सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

धम्मपद (पालि मूल, संस्कृत छाया एवं हिन्दी अनुवाद)

Dhammapada with Pali Original & Hindi Translation

महापण्डित राहुल सांकृत्यायन द्वारा

DevanagariHindipublished213 पृष्ठ

२५. भिक्खुवग्गो (भिक्षु वर्ग)

२६।३२ ] ब्राह्मणवग्गो [ १८३
जेतवन चन्दाभ ( थेर )
४१३–चन्दं'व विमलं सुद्धं विप्पसन्नमनाविलं ।
नन्दीभवपरिक्खीणं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं ॥३१॥
( चन्द्रमिव विमलं शुद्धं विप्रसन्नमनाविलम् ।
नन्दीभवपरीक्षीaction? नन्दीभवपरीक्षीणं तमहं ब्रवीमि ब्राह्मणम् ॥३१॥ )
अनुवाद—जो चन्द्रमाकी भाँति विमल, शुद्ध, स्वच्छ=अनाविल है,
( तथा जिसकी ) सभी जन्मोंकी तृष्णा नष्ट हो गई है, उसे
मैं ब्राह्मण कहता हूँ ।
कुण्डिया ( कोलिय ) सीवलि ( थेर )
४१४–यो इमं पळिपथं दुग्गं संसारं मोहमच्चगा ।
तिण्णो पारगतो झायी अनेजो अकथंकथी ।
अनुपादाय निब्बुतो तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं ॥३२॥
( य इमं प्रतिपथं दुर्गं संसारं मोहमत्यगात् ।
तीर्णः पारगतो ध्याय्यनेजोऽकथंकथी ।
अनुपादाय निर्वृतः तमहं ब्रवीमि ब्राह्मणम् ॥३२॥ )
अनुवाद—जिसने इस दुर्गम संसार, (=जन्म मरण )के चक्करमें डालने-
वाले मोह( रूपी ) उलटे मार्गको त्याग दिया, जो
( संसारसे ) पारंगत, ध्यानी तथा तीर्ण (=तर गया )
है, उसे मैं ब्राह्मण कहता हूँ ।

१८४ ] धम्मपदं [ २६।३५
जेतवन सुन्दर समुद्र ( थेर )
४१५—यो 'ध कामे पहत्वान अनागारो परिव्वजे ।
कामभवपरिक्खीणं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं ॥३३॥
( य इह कामान् प्रहायाऽनागारः परिव्रजेत् ।
कामभवपरिक्षीणं तमहं ब्रवीमि ब्राह्मणम् ॥३३॥ )
अनुवाद—जो यहाँ भोगोको छोड़, बेघर हो प्रव्रजित (=संन्यासी )
हो गया है, जिसके भोग और जन्म नष्ट हो गये, उसे मैं
ब्राह्मण कहता हूँ ।
राजगृह ( वेणुवन ) जटिल ( थेर )
४१६—यो'ध तण्हं पहत्वान अनागारो परिव्वजे ।
तण्हाभवपरिक्खीणं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं ॥३४॥
( य इह तृष्णां प्रहायाऽनागारः परिव्रजेत् ।
तृष्णाभवपरिक्षीणं तमहं ब्रवीमि ब्राह्मणम् ॥३४॥ )
अनुवाद—जो यहाँ तृष्णाको छोड़, बेघर बन प्रव्रजित है, जिसकी
तृष्णा और ( पुनर्-)जन्म नष्ट हो गये, उसे मैं ब्राह्मण
कहता हूँ ।
राजगृह ( वेणुवन ) ( भूतपूर्व नट भिक्षु )
४१७-हित्वा मानुसकं योगं दिब्वं योगं उपच्चगा ।
सब्बयोगविसंयुत्तं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं ॥३५॥
( हित्वा मानुषकं योगं दिव्यं योगं उपात्यगात् ।
सर्वयोगविसंयुक्तं तमहं ब्रवीमि ब्राह्मणम् ॥३५॥ )

२६।३८ ] ब्राह्मणवग्गो [ १८५
अनुवाद-मानुष(-भोगोंके) कामोंको छोड़, दिव्य (भोगोंके) कामको
भी ( जिसने ) त्याग दिया, सारे ही कामोंमें जो आसक्त
नहीं है, उसे मैं ब्राह्मण कहता हूँ।
४१८-हित्वा रतिञ्च अरतिञ्च सीतीभूतं निरूपधिं ।
सब्बलोकाभिभुं वीरं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं ॥३६॥
(हित्वा रतिं चाऽरतिं च शीतीभूतं निरुपधिम् ।
सर्वलोकाऽभिभुवं वीरं तमहं ब्रवीमि ब्राह्मणम् ॥३६॥ )
अनुवाद-रति और अरति (=घृणा) को छोड़, जो शीतल-स्वभाव
( तथा ) क्लेशरहित है, ( जो ऐसा ) सर्वलोकविजयी,
वीर है, उसे मैं ब्राह्मण कहता हूँ ।
राजगह (वेणुवन) वङ्गीस (थेर)
४१९-चुतिं यो वेदि सत्तानं उपपत्तिञ्च सब्बसो ।
असत्तं सुगतं बुद्धं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं ॥३७॥
( च्युतिं यो वेद सत्त्वानां, उपपत्तिं च सर्वशः ।
असक्तं सुगतं बुद्धं तमहं ब्रवीमि ब्राह्मणम् ॥३७॥ )
अनुवाद-जो प्राणियोंकी च्युति (=मृत्यु) और उत्पत्तिको भली
प्रकार जानता है, (जो) आसक्तिरहित सुगत (=सुंदर
गतिको प्राप्त) और बुद्ध (=ज्ञानी) है, उसे मैं ब्राह्मण
कहता हूँ ।
४२०-यस्स गतिं न जानन्ति देवा गन्धव्वमानुसा ।
खीणासवं अरहन्तं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं ॥३८॥

१८६ ] धम्मपदं [ २६।४०
( यस्य गतिं न जानन्ति देव-गंधर्व-मानुषाः ।
क्षीणास्रवं अरहन्तं तमहं ब्रवीमि ब्राह्मणम् ॥३८॥ )
अनुवाद—जिसकी गति(=पहुँच) को देवता, गंधर्व, और मनुष्य
नहीं जानते, जो क्षीणास्रव (=रागादिरहित ) और अर्हत्
है, उसे मैं ब्राह्मण कहता हूँ ।
राजगृह ( वेणुवन ) धम्मदिन्ना ( थेरी )
४२१-यस्स पुरे च पच्छा च मज्झे च नत्थि किञ्चनं ।
अकिञ्चनं अनादानं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं ॥३६॥
( यस्य पुरश्च पश्चाच्च मध्ये च नाऽस्ति किंचन ।
अकिंचनं अनादानं तमहं ब्रवीमि ब्राह्मणम् ॥३९॥ )
अनुवाद— जिसके पूर्व, और पश्चात् और मध्यमें कुछ नहीं है, जो
परिग्रहरहित=आदानरहित है, उसे मैं ब्राह्मण कहता हूँ ।
जेतवन अङ्गुलिमाल ( थेर )
४२२-उसभं पवरं वीरं महेसिं विजिताविनं ।
अनेजं नहातकं बुद्धं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं ॥४०॥
( ऋषभं प्रवरं वीर महर्षि विजितवन्तम् ।
अनेजं स्नातकं बुद्धं तमहं ब्रवीमि ब्राह्मणम् ॥४०॥ )
अनुवाद—( जो ) ऋषभ (= श्रेष्ठ ), प्रवर, वीर, महर्षि, विजेता,
अकम्प्य, स्नातक और बुद्ध है, उसे मैं ब्राह्मण कहता हूँ ।

२६।४१ ] ब्राह्मणवग्गो [ १८७
जेतवन देवहित ( ब्राह्मण )
४२३—पुब्बेनिवासं यो वेदि सग्गापायञ्च पस्सति ।
अथो जातिक्खयंपत्तो अभिञावोसितो मुनि ।
सब्बवोसितवोसानं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं ॥४१॥
( पूर्वनिवासं यो वेद स्वर्गाऽपायं च पश्यति ।
अथ जातिक्षयंप्राप्तोऽभिज्ञाव्यवसितो मुनिः ।
सर्वव्यवसितव्यवसानं तमहं ब्रवीमि ब्राह्मणम् ॥४१॥ )
अनुवाद—जो पूर्व जन्मको जानता है, स्वर्ग और अगतिको जो
देखता है, और जिसका ( पुनर्-) जन्म क्षीण हो गया, (जो)
अभिज्ञा ( = दिव्यज्ञान ) -परायण है, उसे मैं ब्राह्मण
कहता हू ।
२६-ब्राह्मणवर्ग समाप्त
( इति )

इस चित्र में कोई पाठ (text) या सामग्री दिखाई नहीं दे रही है। यह पृष्ठ पूरी तरह से रिक्त (blank) है।

गाथा-सूची
अकासं २६।२६ अत्ता हि अत्तनो १२।४
अकतं दुक्कतं २२।९ अत्थम्हि जातम्हि २३।१२
अक्कोच्छि मं, १।४,३ अथ पापानि १०।८
अक्कोचनं वतवन्तं २६।१८ अथवस्स अगारानि १०।१२
अक्कोधेन जिने १७।३ अनवद्वितचित्तस्स ३।६
अचरित्वा ब्रह्म- ११।१०,११ अनवस्सुतचित्तस्स ३।७
अक्कोसं वधबन्धं २६।१७ अनिक्कसावो कासाव १।९
अचिरं वत'यं ३।९ अनुपुब्बेन मेधावी १८।५
अन्धा हि कामु- ५।१६ अनुपवादो अनुपघातो १४।७
अट्ठीनं नगरं ११।५ अनेकजातिसंसा- ११।८
अत्तदत्थं १२।१० अन्धभूतो अयं १३।८
अत्तना चोद- २५।२० अपि दिब्बे १४।९
अत्तना' व कतं १२।५ अपुञ्जलाभो च २२।५
अत्तना' व कतं पापं १२।९ अप्पका ते ६।१०
अत्तानञ्चे तथा १२।३ अप्पमत्तो अयं ४।१३
अत्तानञ्चे पियं १२।१ अप्पमत्तो पमत्तेसु २।९
अत्तानमेव पठमं १२।२ अप्पमादरता होथ २३।८
अत्ता ह वे जित ८।५ अप्पमादरतो भिक्खू २।११,१२
अत्ता हि अत्तनो २५।२१ अप्पमादेन मघवा २।१०
१८९

( १९० )
अप्पमादो 'मतं २।१ आसा यस्स २६।२८
अप्पम्पि चे संहितं १।२० इदं पुरे २३।७
अप्पलाभोपि चे २५।७ इध तप्पति १।१७
अप्पस्सुता ११।७ इध नन्दति १।१८
अभये च भय- २२।१२ इध मोदति १।१६
अभित्थरेथ ९।१ इध वस्सं २०।१४
अभिवादनसीलस्स ८।१० इध सोचति १।१५
अभूतवादी निरयं २२।१ उच्छिन्द सिनेह- २०।१३
अयसा 'व मलं १८।६ उट्ठानकालम्हि २०।८
अयोगे युञ्ज- १६।१ उट्ठानवतो सतिमतो २।४
अलङ्कतो चेपि १०।१४ उट्ठानेन २।५
अलज्जिता ये २२।११ उच्छिद्दे १३।२
अवज्जे वज्ज- २२।१३ उदक हि ६।५, १०
अविरुद्धं विरुद्धेसु २६।२४ उपनीतवयो १८।३
असज्झायमला १८।७ उय्युञ्जन्ति ७।२
असतं मावन- ५।१४ उसभं पवरं २६।४०
असंसट्ठं २६।२२ एकं धम्मं १३।१०
असारे सारमतिनो १।११ एकस्स चरितं २३।११
असाहसेन धम्मेन १९।२ एकासनं एकसेय्यं २१।१६
असुभानुपस्सिं १।८ एतं खो सरणं १४।१४
अस्सद्धो अकतञ्ञू ७।८ एतं दळ्हं २४।१३
अस्सो यथा भद्रो १०।१६ एतमत्थवसं २०।१७
अहं नागो' व २३। एतं विसेमतो २।२
अहिंसका ये १७।५ एत हि तुम्हे २०।३
आकासे च पदं १८।२०, २१ एथ पस्सथिमं १३।५
आरोग्यपरमा १५।८

( १९१ )
एवम्भो पुरिस १८।१४ चन्दं 'व विमल- २६।३१
एवं संकारभूते- ४।१६ चरञ्चे 'नाधि- ५।२
एसो'व मग्गो २०।२ चरन्ति बाला ५।७
ओवदेय्य ६।२ चिरप्पवासिं १६।११
कण्हं धम्मं ६।१२ चुतिं यो वेदि २६।३७
कयिरञ्चे २२।८ छन्दजातो १६।१०
कामतो जायते १६।७ छिन्द सोतं २६।१
कायप्पकोपं १७।११ छेत्वा नन्दिं २६।१६
कायेन संवरो २५।२ जयं वेरं पसवति १५।५
कायेन संवुता १७।१४ जिघच्छापरमा १५।७
कासावकण्ठा २२।२ जीरन्ति वे राज- ११।६
किच्छो मनुस्स- १४।४ झाय भिक्खु २५।१२
किं ते जटाहि २६।१२ झायिं विरज- २६।४
कुम्भूपमं ३।८ तञ्च कम्मं ५।९
कुसो यथा २२।६ तणहाय जायते १६।८
को इमं पठविं ४।१ ततो मला १८।९
कोधं जहे १७।१ तत्राभिरति ६।१३
खन्ती परमं तपो १४।६ तत्रायमादि २५।१६
गतद्धिनो ७।१ तथेव कत- १६।१२
गब्भमेके ९।११ तं पुत्त-पसु- २०।१५
गम्भीरपञ्ञ- २६।२१ तं वो वदामि २४।४
गहकारक ११।९ तसिनाय पुरक्खता २४।१०,१
गामे वा यदि ७।९ ' तस्सा पियं १६।३
चक्खुना २५।१ तस्सा हि धीरं १५।१२
चत्तारि ठानानि २२।४ तिणदोसानि २४।२६,२४,२५,२३
चन्दनं तगर ४।१२ तुम्हेहि किच्चं २०।४