताऽल्पशोफत्वं काठिन्यं त्वक्सवर्णता।
मन्दवेदनता चैतदामशोथस्य लक्षणम् ।। 172 ।।
अतिदाहरुजातोदशोषभेदविवर्णताः।
तृष्णा ज्वरश्च शोथस्य पच्यमानस्य लक्षणम् ।। 173 ।।
कण्डूर्वल्गुद्भवस्तोदो रूक्शान्त्यारुणयनम्रता।
यन्त्रणात् पूयचलनं पक्वशोथस्य लक्षणम् ।। 174 ।।
सावर्ण्यं रुक्त्वगाढत्वमस्त्रपाकाकृतिः पुनः।
रूक्पाकप्यूयास्तैस्तेनारुःपाके तु त्रिदोषरुक् ।। 175 ।।
शारीरागन्तुभेदेनारुर्द्विधाऽऽद्यं तु दोषजम्।
परं शस्त्रादिकं तत्र दोषै रुग्दाहगौरवम् ।। 176 ।।
रक्तस्रावो रक्तजेऽथागन्तुजं तच्च षड्विधम्।
छिन्नं भिन्नं क्षतं विद्धं पिच्चितं घृष्टमित्यपि ।। 177 ।।
पातान्त्रभेदस्वल्पारुर्वैधचूर्णेन घर्षणात्।
सशल्यं यन्त्रणात् सास्रं बुद्बुदं चट्चटध्वनिः ।। 178 ।।
तृड्ज्वरोन्मादरुङ्मॊहरेकहिक्काऽपतानकाः।
कम्पच्छर्दिश्वासकासपक्षाघातहनुग्रहाः ।। 179 ।।
सिरास्तम्भो विसर्पश्चोपद्रवाः षोडशारुषः।
सर्वैरेतैर्व्रणोऽसाध्यो याप्योऽर्धैश्च सुखस्तथा ।। 180 ।।
भग्नं द्विधा सन्धिकाण्डभेदात् षोढाऽत्र सन्धिजम्।
विवर्तितं च उत्क्षिप्तं तिर्यक्क्षिप्तमथोऽपि च ।। 181 ।।
विश्लिष्टमुत्पिष्टमिति काण्डे द्वादशधा तु तत्।
अस्थिच्छल्लीकर्कटाश्वकर्णचूर्णितपिच्चितम् ।। 182 ।।
काण्डभग्नं द्विधाच्छिन्नं वक्रं चाप्यतिपातितम्।
मज्जागतं च स्फुटितं यथास्वं लक्षयेदिदम् ।। 183 ।।
उपेक्षाणाद्याति दूरं गतो नाडीं च यो व्रणः।
नाडीव्रणः स विज्ञेयः सपूयक्लेददाहरुक् ।। 184 ।।
गुदस्य द्व्यङ्गुले क्षेत्रे पार्श्वतः पिडिकाऽऽर्त्तिकृत्।
भिन्नो भगन्दरो ज्ञेयः स च पञ्चविधो मतः ।। 185 ।।
सरुवक्लेदोऽनेकमुखो वातात् स्याच्छतपोनकः।
उष्ट्रग्रीवस्तु पित्तेन परिस्रावी कफेन च ।। 186 ।।
शम्बूकावर्त्तकोन्मार्गौ तु स्यातां त्रिदोषजौ।
शुक्रमूत्रवह्नौ दुःखी न साध्यौ दूरगौ भृशम् ।। 187 ।।
गलैकदेशे श्वयथुरपाको गलगण्डकः।
मेदोवातकफैस्त्रेधा कण्डूरुग्गौरवं क्रमात् ।। 188 ।।
ग्रन्थिः कुत्राप्यपाकोऽङ्गे दोषास्त्रागन्तुमेदसः।
स एव पाक्यर्बुदः स्यात् तद्वृत्तीढो मुहुः स्रवन् ।। 189 ।।

गण्डमाला गले नैकैर्गण्डैर्मेदःकफोत्थितैः।
चिरपाकिभिरेषैव चिरस्थाऽपचिका भवेत् ।। 190 ।।
श्वयथुर्मुष्टिवद्दाहरुगाढ्यो विद्रधिर्द्विधा।
बहिरन्तश्च षोढा तैः पृथक्सर्वैरसृकक्षतात् ।। 191 ।।
बाह्यः स पक्वोऽरुर्वत्सयादान्तरस्तु करोत्यसौ।
बस्तौ कृच्छ्रं क्लोम्युदन्यां पार्श्वबन्धं तु वृक्कयोः ।। 192 ।।
पायावपानविड्रोधं कुक्षावनिलजा रुजः।
नाभ्यां हिक्कां हृदि श्वासं प्लीह्नि श्वासाप्रवर्त्तनम् ।। 193 ।।
यकृत्यजस्रं कसनं वङ्क्षणे तु कटिग्रहम्।
स पक्वो वामयेदूर्ध्वं नाभेः सञ्चारयेदधः ।। 194 ।।
नाद्यः साध्यश्च मर्मोत्थो विद्रधिर्भूर्युपद्रवः।
विद्रधिः स्त्रीस्तने रक्तः शोथरुग्दाहपाककृत् ।। 195 ।।
विरुद्धाहारदुष्कर्मपञ्चकर्मापचारतः।
दुष्टस्त्रीमद्यमांसाम्बुसेवाह्यैः कुष्ठसम्भवः ।। 196 ।।
कपालाद्युद्भवो रक्तदुष्टिरेन्द्रियवैकृतम्।
पाङ्गुल्ल्याबल्यकौण्यं च महाकुष्ठाकृतिश्चिरात् ।। 197 ।।
कपालं वातवद्रूक्षं पित्तादौदुम्बरं च तत्।
कफात्सितं मण्डलं तैर्गुञ्जावत् काकणं सरुक् ।। 198 ।।
वातपित्तादृक्षजिह्वं सकम्पमरुणासितम्।
कफपित्तात् पुण्डरीकं पुण्डरीकदलोपमम् ।। 199 ।।
दद्रूः कण्डूत्थपिडिकायुक् सरन् मण्डलात् ततः।
सप्तैतानि महाकुष्ठानीभचर्मेभचर्मवत् ।। 200 ।।
किणवत्किटिभं चर्मदलं तु दरणात् त्वचः।
पामा पाण्योः कण्ड्डुरुची विचर्चिः सर्वजस्तु तैः ।। 201 ।।
तैर्मैद्रूपार्श्वजैः कच्छूः पाददारैर्विपादिका।
सिध्मोध्वर्देहे कषणाद् दाल्यलाबूप्रसूनवत् ।। 202 ।।
शतारुरुत्पारुभिः स्यादलसं शोणमण्डलम्।
एककुष्ठं मत्स्यखण्डोपमं शिवत्रं ततः सितम् ।। 203 ।।
हस्तदन्तनखाघातयोनिदोषादिभिर्मलाः।
पृथक्सर्वैर्व्रणान् कुर्युर्लिङ्गे वर्त्ति च पञ्चमीम् ।। 204 ।।
अस्थिशोथरुजो दाहः सन्धिग्रहमस्रूंषि च।
केशलोमप्रपातश्च वैवर्ण्यं चोपदर्शत् ।। 205 ।।
वरटीदष्टवच्छोथाः कण्डूच्छर्दिज्वरप्रदाः।
शीतपित्तनिमित्ताः स्युरुदर्दा वपुषो बहिः ।। 206 ।।
अविपाकक्लमोत्क्लेदतिक्ताम्लोद्गारिगौरवैः।
हृत्कण्ठदाहरुचिभिरम्लपित्तं वदेद् भिषक् ।। 207 ।।
अतिदाहरुजारागस्रावारुच्यरतिप्रदाः।
क्षुद्रव्रणविसर्पाद्याः स सर्वतः परिसर्पणात् ।। 208 ।।

296 शार्ङ्गधरसंहिता

ज्वरच्छर्दिभ्रमाद्याः स्युर्बालानां तु मसूरिकाः। धूलीधूमाक॑शाकाम्लतीक्ष्णस्त्रीजागरादिभिः ।
पद्धस्ततलदृश्यास्ता न सिध्यन्त्यनलक्षयात् ।।२०९।। गण्डूषाञ्जननस्यादिहीनानां स्युर्दृगामयाः ।।२२३।।
अग्निदाहादिव स्फोटा विस्फोटाः स्युर्महारुजः। तिमिरं पटलं काचमभिष्यन्दोऽधिमन्थकः।
पृथग्द्वन्द्वसमस्तैस्तै्रस्ताश्चैते विषोपमाः ।।२१०।। पक्ष्मकोपो व्रणकोपश्चेत्याद्या नयनामयाः ।।२२४।।
ये गदा महतामुक्ताः स्युस्त एवार्भकेष्वपि। नेत्रकोपः पृथक्सर्वैस्तै्रस्ताच्चान्येहेतुतः।
किन्तु देहाग्निदोषादेर्लाघवाल्लघवः परम् ।।२११।। रुग्श्रुरागशोथाद्यैरामः पक्वस्ततोऽन्यथा ।।२२५।।
क्षीरालसः पृथग्दोषैर्लालास्त्रावोऽतिरोदनम्। अव्यक्तं तिमिरी चैकमनेकं पटलीक्षते।
गुदपाकास्यपाकौ च दन्तोद्भेदादयः परे ।।२१२।। काची सूक्ष्माम्बरच्छन्नदृगिवोर्ध्वमधो न तु ।।२२६।।
ऊर्ध्वं पश्येद्दतः खादेत् क्षिपेद् गात्रं वमेत् पयः। अकालपलितं पीडा सूर्यावर्त्तार्द्धभेदकाः।
जागर्ति रोदिति श्यावो ग्रहग्रस्तोऽर्भकः कृशः ।।२१३।। इन्द्रलुप्तं केशपात इत्याद्याः स्युः शिरोगदाः ।।२२७।।
स्त्रावो गर्भस्थाचतुर्थान्मासात् पातस्ततः परम्। करोति विगुणो वायुर्मलं सङ्गृह्य कर्णयोः।
स मूढगर्भो यः स्थानाच्युतो न बहिरापतेत् ।।२१४।। सकफः पाकबाधिर्यशूलस्त्रावादिकान् गदान् ।।२२८।।
गर्भास्पन्दो धीविनाशो मृते गर्भेऽपचारतः। अर्शोऽस्त्रस्त्रावपिडिकाः पूयस्त्रावश्च पीनसः।
विरेकशैत्यतृट्कम्पज्वराद्यैः सा न सिध्यति ।।२१५।। प्रतिश्यायश्छल्लिका चेत्याद्या नासाऽऽमयाः स्मृताः ।।२२९।।
अङ्गमर्दो ज्वरः कम्पः पिपासा गुरुगात्रता। सरक्तः कुरुते श्लेष्मा दन्तार्शो दन्तचालनम्।
दाहः शोथातिसारौ च सूतिकारोगलक्षणम् ।।२१६।। दौर्गन्ध्यपिडिकापाकमूकादींश्च गदान्मुखे ।।२३०।।
अस्रस्रुतिः स्यात् प्रदरं योनिः स्त्रीणामनार्तवा। जिह्वामौढ्यशिरोदाहभ्रमोन्मादारुचिज्वरैः ।
रुगङ्गमर्ददौर्बल्यक्षुत्तृट्पाण्डुत्वदाहकृत् ।।२१७।। श्वासहिक्कादन्तहर्षैर्जानीयात् स्थावरं विषम् ।।२३१।।
तच्चतुर्धा पृथक्सर्वैर्दोषैः स्यादार्त्तवं पुनः। दंशवैवर्ण्यशोथाभ्यां सेक्रेकतमोभ्रमैः।
शशास्रतुल्यं यच्चोक्तं धौतं वासो न रञ्जयेत् ।।२१८।। निद्राऽक्षिरागरसनामौढ्यैश्चाहिविषं वदेत् ।।२३२।।
अतिव्यवायशीलो यो न च वाजीक्रियारतः। विद्धं तु वृश्चिकेनाङ्गं ज्वलदङ्गारभागिव।
ध्वजभङ्गमवाप्नोति स शुक्रक्षयहेतुकम् ।।२१९।। सदाहरुङ्मोहमन्दद् यथास्वं विषमुन्नयेत् ।।२३३।।
अल्पशीतोष्णतेजःक्षुत्पिपासाश्रमरुट्सहः । अतिविस्तरपुस्तकपाठभया-
पिडिकासन्थिशिथिलो हीनबुद्धिबलेन्द्रियः ।।२२०।। दतिह्रस्वतया धृतभूरिधियाम्।
पाण्डुरोऽल्परतिस्तोय्तुल्यरेताः श्लथध्वजः । नयनानलदृङ्मितपद्यकृतं भिषजामि-
मन्दवह्निश्च दीनश्च क्षीणशुक्रो नरो मतः ।।२२१।। दमञ्जनमस्तु मुदे ।।२३४।।
असाध्यं सहजं क्लैब्यं मर्मच्छेदाच्च यद्भवेत्। चकार चतुरोऽञ्जनं तदिदमग्निवेशोऽञ्जनं
साध्यानामितरेषां च कार्यो वाजीक्रियाक्रमः ।।२२२।। परोपकृतये हितं परिमितं रुजां ज्ञापकम्।
ततः समुदितैस्तदा सुकृतराशिभिस्तूष्यतां
तुषारगिरिकन्यकापरिवृढः सयोभित्सुतः ।।२३५।।

।। इति श्रीमदग्निवेशमहर्षिविरचितमञ्जननिदानं समाप्तम् ।।

CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

रोगपरक-सूची

1. अंगपाक रोगचित्रकादि चूर्ण 1257. अजीर्ण रोग
रक्तस्राव-विधि274वडवानल चूर्ण 125निदिग्धिकादि क्वाथ 94
2. अण्डवृद्धि रोगयवानीखाण्डव चूर्ण 126नारायण चूर्ण 123
चन्द्रप्रभा बटी133सितोपलादि चूर्ण 127हपुषादि चूर्ण 124
नारायण तैल153लवणभास्कर चूर्ण 127सञ्जीवनी बटी 132
निरूहण वस्ति237चित्रकादि चूर्ण 125मण्डूर बटक 133
वमन221–224सूरण-बटक 132अग्नितुण्डीबटी रस 204
3. अन्त्रवृद्धि रोगपिप्पली मोदक 133लोकनाथ रस 192
रास्नापञ्चक क्वाथ97चन्द्रप्रभा बटी 133अजीर्णकण्टक रस 204
रास्नासप्तक क्वाथ97योगराज गुग्गुलु 135कनकसुन्दर रस 205
( कुरंड रोग )कैशोर गुग्गुलु 1368. अतिसार रोग
अंडवृद्धिहर लेप267कूष्माण्डावलेह 141बब्बूलादि स्वरस 86
4. अंसरोगपिप्पल्यादि घृत 146कुटज पुटपाक 88
बृंहण नस्य247पानीयकल्याणक घृत 148चावल का धोवन 88
5. अग्निदग्ध रोगकुमार्यासव 167अरलूत्वक् पुटपाक 88
अग्निदग्धहर लेप267लोहासव 168तित्तिर पुटपाक 88
6. अग्निविकार रोगकुटजारिष्ट 169कुटजाष्टक क्वाथ 95
हपुषादि चूर्ण124दशमूलारिष्ट 171ह्रीबेरादि क्वाथ 96
( मन्दाग्नि रोग )लोकनाथ रस 192धातक्यादि क्वाथ 96
अरलूत्वक् पुटपाक88हेमगर्भपोट्टली रस 195इन्द्रयवादि क्वाथ 96
गुडूच्यादिगण क्वाथ91अग्नितुण्डीवटी रस 204अंकोट कल्क 114
त्रिफला चूर्ण117लोह रसायन 208लघुगङ्गाधर चूर्ण 121
हरीतक्यादि चूर्ण121वमन 221–224वृद्धगङ्गाधर चूर्ण 121
महाखाण्डव चूर्ण123अभयादि मोदक 227कपित्थाष्टक चूर्ण 121
दाडिमाष्टक चूर्ण121दीपन-वस्ति 240दाडिमाष्टक चूर्ण 121
लवङ्गादि चूर्ण122( भस्मक रोग )लवंगादि चूर्ण 122
मरिचादि चूर्ण121वसास्नेहपान 213मरिचादि चूर्ण 121
नारायण चूर्ण123( दीप्ताग्नि रोग )यवानीखांडव चूर्ण 126
लवणत्रितयादि चूर्ण124मज्जा स्नेहपान 213तालीसादि चूर्ण 127

298 शार्ङ्गधरसंहिता

कुटजावलेह 142 | पञ्चकोल चूर्ण 117 | महाखांडव चूर्ण 123
कुटजाष्टकावलेह 143 | त्रिगन्ध चातुर्जात चूर्ण 118 | नारायण चूर्ण 123
मसूर घृत 147 | कट्फलादि चूर्ण 120 | हपुषादि चूर्ण 124
बब्बूलारिष्ट 170 | बृहत्कट्फलादि चूर्ण 120 | पञ्चसम चूर्ण 124
लोकनाथ रस 192 | दाडिमाष्टक चूर्ण 121 | लवणत्रितयादि चूर्ण 124
हेमगर्भपोट्टली रस 195 | लवंगादि चूर्ण 122 | हिंग्वादि चूर्ण 126
वमन 221-224 | जातीफलादि चूर्ण 122 | यवानीखांडव चूर्ण 126
( आमातिसार रोग ) | चित्रकादि चूर्ण 125 | लवणभास्कर चूर्ण 127
शुण्ठी पुटपाक 89 | हिंग्वादि चूर्ण 126 | चित्रकादि चूर्ण 125
वत्सकादि क्वाथ 95 | यवानीखांडव चूर्ण 126 | बाहुशाल गुड़ 130
शुण्ठ्यादि चूर्ण 120 | तालीसादि चूर्ण 127 | गुड़ के चार योग 132
हरीतक्यादि चूर्ण 121 | सितोपलादि चूर्ण 127 | वृद्धदारुक मोदक 132
( त्रिदोषज अतिसार ) | व्योषादि बटी 132 | सूरण पिण्डी 132
आनन्दभैरव रस 196 | चन्द्रप्रभा बटी 133 | सूरण बटक 132
( रक्तज अतिसार ) | योगराज गुग्गुलु 135 | मण्डूर बटक 133
जम्ब्वादि पत्र-स्वरस 86 | अगस्त्यहरीतकी अवलेह 142 | चन्द्रप्रभा बटी 133
मुस्तकादि प्रमथ्या 104 | कुटजावलेह 142 | कांकायन बटी 134
बदरीमूल कल्क 114 | पिप्पल्यादि घृत 146 | योगराज गुग्गुलु 135
वमन 221-224 | कुमार्यासव 167 | त्रिफला गुग्गुलु 137
9. अपस्मार रोग | लोहासव 168 | कूष्माण्डावलेह 141
द्वितीय रसोन कल्क 113 | रोहीतकारिष्ट 171 | अगस्त्यहरीतकी अवलेह 142
योगराज गुग्गुलु 135 | दशमूलारिष्ट 171 | कुटजावलेह 142
त्रिफला घृत 150 | लोकनाथ रस 192 | कुटजाष्टकावलेह 143
लाक्षादि तैल 152 | मृगांकपोट्टली रस 194 | चाङ्गेरी घृत 146
चन्दनादि तैल 161 | हेमगर्भपोट्टली रस 195 | महापञ्चतिक्त घृत 148
कुमार्यासव 167 | वमन 221-224 | कासीसादि तैल 157
वमन 221-224 | विरेचन 225-229 | उशीरासव 167
विरेचन नस्य 245 | विरेचन नस्य 245 | पिप्पल्यासव 168
10. अम्लपित्त रोग | ( हल्लास = जी मिचलाना ) | लोहासव 168
कुटजावलेह 142 | गुडूच्यादिगण क्वाथ 91 | देवदार्वादि अरिष्ट 169
वसन्तकुसुमाकर रस 198 | 12. अर्बुद ( कैंसर ) रोग | रोहीतकारिष्ट 171
निरूहण वस्ति 237 | चन्द्रप्रभा बटी 133 | दशमूलारिष्ट 171
11. अरोचक रोग | काञ्चनार गुग्गुलु 137 | लोकनाथ रस 192
आर्द्रक-स्वरस 86 | खदिरारिष्ट 170 | अभयादि मोदक 227
गुडूच्यादिगण क्वाथ 91 | वमन 221-224 | पूर्व स्वेदनीय रोगी 216
निदिग्धिकादि क्वाथ 94 | अपचीनाशक लेप ( 2 ) | विरेचन योग्य रोगी 226
वर्द्धमानपिप्पली कल्क 112 | रक्त निर्हरण 272 | ( रक्तार्श = खूनी बवासीर )
आमलकादि चूर्ण 117 | 13. अर्श ( बवासीर ) रोग | अपामार्गबीज कल्क 113
त्र्यूषण चूर्ण 117 | मरिच्यादि चूर्ण 124 | तिल कल्क 114
| | महापञ्चतिक्त घृत 148