शार्ङ्गधर संहिता (दीपिका टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

अञ्जननिदानम् 295

विषमं पच्यते वातात् पित्तस्त्वचिरं चिरम्।
कफजः पित्तवच्छोथौ रक्तागन्तुसमुद्भवौ ।। 171 ।।
मन्दोष्णताऽल्पशोफत्वं काठिन्यं त्वक्सवर्णता।
मन्दवेदनता चैतदामशोथस्य लक्षणम् ।। 172 ।।
अतिदाहरुजातोदशोषभेदविवर्णताः।
तृष्णा ज्वरश्च शोथस्य पच्यमानस्य लक्षणम् ।। 173 ।।
कण्डूर्वल्गुद्भवस्तोदो रूक्शान्त्यारुणयनम्रता।
यन्त्रणात् पूयचलनं पक्वशोथस्य लक्षणम् ।। 174 ।।
सावर्ण्यं रुक्त्वगाढत्वमस्त्रपाकाकृतिः पुनः।
रूक्पाकप्यूयास्तैस्तेनारुःपाके तु त्रिदोषरुक् ।। 175 ।।
शारीरागन्तुभेदेनारुर्द्विधाऽऽद्यं तु दोषजम्।
परं शस्त्रादिकं तत्र दोषै रुग्दाहगौरवम् ।। 176 ।।
रक्तस्रावो रक्तजेऽथागन्तुजं तच्च षड्विधम्।
छिन्नं भिन्नं क्षतं विद्धं पिच्चितं घृष्टमित्यपि ।। 177 ।।
पातान्त्रभेदस्वल्पारुर्वैधचूर्णेन घर्षणात्।
सशल्यं यन्त्रणात् सास्रं बुद्बुदं चट्चटध्वनिः ।। 178 ।।
तृड्ज्वरोन्मादरुङ्मॊहरेकहिक्काऽपतानकाः।
कम्पच्छर्दिश्वासकासपक्षाघातहनुग्रहाः ।। 179 ।।
सिरास्तम्भो विसर्पश्चोपद्रवाः षोडशारुषः।
सर्वैरेतैर्व्रणोऽसाध्यो याप्योऽर्धैश्च सुखस्तथा ।। 180 ।।
भग्नं द्विधा सन्धिकाण्डभेदात् षोढाऽत्र सन्धिजम्।
विवर्तितं च उत्क्षिप्तं तिर्यक्क्षिप्तमथोऽपि च ।। 181 ।।
विश्लिष्टमुत्पिष्टमिति काण्डे द्वादशधा तु तत्।
अस्थिच्छल्लीकर्कटाश्वकर्णचूर्णितपिच्चितम् ।। 182 ।।
काण्डभग्नं द्विधाच्छिन्नं वक्रं चाप्यतिपातितम्।
मज्जागतं च स्फुटितं यथास्वं लक्षयेदिदम् ।। 183 ।।
उपेक्षाणाद्याति दूरं गतो नाडीं च यो व्रणः।
नाडीव्रणः स विज्ञेयः सपूयक्लेददाहरुक् ।। 184 ।।
गुदस्य द्व्यङ्गुले क्षेत्रे पार्श्वतः पिडिकाऽऽर्त्तिकृत्।
भिन्नो भगन्दरो ज्ञेयः स च पञ्चविधो मतः ।। 185 ।।
सरुवक्लेदोऽनेकमुखो वातात् स्याच्छतपोनकः।
उष्ट्रग्रीवस्तु पित्तेन परिस्रावी कफेन च ।। 186 ।।
शम्बूकावर्त्तकोन्मार्गौ तु स्यातां त्रिदोषजौ।
शुक्रमूत्रवह्नौ दुःखी न साध्यौ दूरगौ भृशम् ।। 187 ।।
गलैकदेशे श्वयथुरपाको गलगण्डकः।
मेदोवातकफैस्त्रेधा कण्डूरुग्गौरवं क्रमात् ।। 188 ।।
ग्रन्थिः कुत्राप्यपाकोऽङ्गे दोषास्त्रागन्तुमेदसः।
स एव पाक्यर्बुदः स्यात् तद्वृत्तीढो मुहुः स्रवन् ।। 189 ।।

गण्डमाला गले नैकैर्गण्डैर्मेदःकफोत्थितैः।
चिरपाकिभिरेषैव चिरस्थाऽपचिका भवेत् ।। 190 ।।
श्वयथुर्मुष्टिवद्दाहरुगाढ्यो विद्रधिर्द्विधा।
बहिरन्तश्च षोढा तैः पृथक्सर्वैरसृकक्षतात् ।। 191 ।।
बाह्यः स पक्वोऽरुर्वत्सयादान्तरस्तु करोत्यसौ।
बस्तौ कृच्छ्रं क्लोम्युदन्यां पार्श्वबन्धं तु वृक्कयोः ।। 192 ।।
पायावपानविड्रोधं कुक्षावनिलजा रुजः।
नाभ्यां हिक्कां हृदि श्वासं प्लीह्नि श्वासाप्रवर्त्तनम् ।। 193 ।।
यकृत्यजस्रं कसनं वङ्क्षणे तु कटिग्रहम्।
स पक्वो वामयेदूर्ध्वं नाभेः सञ्चारयेदधः ।। 194 ।।
नाद्यः साध्यश्च मर्मोत्थो विद्रधिर्भूर्युपद्रवः।
विद्रधिः स्त्रीस्तने रक्तः शोथरुग्दाहपाककृत् ।। 195 ।।
विरुद्धाहारदुष्कर्मपञ्चकर्मापचारतः।
दुष्टस्त्रीमद्यमांसाम्बुसेवाह्यैः कुष्ठसम्भवः ।। 196 ।।
कपालाद्युद्भवो रक्तदुष्टिरेन्द्रियवैकृतम्।
पाङ्गुल्ल्याबल्यकौण्यं च महाकुष्ठाकृतिश्चिरात् ।। 197 ।।
कपालं वातवद्रूक्षं पित्तादौदुम्बरं च तत्।
कफात्सितं मण्डलं तैर्गुञ्जावत् काकणं सरुक् ।। 198 ।।
वातपित्तादृक्षजिह्वं सकम्पमरुणासितम्।
कफपित्तात् पुण्डरीकं पुण्डरीकदलोपमम् ।। 199 ।।
दद्रूः कण्डूत्थपिडिकायुक् सरन् मण्डलात् ततः।
सप्तैतानि महाकुष्ठानीभचर्मेभचर्मवत् ।। 200 ।।
किणवत्किटिभं चर्मदलं तु दरणात् त्वचः।
पामा पाण्योः कण्ड्डुरुची विचर्चिः सर्वजस्तु तैः ।। 201 ।।
तैर्मैद्रूपार्श्वजैः कच्छूः पाददारैर्विपादिका।
सिध्मोध्वर्देहे कषणाद् दाल्यलाबूप्रसूनवत् ।। 202 ।।
शतारुरुत्पारुभिः स्यादलसं शोणमण्डलम्।
एककुष्ठं मत्स्यखण्डोपमं शिवत्रं ततः सितम् ।। 203 ।।
हस्तदन्तनखाघातयोनिदोषादिभिर्मलाः।
पृथक्सर्वैर्व्रणान् कुर्युर्लिङ्गे वर्त्ति च पञ्चमीम् ।। 204 ।।
अस्थिशोथरुजो दाहः सन्धिग्रहमस्रूंषि च।
केशलोमप्रपातश्च वैवर्ण्यं चोपदर्शत् ।। 205 ।।
वरटीदष्टवच्छोथाः कण्डूच्छर्दिज्वरप्रदाः।
शीतपित्तनिमित्ताः स्युरुदर्दा वपुषो बहिः ।। 206 ।।
अविपाकक्लमोत्क्लेदतिक्ताम्लोद्गारिगौरवैः।
हृत्कण्ठदाहरुचिभिरम्लपित्तं वदेद् भिषक् ।। 207 ।।
अतिदाहरुजारागस्रावारुच्यरतिप्रदाः।
क्षुद्रव्रणविसर्पाद्याः स सर्वतः परिसर्पणात् ।। 208 ।।