सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

धम्मपद (पालि मूल, संस्कृत छाया एवं हिन्दी अनुवाद)

Dhammapada with Pali Original & Hindi Translation

महापण्डित राहुल सांकृत्यायन द्वारा

DevanagariHindipublished213 पृष्ठ

२२. निरयवग्गो (निरय वर्ग)

२४।२६ ] तण्हावग्गो [ १५९
३५६-तिणदोसानि खेत्तानि इच्छादोसो अयं पजा । '
तस्मा हि विगतित्छेसु दिन्नं होति महप्फलं ॥२६॥
( तृणदोषाणि क्षेत्राणि, इच्छादोषेयं प्रजा ।
तस्माद्धि विगतेच्छेषु दत्तं भवति महाफलम् ॥ २६ ॥ )
अनुवाद—खेतोंका दोष तृण है, इस प्रजाका दोष इच्छा है; इसलिये
विगतेच्छ(=इच्छारहित)को देनेमें महाफल होता है ।
२४-तृष्णावर्ग समाप्त

चित्र में कोई पाठ (text) उपलब्ध नहीं है, यह एक रिक्त (blank) पृष्ठ है।

२५।५ ] भिक्खुवग्गो [ १६१
अनुवाद—कायाका संवर (=संयम ) ठीक है, ठीक है वचनका संवर;
मनका संवर ठीक है, ठीक है सर्वत्र (इन्द्रियों)का संवर;
सर्वत्र संवर-युक्त भिक्षु सारे दुःखोंसे छूट जाता है ।
जेतवन हंसघातक (भिक्षु)
३६२—हत्थसञ्‍ञतो पादसञ्‍ञतो वाचाय सञ्‍ञतो सञ्‍ञतुत्तमो ।
अज्झत्तरतो समाहितो एको सन्तुसितो तमाहु भिक्खू ॥३॥
(हस्तसंयतः पादसंयतो वाचा संयतः संयतोत्तमः ।
अध्यात्मरतः समाहित एकः सन्तुष्टस्तमाहुर्भिक्षुम् ॥३॥)
अनुवाद—जिसके हाथ, पैर और वचनमें संयम है, (जो) उत्तम
संयमी है, जो घटके भीतर (=अध्यात्म) रत, समाधियुक्त,
अकेला (और) सन्तुष्ट है, उसे भिक्षु कहते हैं ।
जेतवन कोकालिक
३६३—यो मुखसञ्‍ञतो भिक्खू मन्तभाणी अनुद्धतो ।
अत्थं धम्मञ्च दीपेति मधुरं तस्स भासितं ॥४॥
(यो मुखसंयतो भिक्षुर्मंत्रमाणी, अनुद्धतः ।
अर्थं धर्मं च दीपयति मधुरं तस्य भाषितम् ॥४॥)
अनुवाद—जो मुखमें संयम रखता है, मनन करके बोलता है,
उद्धत नहीं है, अर्थ और धर्मको प्रकट करता है, उसका
भाषण मधुर होता है ।
जेतवन धम्माराम (थेर)
३६४—धम्मारामो धम्मरतो धम्मं अनुविचिन्तयं ।
धम्मं अनुस्सरं भिक्खू सद्धम्मा न परिहायति ॥५॥
११

१६२ ] धम्मपदं [ २५।७
( धर्म्मारामो धर्म्मरतो धर्म्मं अनुविचिन्तयन् ।
धर्म्ममनुस्मरन् भिक्षुः सद्धर्म्मान्न परिहीयते ॥५॥)
अनुवाद—धर्ममें रमण करनेवाला, धर्ममें रत, धर्मका चिन्तन करते,
धर्मका अनुसरण करते भिक्षु सच्चे धर्मसे च्युत नहीं होता ।
राजगृह ( वेणुवन ) विपक्ष-सेवक ( भिक्खु )
३६५—सलाभं नातिमञ्ञेय्य, नान्नेसं पिहयं चरे ।
अन्नेसं पिहयं भिक्खू समाधिं नाधिगच्छति ॥६॥
( स्वलाभं नाऽतिमन्येत, नाऽन्येषां स्पृहयन्, चरेत् ।
अन्येषां स्पृहयन् भिक्षुः समाधिं नाऽधिगच्छति ॥६॥)
अनुवाद—अपने लाभकी अवहेलना नहीं करनी चाहिए। दूसरोंके
( लाभ ) की स्पृहा न करनी चाहिये। दूसरोंके ( लाभकी )
स्पृहा करनेवाला भिक्षु समाधि (=चित्तकी एकाग्रता )को
नहीं प्राप्त करता ।
३६६—अप्पलाभोपि चे भिक्खू स-लाभं नातिमञ्ञति ।
तं वे देवा पसंसन्ति सुद्धाजीविं अतन्दितं ॥७॥
( अल्पलाभोऽपि चेद् भिक्षुः स्वलाभं नाऽतिमन्येत ।
तं वै देवाः प्रशंसन्ति शुद्धाऽऽजीवं अनन्दितम् ॥७॥)
अनुवाद—चाहे अल्प ही हो, भिक्षु अपने लाभकी अवहेलना न करे ।
उसीकी देवता प्रशंसा करते हैं, ( जो ) शुद्ध जीविकावाला
और आलस्यरहित है ।

२५।१० ] भिक्खुवग्गो [ १६३
जेतवन ( पाँच अग्रदायक भिक्षु )
३६७-सव्वसो नाम-रूपस्मिं यस्स नत्थि ममायितं ।
असता च न सोचति स वे भिक्खूति वुच्चति ॥८॥
( सर्वशो नामरूपे यस्य नाऽस्ति ममायितम् ।
असति च न शोचति सवै भिक्षुरित्युच्यते ॥८॥)
अनुवाद—नाम-रूप(=जगत)में जिसकी विल्कुल ही ममता नहीं,
न होनेपर ( जो ) शोक नहीं करता, वही भिक्षु कहा
जाता है ।
जेतवन बहुतसे भिक्षु
३६८-मेत्ताविहारी यो भिक्खू पसन्नो बुद्धसासने ।
अधिगच्छे पदं सन्तं सङ्खारूपसमं सुखं ॥६॥
( मैत्रीविहारी यो भिक्षुः प्रसन्नो बुद्धशासने ।
अधिगच्छेत् पदं शान्तं संस्कारोपशमं सुखम् ॥९॥)
अनुवाद—मैत्री(-भावना) से विहार करता जो भिक्षु बुद्धके उप-
देशमें प्रसन्न (=श्रद्धावान् ) रहता है, (वह) सभी संस्कारों
को शमन करनेवाले शान्त ( और ) सुखमय पदको प्राप्त
करता है ।
३६९-सिञ्च भिक्खू ! इमं नावं सित्ता ते लहुमेस्सति ।
छेत्वा रागञ्च दोसञ्च ततो निब्वाणमेहिसि ॥१०॥
( सिंच भिक्षो ! इमां नावं सिक्ता ते लघुत्वं एष्यति ।
छित्त्वा रागं च द्वेषं च ततो निर्वाणमेष्यसि ॥१०॥)
५/२८

१६३ ] धम्मपदं [ २५।१२
अनुवाद—हे भिक्षु ! इस नावको उलीचो, उलीचने पर (यह)
तुम्हारे लिये हल्की हो जायेगी। राग और द्वेषको छेदनकर,
फिर तुम निर्वाणको प्राप्त होगे।
३७०—पंच छिन्दे पञ्च जहे पञ्चवुत्तरि भावये ।
पञ्च सङ्गातिगो भिक्खू ओघतिण्णो'ति वुच्चति ॥ ११॥
(पंच छिन्धि पंच जहीहि पंचोत्तरं भावय।
पंचसंगाऽतिगो भिक्षुः, 'ओघतीर्ण' इत्युच्यते ॥११॥)
अनुवाद—(जो रूप, राग, मान, उद्धतपना और अविद्या इन)
पाँचको छेदन करे, (जो नित्य आत्माकी कल्पना, सन्देह,
शील-व्रत पर अधिक जोर, भोगोंमें राग, और प्रतिहिंसा
इन) पाँचको त्याग करे; उपरान्त (जो श्रद्धा, वीर्य,
स्मृति, समाधि और प्रज्ञा) इन पाँचकी भावना करे;
(जो, राग, द्वेष, मोह, मान, और झूठी धारणा इन)
पाँचके संसर्गको अतिक्रमण कर चुका है; (वह काम, भव
दृष्टि और अविद्यारूपी) ओघो (=बाढ़ों) से उत्तीर्ण हुआ
कहा जाता है।
३७१—झाय भिक्खू ! मा च पामदो
मा ते कामगुणे भमस्सु चित्तं ।
मा लोहगुळं गिली पमत्तो
मा कंदी दुक्खमिदन्ति डय्हमानो ॥१२॥
(ध्याय भिक्षो ! मा च प्रमादः,
मा ते कामगुणे भ्रमतु चित्तम् ।

२५।१५ ] भिक्खुवग्गो [ १६५
मा लोहगोलं गिल पमत्तः,
मा क्रन्दीः दुखमिदमिति दह्यमानः ॥१२॥)
अनुवाद—हे भिक्षु ! ध्यानमें लगो, मत गफलत करो, तुम्हारा चित्त
मत भोगोके चक्करमें पडें, प्रमत्त होकर मत लोहेके गोलेको
निगलो, '( हाय ! ) यह दुःख' कहकर दग्ध होते ( पीछे )
मत तुम्हें क्रन्दन करना पडे ।
३७२–नत्थि झानं अपञ्ञस्स पञ्ञा नत्थि अझायतो ।
यम्हि झानञ्च पञ्ञा च स वे निब्बाणसन्तिके ॥१३॥
( नाऽस्ति ध्यानमप्रज्ञस्य प्रज्ञा नाऽस्त्यध्यायतः ।
यस्मिन् ध्यानं च प्रज्ञा च सवै निर्वाणाऽन्तिके ॥१३॥)
अनुवाद—प्रज्ञाविहीन ( पुरुष ) को ध्यान नहीं ( होता ) है, ध्यान
( एकाग्रता ) न करनेवालेको प्रज्ञा नहीं हो सकती । जिसमें
ध्यान और प्रज्ञा ( दोनों ) हैं, वही निर्वाणके समीप है ।
३७३–सुञ्ञागारं पविट्ठस्स सन्तचित्तस्स भिक्खुनो ।
अमानुसी रती होति सम्माधम्मं विपस्सतो ॥१४॥
( शून्यागारं प्रविष्टस्य शान्तचित्तस्य भिक्षोः ।
अमानुषी रतिर्भवति सम्यग् धर्मं विपश्यतः ॥१४॥)
अनुवाद—शून्य (=एकान्त ) गृहमें प्रविष्ट, शान्तचित्त भिक्षुको
भली प्रकार धर्मका साक्षात्कार करते, अमानुषी रति
(=आनंद ) होती है ।
३७४–यतो यतो सम्मसति खन्धानं उदयव्वयं ।
लभती पीतिपामोज्जं अमतं तं विजानतं ॥१५॥