सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

धम्मपद (पालि मूल, संस्कृत छाया एवं हिन्दी अनुवाद)

Dhammapada with Pali Original & Hindi Translation

महापण्डित राहुल सांकृत्यायन द्वारा

DevanagariHindipublished213 पृष्ठ

७. अरहन्तवग्गो (अर्हत् वर्ग)

२।५ ] पापवग्गो [ ५५
जेतवन लाजदेवकी कन्या
११८-पुञ्ञञ्चे पुरिसो कयिरा कयिराथेतं पुनप्पुनं ।
तम्हि छन्दं कयिराथ सुखो पुञ्ञस्स उच्चयो ॥३॥
( पुण्यं चेत् पुरुषः कुर्यात्, कुर्याद् एतत् पुनः पुनः।
तस्मिं छन्दं कुर्यात् सुखः पुण्यस्य उच्चयः ॥३॥ )
अनुवाद—यदि पुरुष पुण्य करे तो, उसे पुनः पुनः करे, उसमें रत होवे,
(क्योंकि) पुण्यका संचय सुखकर होता है।
जेतवन अनाथपिण्डिक (सेठ)
११९-पापोपि पस्सति भद्रं याव पापं न पच्चति ।
यदा च पच्चति पापं अथ पापानि पस्सति ॥४॥
( पापोऽपि पश्यति भद्रं यावत् पापं न पच्यते ।
यदा च पच्यते पापं अथ पापानि पश्यति ॥४॥)
१२०-भद्रोपि पस्सति पापं याव भद्रं न पच्चति ।
यदा च पच्चति भद्रं अथ भद्रानि पस्सति ॥५॥
( भद्रोऽपि पश्यति पापं यावद् भद्रं न पच्यते ।
यदा च पच्यते भद्रं अथ भद्राणि पश्यति ॥५॥)
अनुवाद—पापी भी तबतक भला ही देखता है, जबतक कि पापका
विपाक नहीं होता; जब पापका विपाक होता है, तब
(उसे) पाप दिखाई पड़ने लगता है। भद्र (पुण्य
करनेवाला, पुरुष) भी तबतक पापको देखता है 'जवतक'

५६ ] धम्मपद [ ९।७
कि पुण्यका विपाक नहीं होने लगता; जब पुण्यका विपाक
होने लगता है, तो पुण्योको देखने लगता है।
जेतवन ' असयमी (भिक्षु)
१२१—मावमञ्ञेथ पापस्स न मन्तं आगमिस्सति ।
उदविन्दुनिपातेन उदकुम्भोपि पूरति ।
बालो पूरति पापस्स थोक-थोकम्पि आचिनं ॥६॥
( मा ऽ वमन्येत पापं न मां तद् आगमिष्यति ।
उदविन्दुनिपातेन उदकुम्भोऽपि पूर्यते ।
बालः पूरयति पापं स्तोकं स्तोकमप्याचिन्वन् ॥ ६ ॥ )
अनुवाद—“वह मेरे पास नहीं आयेगा” ऐसा ( सोच ) पापकी
अवहेलना न करे। पानीकी बूंदके गिरनेसे घड़ा भर
जाता है ( ऐसे ही ) मूर्ख थोड़ा थोड़ा संचय करते पाप-
को भर लेता है।
जेतवन विळालपाद ( सेठ )
१२२—मावमन्ञेथ पुञ्ञस्स न मन्तं आगमिस्सति ।
उदविन्दुनिपातेन उदकुम्भोपि पूरति ।
धीरो पूरति पुञ्ञस्स थोक-थोकम्पि आचिनं ॥७॥
( मा ऽ वमन्येत पुण्यं न मां तद् आगमिष्यति ।
उदविन्दुनिपातेन उदकुम्भो ऽपि पूर्यते ।
धीरः पूरयति पुण्यं स्तोकं स्तोकमप्याचिन्वन् ॥ ७ ॥ )

२१९ ] पापवग्गो [ ५७
अनुवाद--"वह मेरे पास नहीं आयेगा"-ऐसा ( सोच ) पुण्यकी
अवहेलना न करे । पानी की० । धीर थोडा थोडा संचय
करते पुण्यको भर लेता है ।
जेतवन महाधन ( वणिक् )
१२३-वाणिजो 'व भयं मग्गं अप्पसत्थो महद्धनो ।
विसं जीवितुकामो'व पापानि परिवज्जये ॥८॥
( वणिगिव भयं मार्गं अल्पसार्थो महाधनः ।
विषं जीवितुकाम इव पापानि परिवर्जयेत् ॥ ८ ॥ )
अनुवाद-थोडे काफिले और महाधनवाला बनजारा जैसे भययुक्त
रास्तेको छोड देता है, ( अथवा ) जीनेकी इच्छावाला
पुरुष जैसे विषको, ( छोड देता है ); वैसे ही ( पुरुष ) पापों-
को छोड दे ।
वेणुवन कुक्कुटमित्त
१२४-पाणिम्हि चे वणो नास्स हरेय्य पाणिना विसं ।
नाब्बणं विसमन्वेति नत्थि पापं अकुब्बतो ॥९॥
( पाणौ चेद् व्रणो न स्याद् हरेत् पाणिना विषम् ।
ना ऽव्रणं विषमन्वेति, नास्ति पापं अकुर्वतः ॥ ९ ॥
अनुवाद-यदि हाथमें घाव न हो, तो हाथसे विषको ले ले (क्योंकि)
घाव (=व्रण )-रहित ( शरीरमें ) विष नहीं लगता; ( इसी
प्रकार ) न करनेवालेको पाप नहीं लगता ।

५८ ] धम्मपदं [ ९।११
जेतवन कोक (कुत्तेका शिकारी)
१२५-यो अप्पदुट्ठस्स नरस्स दुस्सति
सुद्धस्स पोसस्स अनङ्गणस्स।
तमेव बालं पच्चेति पापं,
सुखु मो रजो पटिवातं 'व खित्तो ॥१०॥
(योऽल्पदुष्टाय नराय दुष्यति
शुद्धाय पुरुषायऽनङ्गणाय ।
तमेव बालं प्रत्येति पापं, सूक्ष्मो
रजः प्रतिवातमिव क्षिप्तम् ॥१०॥)
अनुवाद—जो दोपरहित शुद्ध निसंल पुरुषको दोप लगाता है, उसी
अज्ञको (उसका) पाप लौटकर लगता है, (जैसे कि)
सूक्ष्म धूलिको हवाके आनेके रुख फेंकनेसे (वह फेंकनेवाले
पर पडती है)।
जेतवन (माणिकारकुलूपग) तिस्स (थेर)
१२६-गब्भमेके उप्पज्जन्ति निरयं पापकम्मिनो ।
सग्गं सुगतिनो यन्ति, परिनिब्बन्ति अनासवा ॥११॥
(गर्भमेक उत्पद्यन्ते, निरयं पापकर्म्मिणः ।
स्वर्गं सुगतयो यान्ति, परिनिर्वान्त्यनास्रवाः ॥११॥)
अनुवाद—कोई (पुरुष) गर्भमें उत्पन्न होते हैं, (कोई) पाप-
कर्मा नरकमें (जाते हैं), (कोई) सुगतिवाले (पुरुष)
स्वर्गको जाते हैं; (और चित्तके) मलोमे रहित (पुरुष)
निर्वाणको प्राप्त होते हैं।

९।१३ ] पापवग्गो [ ५९
जेतवन ३ भिक्षु
१२७–न अन्तलिक्वे न समुद्दमज्झे
न पब्बतानं विवरं पविस्स ।
न विज्जती सो जगतिप्पदेसो
यत्थट्ठितो मुञ्चेय्य पापकम्मा ॥ १२ ॥
(नान्तरिक्षे न समुद्रमध्ये
न पर्वतानां विवरं प्रविश्य ।
न विद्यते स जगति प्रदेशो
यत्रस्थितो मुच्येत पापकर्मणः ॥ १२ ॥ )
अनुवाद—न आकाशमें न समुद्रके मध्यमें न पर्वतोंके विवरमें प्रवेश
कर—संसारमें कोई स्थान नहीं है, जहाँ रहकर—पाप
कर्मोंके (फलसे) (प्राणी) बच सके ।
कपिलवस्तु (न्यग्रोधाराम) सुप्पबुद्ध (शाक्य)
१२८–न अन्तलिक्वे न समुद्दमज्झे
न पब्बतानं विवरं पविस्स ।
न विज्जती सो जगतिप्पदेसो
यत्थट्ठितं न प्पसहेय्य मच्चू ॥ १३ ॥
(नान्तरिक्षे न समुद्रमध्ये
न पर्वतानां विवरं प्रविश्य ।
न विद्यते स जगति प्रदेशो
यत्रस्थितं न प्रसहेत मृत्युः ॥ १३ ॥ )
अनुवाद—न आकाशमें ०—जहाँ रहनेवालेको मृत्यु न सतावे ।
९–पापवर्ग समाप्त

१०—दण्डवग्गो
जेतवन छब्बग्गिय ( भिक्षुलोग )
१२९—सब्बे तसन्ति दण्डस्स सब्बे भायन्ति मच्चुनो ।
अत्तानं उपमं कत्वा न हनेय्य न घातये ॥१॥
( सर्वे त्रस्यन्ति दण्डाद् सर्वे विभ्यति मृत्योः ।
आत्मानं उपमां कृत्वा न हन्यात् न घातयेत् ॥१॥ )
अनुवाद—दण्डसे सभी डरते हैं, मृत्युसे सभी भय खाते हैं, अपने
समान ( इन बातोंको ) जानकर न मारे न मारनेकी
प्रेरणा करे ।
जेतवन छब्बग्गिय ( भिक्षु )
१३०-सब्बे तसन्ति दण्डस्स सब्बेसं जीवितं पियं ।
अत्तानं उपमं कत्वा न हनेय्य न घातये ॥२॥
' ( सर्वे त्रस्यन्ति दण्डाद् सर्वेषां जीवितं प्रियम् ।
आत्मानं उपमां कृत्वा न हन्यात् न घातयेत् ॥२॥ )
अनुवाद—सभी दण्डसे डरते हैं, सबको जीवन प्रिय है, ( इसे ) अपने
समान जानकर न मारे न मारनेकी प्रेरणा करे ।
१० ]