सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

धम्मपद (पालि मूल, संस्कृत छाया एवं हिन्दी अनुवाद)

Dhammapada with Pali Original & Hindi Translation

महापण्डित राहुल सांकृत्यायन द्वारा

DevanagariHindipublished213 पृष्ठ

१५. सुखवग्गो (सुख वर्ग)

११० ] धम्मपद [ १८।११
( मलं स्त्रिया दुश्चरितं मात्सर्यं ददतो मलम् ।
मलं वै पापका धर्म्मा अस्मिन् लोके परत्र च ॥८॥ )
२४३-ततो मला मलतरं अविज्जा परमं मलं ।
एतं मलं पहत्वान निम्मला होथ भिक्खवो ॥६॥
( ततो मलं मलतरं अविद्या परमं मलम् ।
एतत् मलं प्रहाय निर्मला भवत भिक्षवः ॥९॥ )
अनुवाद—स्त्रीका मल दुराचार है, कृपणता ( = कजूसी ) दाताका
मल है, पाप इस लोक और पर( लोक दोनों )में मल है
फिर मलोंमें भी सबसे बडा मल—महामल अविद्या है। हे
भिक्षुओ ! इस ( अविद्या ) मलको त्याग कर निर्मल बनो।
जेतवन ( चुल्ल ) सारी
२४४-सुजीवं अहिरीकेन काकसूरेन धंसिना ।
पक्खन्दिना पग्गब्भेन संकिलिट्ठेन जीवितं ॥१०॥
( सुजीवितं अहीकेण काकशूरेण ध्वंसिना ।
प्रस्कन्दिना प्रगल्भेन संक्लिष्टेन जीवितम् ॥१०॥)
अनुवाद—( पापाचारके प्रति ) निर्लज्ज, कौए समान ( स्वार्थमें )
शूर, ( परहित-)विनाशी, पतित, उच्छृंखल और मलिन
(पुरुष)का जीवन सुखपूर्वक बीतता ( देखा जाता ) है।
जेतवन ( चुल्ल ) सारी
२४५-हिरीमता च दुज्जीवं निच्चं सुचिगवेसिना ।
अलीनेन'प्पगब्भेन सुद्धार्जीवेन पस्सता ॥११॥

१८।१४ ] मलवग्गो [ १११
( हीमता च दुर्जीवितं नित्यं शुचिगवेषिणा ।
अलीनेनाऽप्रगल्भेन शुद्धाजीवेन पश्यता ॥११॥ )
अनुवाद—( पापाचारके प्रति ) लज्जावान्, नित्य ही पवित्रताका
ख्याल रखने वाले, निरालस, अनुच्छृंखल, शुद्ध जीविका
वाले सचेत ( पुरुष ) के जीवनको कठिनाईंसे बीतते
देखते हैं।
जेतवन पाँच सौ उपासक
२४६-यो पाणमतिपातेति मुसावादञ्च भासति ।
लोके अदिन्नं आदियति परदारञ्च गच्छति ॥१२॥
( यः प्राणमतिपातयति मृषावादं च भाषते ।
लोकेऽदत्तं आदत्ते परदारांश्च गच्छति ॥१२॥ )
२४७-सुरामेरयपानञ्च यो नरो अनुयुञ्जति ।
इधेवमेसो लोकस्मिं मूलं खनति अत्तनो ॥१३॥
( सुरामैरेयपानं च यो नरोऽनुयुनक्ति ।
इहैवमेष लोके मूलं खनत्यात्मनः ॥१३॥ )
२४८-एवं भो पुरिस । जानाहि पापधम्मा असञ्ञता ।
मा तं लोभो अधम्मो च चिरं दुक्खाय रन्धयुं ॥१४॥
( एवं भो पुरुष ! जानीहि पापधर्माणोऽसंयतान् ।
मा त्वां लोभोऽधर्मश्च चिरं दुःखाय रन्धेरन् ॥१४॥ )
अनुवाद—जो हिंसा करता है, झूठ बोलता है, लोकमें चोरी करता
है (=बिना दियेको लेता है), परस्त्रीगमन करता है।

११२ ] धम्मपदं [ १८४।१६
जो पुरुष मद्यपानमें लग्न होता है, वह इस प्रकार इसी
लोकमें अपनी जड़को खोदता है । हे पुरुष ! पापियों
असंयमियोंके बारेमें ऐसा जान, और मत तुझे लोभ,
अधर्म चिरकाल तक दुःखमें राँधे ।
जेतवन तिस्स ( बालक )
२४६-ददन्ति वे यथासद्धं यथापसादनं जनो ।
तत्य यो मंकु भवति परेसं पानभोजने ।
न सो दिवा वा रत्तिं वा समाधिं अधिगच्छति ॥१५॥
( ददाति वै यथाश्रद्धं यथाप्रसादनं जनः ।
तत्र यो मूको भवति परेषां पानभोजने ।
न स दिवा वा रात्रौवा समाधिमधिगच्छति ॥१५॥ )
२५०-यस्स च तं समुच्छिन्नं मूलघच्चं समूहतं ।
स वे दिवा वा रत्तिं वा समाधिं अधिगच्छति ॥१६॥
( यस्य च तत् समुच्छिन्नं मूलघातं समुद्धतम् ।
स वै दिवा रात्रौ वा समाधिं अधिगच्छति ॥१६॥ )
अनुवाद—लोग अपनी अपनी श्रद्धा और प्रसन्नताके अनुसार दान
देते हैं, वहाँ दूसरोंके खाने पीनेमें जो ( असन्तोषके कारण )
मूक होता है; वह रात दिन ( कभी भी ) समाधानको
नहीं प्राप्त करता । ( किन्तु ) जिसका वह जड़ मूलसे पूरी
तरह उच्छिन्न हो गया, वह रात दिन (सर्वदा) समाधानको
प्राप्त होता है ।

१८।१९ ] मलवग्गो [ ११६
जेतवन पाँच उपासक
२५१-नत्थि रागसमो अग्गि नत्थि दोससमो गहो ।
नत्थि मोहसमं जालं नत्थि तणहासमा नदी ॥१७॥
( नास्ति रागसमोऽग्निः नाऽस्ति द्वेषसमो ग्राहः ।
नाऽस्ति मोहसमं जालं, नाऽस्ति तृष्णा समा नदी ॥१७॥ )
अनुवाद—रागके समान आग नहीं, द्वेषके समान ग्रह (=भूत,
चुडैल ) नहीं; मोहके समान जाल नहीं, तृष्णाके समान
नदी नहीं ।
भद्दियनगर ( जातियावन ) मेण्डक ( श्रेष्ठी )
२५२-सुदस्सं वज्जमञ्ञेसं अत्तनो पन दुद्दसं ।
परेसं हि सो वज्जानि ओपुणाति यथाभुसं ।
अत्तनो पन छादेति कलिं'व कितवा सठो ॥१८॥
( सुदर्शं वद्यमन्येषां आत्मनः पुनर्दुर्दर्शम् ।
परेषां हि स वद्यानि अवपुणाति यथातुषम् ।
आत्मनः पुनः छादयति कलिमिव कितवान् शठः ॥१८॥ )
अनुवाद—दूसरेका दोष देखना आसान है, किन्तु अपना (दोष)
देखना कठिन है, वह ( पुरुष ) दूसरोंके ही दोषोंको भुसकी
भाँति उड़ाता फिरता है, किन्तु अपने (दोषों) को वैसे ही
ढाँकता है, जैसे शठ जुआरीसे पासेको ।
जेतवन उज्झानसञ्ञी ( थेर )
२५३-परवज्जानुपस्सिस्स निच्चं उज्झानसञ्जिनो ।
आसवा तस्स वड्ढन्ति आरा स आसवक्खया ॥१६॥
८

११४ ] धम्मपद [ १८।२१
( परवद्याऽनुदर्शिनो नित्यं उज्झ्यानसंज्ञिनः ।
आस्रवास्तस्य बर्द्धन्ते आराद् स आस्रवक्षयात् ॥१९॥ )
अनुवाद—दूसरेके दोषोकी खोजमें रहनेवाले, सदा हाय हाय करने
वाले ( पुरुष )के आस्रव ( =चित्तमल ) बढ़ते हैं, वह
आस्रवोंके विनाशसे दूर हटा हुआ है।
कुशीनगर सुभद्र (परिव्राजक)
२५४-आकासे च पदं नत्थि समणो नत्थि बाहिरे ।
पपञ्चाभिरता पजा निप्पपञ्चा तथागता ॥२०॥
( आकाशे च पदं नाऽस्ति श्रमणो नाऽस्ति बहिः ।
प्रपंचाऽभिरताः प्रजा निष्प्रपंचास्तथागताः ॥२०॥ )
२५५-आकासे च पदं नत्थि समणो नत्थि बाहिरे ।
सङ्खारा सस्सता नत्थि, नत्थि बुद्धानमिञ्जितं ॥ २१॥
( आकाशे च पदं नाऽस्ति श्रमणो नाऽस्ति बहिः ।
संस्काराः शाश्वता न सन्ति,
नाऽस्ति बुद्धानामिङ्गितम् ॥२१॥)
अनुवाद—आकाशमें पद (-चिन्ह) नहीं, बाहरमें श्रमण (=संन्यासी)
नहीं रहता, लोग प्रपंचमें लगे रहते हैं, (किन्तु) तथा-
गत (=बुद्ध) प्रपंचरहित होते हैं।
१८-मलवर्ग समाप्त

१९—धम्मट्ठवग्गो
जेतवन विनिच्छयमहामच्च (=जज )
२५६-न तेन होति धम्मट्ठो येनत्थं सहसा नये ।
यो च अत्थं अनत्थञ्च उभो निच्छेय्य पण्डितो ॥१॥
( न तेन भवति धर्मस्थो येनार्थं सहसा नयेत् ।
यश्चाऽर्थं अनर्थं च उभौ निश्चिनुयात् पंडितः ॥१॥ )
२५७-असाहसेन धम्मेन समेन नयती परे ।
धम्मस्स गुत्तो मेधावी धम्मट्ठो'ति पवुच्चति ॥२॥
(असाहसेन धर्मेण समेन नयते परान् ।
धर्मेण गुप्तो मेधावी धर्मस्थ इत्युच्यते ॥२॥ )
अनुवाद—सहसा जो अर्थ (=कामकी वस्तु )को करता है, वह धर्ममें
अवस्थित नहीं कहा जाता, पंडितको चाहिये कि वह अर्थ,
अनर्थ दोनों को विचार ( करके ) करे ।
[ ११५