धम्मपद (पालि मूल, संस्कृत छाया एवं हिन्दी अनुवाद)
Dhammapada with Pali Original & Hindi Translation
महापण्डित राहुल सांकृत्यायन द्वारा
१७. कोधवग्गो (क्रोध वर्ग)
२०—मग्गवग्गो
जेतवन पाँच सौ भिक्षु
२७३-मग्गानट्ठङ्गिको सेट्ठो सच्चानं चतुरो पदा ।
विरागो सेट्ठो धम्मानं द्विपदानञ्च चक्खुमा ॥१॥
( मार्गाणामष्टांगिकः श्रेष्ठः सत्यानां चत्वारि पदानि ।
विरागः श्रेष्ठो धर्माणां द्विपदानां च चक्षुष्मान् ॥१॥ )
२७४-एसो'व मग्गो नत्थ'ञ्ञो दस्सनस्स विसुद्धिया ।
एतं हि तुम्हे पटिपज्जथ मारस्सेतं पमोहनं ॥२॥
( एष वो मार्गो नाऽस्त्यन्यो दर्शनस्य विशुद्धये ।
एतं हि यूयं प्रतिपद्यध्वं मारस्यैष प्रमोहनः ॥२॥ )
अनुवाद—मार्गोंमें अष्टांगिक मार्ग श्रेष्ठ है, सत्योंमें चार पद (=चार
आर्यसत्य ) श्रेष्ठ हैं, धर्मोंमें वैराग्य श्रेष्ठ है, द्विपदों
(=मनुष्यों )में चक्षुष्मान् (=ज्ञाननेत्रधारी, बुद्ध ) श्रेष्ठ
हैं। दर्शन (=ज्ञान )की विशुद्धिके लिये यही मार्ग है,
दूसरा नहीं; ( भिक्षुओ !) इसीपर तुम आरूढ होओ, यही
मारको मूर्छित करने वाला है ।
१२२ ]
२०।५ ] मग्गवग्गो [ १२३
जेतवन पाँच सौ भिक्षु
२७५-एतं हि तुम्हे पटिपन्ना दुक्खस्सन्तं करिस्सथ ।
अक्खातो वे मया मग्गो अञ्ञाय सल्लसन्थनं ॥३॥
( एतं हि यूयं प्रतिपन्ना दुःखस्यान्तं करिष्यथ ।
आख्यातो वै मया मार्ग आज्ञाय शल्य-संस्थानम् ॥३॥ )
२७६-तुम्हेहि किच्चं आतप्पं अक्खातारो तथागता ।
पटिपन्ना पमोक्खन्ति झायिनो मारबन्धना ॥४॥
( युष्माभिः कार्यं आतप्यं आख्यातारस्तथागताः ।
प्रतिपन्नाः प्रमोक्ष्यन्ते ध्यायिनो मारबन्धनात् ॥४॥ )
अनुवाद—इस (मार्ग) पर आरूढ हो तुम दुःखका अन्त कर सकोगे,
(स्वयं) जानकर (राग आदिके विनाशमें) शल्य
समान मार्गको मैंने उपदेश कर दिया । कार्यके लिए तुम्हें
उद्योग करना है, तथागतों (=बुद्धों) का कार्य उपदेश
कर देना है, (तदनुसार मार्गपर) आरूढ हो, ध्यानमें रत
पुरुष) मारके बन्धनसे मुक्त हो जायेंगे ।
जेतवन पाँच सौ भिक्षु
[ अनित्य-लक्षणम् ]
२७७-सब्बे सङ्खारा अनिच्चा 'ति यदा पञ्ञाय पस्सति ।
अथ निब्बिन्दति दुक्खे, एस मग्गो विसुद्धिया ॥५॥
( सर्वे संस्कारा अनित्या इति यदा प्रज्ञया पश्यति ।
अथ निर्बिन्दति दुःखानि, एष मार्गो विशुद्धये ॥ ५॥
१२५ ] धम्मपदं [ २०।८
──────────────────────────────────────────
अनुवाद—सभी संस्कृत (=कृत, निर्मित, बनी) चीज़ें अनित्य
हैं, यह जब प्रज्ञासे देखता है, तब सभी दुःखोंसे निर्वेद
(=विराग) को प्राप्त होता है, यही मार्ग (चित्त-)
शुद्धिका है।
[ दुःख-लक्षणम् ]
२७८—सब्बे सङ्खारा दुक्खा 'ति यदा पञ्ञाय पस्सति ।
अथ निब्बिन्दति दुक्खे, एस मग्गो विसुद्धिया ॥६॥
( सर्वे संस्कारा दुःखा इति यदा प्रज्ञया पश्यति ।
अथ निर्विन्दति दुःखानि, एष मार्गो विशुद्धये ॥ ६ ॥)
अनुवाद—सभी संस्कृत (चीजें) दुःखमय हैं ० ।
[ अनात्म-लक्षणम् ]
२७९—सब्बे धम्मा अनत्ता 'ति यदा पञ्ञाय पस्सति ।
अथ निब्बिन्दति दुक्खे एस मग्गो विसुद्धिया ॥७॥
( सर्वे धर्मा अनात्मान इति यदा प्रज्ञया पश्यति ।
अथ निर्विन्दति दुःखानि एष मार्गो विशुद्धये ॥ ७ ॥)
अनुवाद—सभी धर्म (=पदार्थ) बिना आत्माके हैं, ० ।
जेतवन (योगी) तिस्स (थेर)
२८०—उट्ठानकालम्हि अनुट्ठहानो युवा बली आलसियं उपेतो।
संसन्नसङ्कप्पमनो कुसीतो पञ्ञाय मग्गं अलसो न विन्दति॥८॥
२०१ ] मग्गवग्गो [ १२५
(उत्थानकालेऽनुत्तिष्ठन् युवा बली आलस्यमुपेतः ।
संसन्न-संकल्प-मनाः कुसीदः
प्रज्ञया मार्गं अलसो न विन्दति ॥ ८ ॥ )
अनुवाद—जो उत्थान (=उद्योग) के समय उत्थान न करनेवाला,
युवा और बली होकर (भी) आलस्यसे युक्त होता है,
मनके संकल्पोको जिसने गिरा दिया है, और जो कुसीदी
(=दीर्घसूत्री) है, वह आलसी (पुरुष) प्रज्ञाके मार्गको
नहीं प्राप्त कर सकता।
राजगृह (वेणुवन) (शुकर-प्रेत)
२८१-वाचानुरक्खी मनसा सुसंवुतो
कायेन च अकुसलं न कयिरा।
एते तयो कम्मपथे विसोधये
आराधये मग्गमिसिप्पवेदितं ॥६॥
(वाचाऽनुरक्षी मनसा सुसंवृतः
कायेन चाऽकुशलं न कुर्यात् ।
एतान् त्रीन् कर्मपथान् विशोधयेत्,
आराधयेत् मार्गं ऋषिप्रवेदितम् ॥ ९॥)
अनुवाद—जो वाणीकी रक्षा करनेवाला, मनसे संयमी रहे, तथा
कायासे पाप न करे; इन (मन, वचन, काय) तीनों
कर्मपथोंकी शुद्धि करे, और ऋषि (=बुद्ध)के बतलाये
धर्मका सेवन करे।
१२६ ] धम्मपदं [ २०१२
जेतवन पोठिल (थेर)
२८२-योगा वे जायती भूरि अयोगा भूरिसङ्खयो ।
एतं द्वेधापथं ञत्वा भवाय विभवाय च ।
तथ'त्तानं निवेसेय्य यथा भूरि पवड्ढति ॥१०॥
(योगाद् वै जायते भूरि अयोगाद् भूरिसंक्षयः ।
एतं द्वेधापथं ज्ञात्वा भवाय विभवाय च ।
तथाऽऽत्मानं निवेशयेद् यथा भूरि प्रवर्धते ॥ १०॥)
अनुवाद—(मनके) योग(=संयोग) से भूरि (=ज्ञान) उत्पन्न
होता है, अयोगसे भूरिका क्षय होता है। लाभ और
विनाशके इन दो प्रकारके मागौँको जानकर, अपनेको इस
प्रकार रक्खे, जिससे कि भूरिकी वृद्धि होवे ।
जेतवन कोई वृद्ध भिक्षु
२८३-वनं छिन्दथ मा रुक्खं वनतो जायती भयं ।
छेत्वा वनञ्च वनथञ्च निब्बाना होथ भिक्खवो । ॥११॥
(वनं छिन्धि मा वृक्षं वनतो जायते भयम् ।
छित्त्वा वनं च वनथं च निर्वाणा भवत भिक्षवः ॥ ११ ॥
२८४-यावं हि वनथो न छिज्जति अणुमत्तोपि नरस्स नारिसु ।
पटिबद्धमनो नु ताव सो वच्छो खीरपको 'व मातरि ॥१२॥
(यावद्धि वनथो न छिद्यतेऽणुमात्रोऽपि नरस्य नारीषु ।
प्रतिवद्धमनाः नु तावत् स वत्सः क्षीरप इव मातरि ॥ १२॥)
२०।१४ ] मग्गवग्गो [ १२७
अनुवाद—वनको काटो, वृक्षको मत, वनसे भय उत्पन्न होता है,
भिक्षुओ ! वन और झाड़ीको काटकर निर्वाणको प्राप्त हो
जाओ । जबतक अणुमात्र भी स्त्रीमें पुरुषकी कामना अखंडित
रहती है, तबतक दूध पीनेवाला बछडा जैसे मातामें
आसक्त रहता है, ( वैसे ही वह पुरुष बंधा रहता है ) ।
जेतवन सुवण्णकार (थेर)
२८५-उच्छिन्द सिनेहमत्तनो कुमुदं सारदिकं 'व पाणिना ।
सन्तिमग्गमेव ब्रूहय निब्बानं सुगतेन देसितं ॥१३॥
( उच्छिन्धि स्नेहमात्मनः कुमुदं शारदिकमिव पाणिना ।
शान्तिमार्गमेव बृंहय निर्वाणं सुगतेन देशितम् ॥१३॥ )
अनुवाद —हाथसे शरद्(ऋतु)के कुमुदकी भाँति, आत्मस्नेहको
उच्छिन्न कर डालो, सुगत (=बुद्ध )द्वारा उपदिष्ट (इस )
शान्तिमार्ग निर्वाणका आश्रय लो ।
जेतवन (महाधनी वणिक् )
२८६-इध वस्सं वसिस्सामि इध हेमन्तगिम्हेसु ।
इति बालो विचिन्तेति अन्तरायं न बुज्झति ॥१४॥
( इह वर्षासु वसिष्यामि इह हेमन्तग्रीष्मयोः ।
इति बालो विचिन्तयति, अन्तरायं न बुध्यते ॥१४॥ )
अनुवाद—यहाँ वर्षांमें बसूँगा, यहाँ हेमन्त और ग्रीष्ममें (बसूँगा)
—मूढ इस प्रकार सोचता है, (और ) अन्तराय (=विघ्न )
को नहीं बूझता ।