युक्तिकल्पतरु (महाराज भोज - नौका-निर्माण, जलयान-विज्ञान, शस्त्र, दुर्ग एवं राजधर्म सटीक)

१० युक्तिकल्पतरौ—
सुभक्तो (११) राजसु तथा कार्य्याणां प्रतिपत्तिमान् ।
नृपो निहन्याच्चारेण परराष्ट्रं विचक्षणः ॥ ६४ ॥
काल(१२)ज्ञान्मन्त्रकुशलान् साम्बत्सर चिकित्सकान् ।
तथान्यानपि युञ्जीत समर्थान् शुद्धचेतसः ॥ ६५ ॥
सक्रुद्धांश्च (१३) तथा लुब्धान् दृष्टार्था-त्तत्त्व भाषिणः (१४) ।
पाषण्डिन स्तापसादीन् परराष्ट्रे नियोजयेत् ॥ ६६ ॥
स्वदेश परदेशज्ञान् सुशीलान् सुविचक्षणान् ।
वार्त्ताहर्य्यान् बहू ंश्चैव चराणां विनियोजयेत् ॥ ६७ ॥
नैकस्य वचने राजा चारस्य प्रत्ययं वहेत् ।
द्वयोः सम्बन्ध माज्ञाय तद्युक्तं कार्य्यमारभेत् ॥ ६८ ॥
तस्माद्राजा प्रयुञ्जीत चरान् बहुमु(सु)खान् बहून् ।
नौरता वामना (१५) कुब्जा स्तद्विधा ये च कारवः ॥ ६९ ॥
भिक्षुक्यश्चारणा दास्यो मालाकार्य्यः (१६) कलाविदः ।
अन्तःपुरगतां वार्त्तां निर्हरेयु रलक्षिताम्(न्) ॥ ७० ॥
प्रकाशश्चाप्रकाशश्च चरस्तु द्विविधो मतः ।
अप्रकाश्योऽयमुद्दिष्टः प्रकाशो दूतसंज्ञकः ॥ ७१ ॥
( ११ ) सभक्तो (भक्तौ) इति (ख) पुस्तक पाठः ।
( १२ ) वालज्ञान् (लभ्यः) (ग) पुस्तक पाठः ।
( १३ ) संक्रुद्धान् (क) (ग) पुस्तक पाठः ।
( १४ ) अतत्त्वभाषिणः (क)-(ग) पुस्तक पाठः ।
( १५ ) वासना इति (क) पुस्तक पाठः ।
नौरताः क्लीव्यं गता, निर्गतं रतं रमणं यस्मादिति वा । भिक्षुक्यः
परिव्राजिकाः ।
( १६ ) मालाकाराः इति (ग) पुस्तक पाठः ।

नीतियुक्तिः । ११
अथ दूतलक्षणम् ।
दूतञ्चैव प्रकुर्वीत सर्व्वशास्त्र-विशारदम् ।
इङ्गितज्ञं तथा सभ्यं दक्षं सत्कुल(१७)सम्भवम् ॥ ७२ ॥
अनुरक्तः शुचिर्दक्षः स्मृतिमान् देशकालवित् ।
वपुष्मान् वीतभीर्वाग्मी दूतोराज्ञः प्रशस्यते ॥ ७३ ॥
दूत एव हि सन्धत्ते भिनत्त्येव हि सङ्गता(म्)न् ।
विमृष्टार्थो (१८) मितार्थश्च तथा शासन-हारकः ॥ ७४ ॥
दूता स्त्रयोऽमात्यगुणैः समैः पादार्द्धवर्ज्जितैः ।
विमृष्टार्थः कार्य्यवशात् शासनं न करोति यः ॥ ७५ ॥
मितार्थः कार्य्यमात्रोक्तौ न कुर्य्यादुत्तरोत्तरम् ।
यथोक्तवादी (१९) सन्देश-हारको लेखहारकः ॥ ७६ ॥
तत्र दूतो व्रजन्नेव चिन्तये दुत्तरोत्तरम् ।
वार्त्ताविशेषं भूपायं न (२०) झटित्यङ्गवेश्मनि ॥ ७७ ॥
दूतोहि न (२१) लिखेत् किञ्चिन्निर्ण्णेता विनिसंशयम् ।
पृच्छ्यमानो हि न ब्रूयात् स्वामिनः क्वापि वैशसम् * ॥ ७८ ॥
पणवद्धो (२२) भवेत् सन्धिः स्वयं हीन (२३) स्तमाचरेत् ।

( १७ ) सु(स)कुल इति (क)-(ख) पुस्तक पाठः ।
( १८ ) विमृष्यार्थः इति (क) पुस्तक पाठः ।
( १९ ) यथोक्तवाख्यौ इति (क) पुस्तक पाठः ।
( २० ) झटित्यौत्यङ्ग इति (क) पुस्तक पाठः ।
( २१ ) हि स लिखेत् इति (क) पुस्तक पाठः ।
( २२ ) पणवन्धः इति (क)-(ख) पुस्तक पाठः ।
( २३ ) स्वयं हि न इति (ग) पुस्तक पाठः ।

• वैशसं-वधं, विशेषानिष्टापातं, प्रतिरोधं वा न वदेत् इति ।

' or 'नौति'! Let's look at it:
न with au-matra: नौ! Then ति!
Wait, does it have 'ौ' or 'ी'?
Look at 'नी' in "सन्धिर्नैव": न + ै!
Here: look at "नौति":
Wait, it has two strokes on top of the vertical line! That's 'ौ'! So it is printed as "नौतिधर्म्मरतश्च".

Wait, let's check line 11:
"एतैः सन्धिं न कुर्वीत विशेषात् पूर्व्वपीडितैः ॥ ८४ ॥"
Let's check line 12:
"सन्धिं हि तादृशैः कुर्व्वन् प्राणैरपि हि हीयते ॥ ८५ ॥"
Wait, is there a separator?
A line with a star in the middle: — or •—•
Then:
"आसनम् ।"
Then:
"अन्यद्वारा विपन्नन्तु विगृह्यासनमुच्यते ।"
"अरिं विगृह्य वा स्थानम् विग्रहासनमुच्यते ॥ ८६ ॥"
Wait, look at "स्थानम् विग्रहासनमुच्यते":
"स्थानम्" with anusvara or halanta ma?
It is "स्थानम्" with halanta ma!
And "विपन्नन्तु": विपन्नन्तु!

Let's check the footnotes:
Dividing line.
"( २४ ) प्रतिश्रियं इति

नीतिशक्तिः । १३
अन्यैश्च (२७) विजिगीषोश्च विग्रहे हीयमानयोः ।
सन्धाय यदवस्थानं सन्धा (२८) यासनमुच्यते ॥ ८७ ॥
उदासीने मध्यमे वा समाने प्रतिशङ्कया ।
एकीभूय व्यवस्थानं सम्भूयासनमुच्यते ॥ ८८ ॥
सर्व्defaultषां प्रीतिजननं निजराष्ट्रस्य रक्षणम् ।
एतत् प्रीत्यासनं नाम सर्व्वासन-महत्तरम् ॥ ८९ ॥
अथ द्वैधम् ।
वलिनोर्द्विषतोर्मध्ये वाचा मौनं (२९) समर्पयेत् ।
द्वैधीभावेन वर्त्तेत * काकाक्षिवदलक्षितः ॥ ९० ॥
यापयेत्क्रमास्थाय सन्निकृष्टतरं तयोः ।
उभयोरपि संयापे सेवेत बलवत्तरम् ॥ ९१ ॥
अथाश्रयः ।
अस्थितौ यदि कल्याणं भवेत् संश्रयणन्तथा ।
भवति श्रेयसे राज्ञां विपरीतं न कर्हिचित् ॥ ९२ ॥
( २७ ) अन्यस्य इति (क) पुस्तक पाठः ।
—अयं पाठः समीचीनः ।
( २८ ) सन्ध आसनं इति (ख) पुस्तक पाठः ।
( २९ ) वाचात्मानं इति (ख) पुस्तक पाठः ।

• काकाक्षिन्यायः—यथा काकस्यैकमेव नेत्रमुभयोश्चक्षुषोः कार्य्यं सम्पादयति किम्बा
  कैकर इव झटित्येव लक्ष्यालक्ष्यं उभयं पश्यति तद्वत् द्वैधीभावे राज्ञाऽवस्थातव्यम् ।

१४ युक्तिकल्पतरौ—
उच्छिद्यमानो बलिना आश्रयेद्बलवत्तरम् ।
विनीतवत्तत्र कालं नयेदिति मतिर्ध्रुवा(म्) ॥ ९३ ॥
दद्बलं वा कोषं वा भूमिं वा भूतिसम्भवाम् ।
आश्रयेदभियोक्तारं समाश्रय गुणान्वितम् ॥ ९४ ॥
वोत-व्यसनमश्रान्तं महोत्साहं महामतिम् ।
प्रविशन्ति महाराजमपाम्यतिमिवापगाः ॥ ९५ ॥
अव्यवसायिनमलसं दैवपरं साहसाच्च परिहीनम् ।
प्रमदेववृद्धपतिं नेच्छत्युपग्रहीतुं कमला ॥ ९६ ॥
उत्साहाच्छ्रियमप्नोति उत्साहाच्च महद् यशः ।
तस्मात्सर्व्वौपधा (१) शुद्ध मुत्साहं नित्यमाचरेत् ॥ ९७ ॥
अमर्ष(र्शं)श्चैव शौर्य्यञ्च शीघ्रकारित्वमेवच ।
तत्कर्म्मणि प्रवीणत्व मित्युत्साह-गुणामताः ॥ ९८ ॥
व्यसनस्यागमद्वार मनुत्साहो महीपतेः ।
सामदान दण्डभेदा इत्युपाय-चतुष्टयम् ॥ ९९ ॥
साम-सिद्धं प्रशंसन्ति * सर्व्वतश्च विपश्चितः ।
स्रवन्निवामृतं वाचा सामोपायं समाचरेत् ॥ १०० ॥
लुब्धं चौणं प्रदानेन सत्कृत्यवशमानयेत् ।
भेदं कुर्व्वीत यत्नेन महामात्यपुरोधसाम् ॥ १०१ ॥
यथा बलं प्रकुर्व्वीत † दुष्ट-दण्डनिपातनम् ॥ १०२ ॥
( १ ) सर्व्वोपरि(रौ) शुद्धः इति (ख) पुस्तक पाठः ।

• चतसृषु नीतिसु सामः प्रधानत्वादेव प्रसंशन्ति विपश्चितः ।
  † दुष्टस्य दमनं शिष्टस्य परिपालनञ्च बलानुसारेण कर्त्तव्यमिति ।

नीतियुक्तिः । १५
अथ दण्डः ।
दण्डः संरक्षते धर्मं * तथैवार्थं विधानतः ।
कामं संरक्षते यस्मात्त्रिवर्गो † दण्ड उच्यते ॥ १०३ ॥
राजदण्ड भयाल्लोकाः पापाः पापं न कुर्व्वते ।
यमदण्ड भयादेके परलोक भयात्तथा ‡ ॥ १०४ ॥
दण्डेच्चेन्नभवेल्लोके ¶ विभजन् साध्वसाधु वा ।
शूले§मत्स्यानिवाऽपच्यन् दुर्बलान् वलवत्तराः ॥ १०५ ॥
अपराधेसु भूपालो दण्डं कुर्य्याद् यथाविधि ।
अन्यथाकरणात्तस्य राजा भवति किल्विषी ॥ १०६ ॥
विरुद्धमपि जल्पन्तो दूता दण्ड्या न भूभृता ।
दूत हन्ता तु नरकमाविशेत् सचिवैः सह ॥ १०७ ॥
विपक्षवचनादन्यो भृत्यो दण्डं न चार्हति ।
विपक्ष वचनाद्दण्डः स्वामिनं नरकं नयेत् ॥ १०८ ॥

• दमनाहार्हाणां दण्ड एव समु

१६ युक्तिकल्पतरौ—
मन्त्रमूलं यतो राज्यं (३) अतो मन्त्रः सुरक्षितः ।
कुर्य्याद्राजा सदा मन्त्रान् कर्म्मणामाफलोदयात् ॥ १०८ ॥
अर्थानर्थौ हि यत्रो भौ संशयश्च परीक्ष्यते ।
समन्त्र इति विज्ञेयः शेषाश्च खलु विभ्रमाः ॥ ११० ॥
एकमेव विषं हन्ति शस्त्रेणैकश्च बध्यते ।
सराष्ट्रं (४) सम्पदं हन्ति राज्ञाञ्च (५) मन्त्रविप्लवः ॥ १११ ॥
करिष्यन्नप्रभाषेत कृतान्येवतु दर्शयेत् ।
धर्म्मार्थ-काम-कार्याणि हतो मन्त्रो न भिद्यते ॥ ११२ ॥
गिरिपृष्ठं (६) मुपारुह्य (७) प्रासादम्बारुहोगतः *।
सराष्ट्रं रभसं (८) हन्ति राजानं मन्त्रविप्लवः ॥ ११३ ॥
अपथे निश्शलाके वा तत्र मन्त्रो विधीयते ।
तत्र साम प्रयोक्तव्यं कार्येषु गुणवत्स्वपि ॥ ११४ ॥
दानं लुब्धेऽपि भेदश्च शङ्कितेष्वपि निश्चयः ।
जड़मूकांश्च बधिरान् तिर्य्यग्योनीन् वयोऽधिकान् ॥११५॥
(३) राष्ट्रम् (ख) पुस्तक पाठः ।
(४) स राष्ट्रमिति (ख) पुस्तक पाठः ।
(५) राजानं (अज्ञानाम्) (ग) पुस्तक पाठः ।
(६) उपाविष्ठ (ख)-(ग) पुस्तक पाठः ।
(७) प्रासादश्वारोहो गतः ? (ग) पुस्तक पाठः ।
(८) अद्रवं (सद्रवस) मिति (क)-(ख) पुस्तक पाठः ।

• (क) पुस्तके धर्म्मार्थे……इत्यादित आरभी गत इत्यन्तः सार्द्धश्लोकोऽधिको दृश्यते ।
  (ख)-(ग) पुस्तके तन्नास्ति ।

Digitized By Siddhanta eGangotri Gyaan Kosha
नीतियुक्तिः । १७
स्त्री म्लेच्छ व्याधित व्यङ्गान् (९) मन्त्रकाले निषेधयेत् ।
इति संक्षेपतः प्रोक्ता राजनीतिः कियन्मया ॥ ११६ ॥
यच्चिवर्गाविरुद्धंस्या द्राजनीति स्तदुच्यते ।
इति श्रीभोजराजीये युक्तिकल्पतरौ नीतियुक्तिः ॥
अथ दुर्ग-युक्तिः ।
राज्ञो बलं न हि बलं दुर्गमेव बलम्बलम् (१०) ।
अप्यल्प (११) बलवान् राजा स्थिरो दुर्ग-बलाद्भवेत् ॥११७॥
तथा च,—
एकः शतं योधयति प्राकारस्थो धनुर्द्धरः ।
शतं दश सहस्राणि तस्माद्दुर्गं विशिष्यते ॥ ११८ ॥
अकृत्रिमं कृत्रिमञ्च तत्पुनर्द्विविधम्भवेत् ।
यद्दैवघटितं दुर्गं गिरिनद्यादि-संश्रितम् ॥ ११९ ॥
अकृत्रिम (१२) मिदं ज्ञेयं दुर्लङ्गमरि-भूभुजाम् (१३) ।
प्राकार-परिखारथ्य-संश्रयं यद्भवे दिह ॥ १२० ॥
कृत्रिमं नामविज्ञेयं लङ्गालङ्घ्यन्तु वैरिणाम् ॥ १२१ ॥
( ९ ) व्यङ्गान् इति (ख) पुस्तक पाठः ।
( १० ) परम्बलम् इति (ग) पुस्तक पाठः ।
( ११ ) अत्यल्प इति (ग) पुस्तक पाठः ।
( १२ ) तत् कलिम इति (ख) पुस्तक पाठः ।
( १३ ) अवनीभूजां इति (ग) पुस्तक पाठः ।
३
CC-0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar.

१८ युक्तिकल्पतरौ—
अथाकृत्रिम दन्दयुक्तिर्यथा ।
अत्युच्च (१४) विस्तीर्ण-शिरा दुरारोहः सकाननः ।
सजलाशय-सम्भार-भोज्यद्रव्य-समाश्रयः ॥ १२२ ॥
सुख (१५) निःसरणो दन्दः पर्व्वताख्यो महीभुजाम् ।
नद्यो गभीर विस्तीर्णाश्चतुर्दिक्षु व्यवस्थिताः ॥ १२३ ॥
तन्मध्ये भूप्रदेशो यो नदीदन्दः स उच्यते ।
यदन्यच्चिरकालीनं दुर्लङ्घ्यं विपिनादिकम् ॥ १२४ ॥
तन्मध्ये रचिता भूमि र्दन्दत्वे(१६)नोपतिष्ठते ।
नवदन्द(१७)मिति ख्यातं यथा पूर्व्वं महत्तरम् ॥ १२५ ॥
——— * ———
कृत्रिम दन्द-युक्तिर्यथा ।
यस्मिन्राज्ये गिरिर्नास्ति नद्यो वा गहनोदकाः ।
तस्य मध्ये महीपालः कृत्रिमं दन्दमारभेत् ॥ १२६ ॥
गजैरलङ्

िश्रं द्वन्द्वमाचरेत् ॥ १३१ ॥`

Line 9:
आश्रित्वा कृत्रिमं द्वन्द्वं बलवद्वैरिणोदिशि ।

Line 10:
अन्यत्र कृत्रिमद्वन्द्वं कृत्वा नरपति र्व्वशेत् ॥ १३२ ॥
Wait, "र्व्वशेत्" or "र्व्वसेत्"?
Look at the letter: र्व्व then शेत् or सेत्?
It is शेत्: र्व्वशेत् (with talavya sha).

Line 11:
रथपतिर्य्यदा वैरी जले (७) द्वन्द्वं तदाचरेत् ।
Wait, "वैरो" or "वैरी"?
Line 11: वैरी - wait, look at the matra: it's an ee-kar with ra-phala: वैरी? Wait, वैरो?
Look at: वै then री? It has a vertical line and a curve to the right, री.
Wait, look at line 12: वैरो or वैरी?
Line 12 has द्वैरो or द्वैरी? It has an ee-kar ी. द्वैरी.

Line 13:
`गिरि-द्वन्द्वं नृपः सेवेन्मुख्यः

यहाँ पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति देवनागरी लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

२० युक्तिकल्पतरौ—
गुप्ते स्त्री कोषसम्भारं * संरच्छेदिति निश्चयः ॥ १३६ ॥
—*—
अथ सामान्यतो गुणाः ।
तथाहि नीति-शास्त्रम् ।
स प्रवेशापसरणं दन्द मुत्तममुच्यते ।
अन्यत्र वन्दिशालेव न तादृग् (द)वन्धमाश्रयेत् ॥ १३७ ॥
धनुर्द्दन्दं मही दन्दं गिरि-दन्दन्तथैव च ।
मनुष्य दन्द-संसर्गं वरदन्दञ्च तानि षट् ॥ १३८ ॥
अन्ये तु—
न दन्दं दन्दमित्याहु र्योद्धृ-दन्दं प्रकीर्त्तितम् ।
योद्धृ-शून्यं हि यद्गेहं (१) मृतकाय समं हि तत् ॥ १३९ ॥
अथान्यच्चापि,—
यावत् प्रमाणं नगरं हि राज्ञाम्,
ततो भवेदुत्तम मध्यमान्त्यम् ।
त्रिंशच्च (२) लक्षाष्टगुणोत्तरेण

नीतिव्यक्तिः । २१
गर्गस्तु—
यदन्यद्विविधं दन्दं प्रोच्यते धरणीभुजाम् ।
ताभ्यामेवातिरिच्येत (३) मन्त्रयुद्धं (४) विशेषतः * ॥१४१॥
अन्येषु दैवाङ्गिनेषु मन्त्रदन्द्वाज्जये नृपः ।
मन्त्रदन्दे हि भिन्ने हि न चान्यत्कार्य्य(५)कारणम् ॥१४२॥
भोजस्तु,—(†)
यदैव वैरि-दुर्लङ्घ्यं विस्तीर्णं विषमञ्च तत् ।
स प्रवेशापसरणं तद्द्दन्द(६)मुत्तमं विदुः ॥ १४३ ॥
इति श्रीभोजराजीये युक्तिकल्पतरौ द्वन्द्वयुक्तिः ॥
( ३ ) अतिरिक्ते तत् इति (ख) पुस्तक पाठः ।
( ४ ) मन्त्रद्वन्दं इति (ग) पुस्तक पाठः ।
( ५ ) कार्य्यकारकं इति (ग) पुस्तक पाठः ।
( ६ ) तद्युद्धमुत्तमं इति (ग) पुस्तक पाठः ।

• “उपायान् षड्गुणं मन्त्रं शक्तौः स्वस्यापि चिन्तयेत् ।
  धर्मयुद्धैः कूटयुद्धै र्हन्यादेव रिपुं सदा ॥”
  “मन्त्रेरित-महाशक्ति-बाणाद्यैः शत्रुनाशनम् ।
  मान्त्रिकास्त्रेण तद् युद्धं सर्व्वयुद्धोत्तमं स्मृतम् ॥”—इति शुक्रनीतौ ।
  —अथोपायान् सामादीन्, षड्गुणान् सन्ध्यादीन् ;
  धर्मयुद्धैः कूटयुद्धैर्वा सदा शत्रून् संहन्यादेव ।
  † भोजस्त्विति—ग्रन्थ प्रणेतृतोऽन्यः कश्चन नीतिनिपुणः प्राचीनो भोजराजोऽप्यासीदित्य-
  नुमीयते, एतदवतारिकायां द्रष्टव्यम् ।

२१ युक्तिकल्पतरौ—
अथ नगर निर्माणादि-कालः ।
स्थिरराशि-गते भानौ चन्द्रे च स्थिर-भोदये * ।
शुद्धे काले दिने चैव नगरं कारयेत् नृपः ॥ १४४ ॥
—*—
अथास्य लक्षणम् ।
भविष्योत्तरे,—
दीर्घं वा चतुरस्रं वा नगरं कारयेन्नृपः ।
तह्यं (१) वहुलम्बापि कदाचिदपि कारयेत् ॥ १४५ ॥
दीर्घः पादैः प्रसरः चतुरस्रः समोचितः ।
त्रिभिः पादैः समं त्र्यस्रं वर्त्तुलं वलयाकृतिः ॥ १४६ ॥
दीर्घं स्याद्दीर्घकालाय सुखसम्पत्ति-हेतवे ।
चतुरस्रं चतुर्वर्ग(२) फलाय पृथिवी-पतेः ॥ १४७ ॥
——————————————————————————————————————————
( १ ) तद्रुखं इति (ख) पुस्तक पाठः ।
( २ ) चतुर्व्वन्ध (ङ) इति चतुर्व्वद्ध इति (ख)—(ग) पुस्तक पाठः ।
——————————————————————————————————————————

• “आदित्ये युक्कर्कि-क्रियमिथुनघटालिखिते सत्समेतैः,
  केन्द्राष्टान्त्ये रसौम्यैस्स्थिरभवरिपुगतैः खस्थिरग्रामलग्ने ।
  भेषु स्वात्यार्द्-विशाखादिति फणिदहनीग्रैतरेष्वर्कशुद्धौ ;
  वेश्मारम्भः शुभः स्यात् सुतिथि शुभविधौ भौमसूर्य्येतराहे ॥”
  अत्र वेश्म इत्युपलक्षणम्, तेन सर्व्वं वास्तुकार्य्यं बोध्यम् ।
  —इत्यादीनि ज्योतिषीय शिल्पशास्त्रीय प्रमाणानि मुहूर्त्तचिन्तामणि-बृहत्पाराशर-मूल
  स्तम्भशास्त्र-कुमारवास्तुशास्त्र-पाराशरीय शिल्पशास्त्र-ज्योतिस्तत्त्व-शुक्रनीति-वराहमिहिरीयादिषु
  च सन्दर्भेषु अनुसन्धेयानि ।

नीतियुक्तिः । २३
चस्रं विशक्ति-नाशाय वर्त्तुलं बहुरोगकृत् ।
राज्ञः स्वहस्तैर्दशभी राजहस्त उदाहृतः ॥ १४८ ॥
राजहस्तैस्तु दशभी राजदण्ड उदाहृतः ।
राजदण्डैश्च दशभी राजच्छत्रमुदाहृतम् ॥ १४९ ॥
राजच्छत्रैस्तु दशभी राजकाण्ड उदाहृतः ।
राजकाण्डैश्च दशभी राजपुरुष (३) उच्यते ॥ १५० ॥
राज-प्रधानौ (तु) कथिता दशभी (४) राजपुरुषैः ।
राजधानी दशगुणा (५) राजक्षेत्रमुदाहृतम् ॥ १५१ ॥
सप्तैव परिमाणानि प्रोक्तानि पूरपत्तने ।
भय-श्री भोगसम्पत्ति-मृत्युकीर्त्ति-सुखार्थिनाम् ॥ १५२ ॥
राज-क्षेत्रेण नृपतिः * पूर-पत्तनमारभेत् ।
लक्ष्मीर्जयः क्षमा सौख्यं पञ्चत्वं भङ्ग एव च ॥ १५३ ॥
समृद्धिर्वित्त-नाशश्च मङ्गलञ्च वलच्चयः ।
साम्राज्यं भोगसम्पत्तिरिति षोडश-कीर्त्तिताः ॥ १५४ ॥
यथार्थ संज्ञा † नगरी मुनिना तत्त्ववेदिना ।
—*—
अथ वसति-लक्षणम् ।
विस्तीर्णमध्यो नगरः सममर्द्दे चतुष्पथः ।
प्रपा मण्डप कासार-काननाद्युपशोभितः ॥ १५५ ॥
——————————————————————————————
( ३ ) पूरुष इति (क) पुस्तक पाठः ।
( ४ ) स सती इति (क) पुस्तक पाठः ।
——————————————————————————————

• पूरम्-राजान्तःपूरी । पत्तनं-पुटभेदनम् ।
  † मान-नियमस्तु यथाव दृश्यते न तथा विश्वकर्मंप्रकाशादौ, शुक्रनीतिसारे,
  बृहत्काश्यपीये, पराशरीय शिल्पाद्यौ च ।

२४ युक्तिकल्पतरौ—
ईशान-पूर्व्व-प्लवनः मध्यस्थान-समुन्नतः ।
रोगकृद्दक्षिण-प्लावी धनदश्चोत्तर-प्लवः ॥ १५६ ॥
पश्चिम-प्लवनो ग्राम सुख-सम्पत्ति-नाशनः ।
मध्ये निम्नो दरिद्रत्वं प्रान्ते निम्नः सुखं वहेत् ॥ १५७ ॥
त्रिपथाद्राजदण्डेषु राज-च्छत्रे चतुष्पथे ।
राजकाण्डे मण्डपिका सरसौ राज-पूरुषे ॥ १५८ ॥
राजधान्यन्तरे हट्टं(ट्ट) राजच्छेत्रे च दुग्धकम् (५) ।
मध्ये साधुमृदुभिषक् दैवज्ञान् वासयेदथ ॥ १५९ ॥
प्रान्ते म्लेच्छान्यज-क्रुर वीर सैनिक कर्कशान् ।
गोपुरे सैनिकान् वौरान् मन्त्रिणो भवनान्तिके ॥ १६० ॥
मन्त्रिणः (६) प्रतिवेशित्वं कदाचिदपि नाचरेत् ।
तयोर्हि प्रतिवेशित्वे दुर्मन्त्रोऽपि च जायते ॥ १६१ ॥
नियोगिनां स्थितिं कुर्य्यान्नगरे चान्तरेऽन्तरा ।
नियोगि-मन्त्रिणोर्दृष्टिः (७) कार्य्यध्वंसाय कल्पते ॥ १६२ ॥
मन्त्रिणोऽदूरवसतिः (८) कर्म्म कुर्य्यान्न सत्वरम् (६) ।
नवकं (१०) नवकद्वारं नैकद्वारं समारभेत् ॥ १६३ ॥
न विषमं नाविषमं न समं नासमन्तथा ।
न मध्ये हस्तिनां वासो न प्रान्ते वाजिनान्तथा ॥ १६४ ॥

(५) दुग्धकम् ? (दृद्धकम्, दृढकम्) इति (ख)-(ग) पुस्तक पाठः ।
(६) मन्त्रियोः इति (ख) पुस्तक पाठः ।
(७) —दृष्टः इति (ख) पुस्तक पाठः ।
(८) दूरवसतिः इति (ग) पुस्तक पाठः ।
(९) निसत्वरं इति (ख) पुस्तक पाठः ।
(१०) नरकं इति (ख) पुस्तक पाठः ।

नीतियुक्तिः । ३५
नादूरे पत्ति-वसतिं न दूरे साधु-मन्त्रिणोः ।
न वर्णिनो नाधिकाङ्गान् न हीनान् नच दुष्टतान् ॥ १६५ ॥
न देशान्तरगान् नोच्चान् न महाव्याधि-पीड़ितान् ।
स्वपुरे रचयेद्राजा यदीच्छेदात्मनः श्रियम् ॥ १६६ ॥
न भृत्य-शाला ( १२ ) स्वपुरे न वाध्ययन-शालिका ❊ ।
तत्र शत्रुचरःस्थित्वा सर्व्वं वेत्ति वलावलम् ॥ १६७ ॥
भोजेनापि नगरयुक्तिरन्योक्ता ॥ १६८ ॥
तद्यथा,—
राज(ग्नः)-सहस्तैः कोष्ठ्या च राजक्षेत्रमुदाहृतम् ।
एतेन परिमाणेन भूपः पत्तनमारभेत् ॥ १६६ ॥
यस्मिन् लग्ने भवेज्जन्म महीभर्तु र्महीतले ।
तद्दण्ड-राजक्षेत्रेण राजा पत्तनमारभेत् ॥ १७० ॥
एतेन मेषादिषु पादोन-चतुर्दण्डादिषु मानेषु जातस्य नृ

२६ युक्तिकल्पतरौ—
परदारेषु यो दोष स्तथा पर-पुरेषु च।
यदिच्छेच्छाश्वतीं लक्ष्मौन्तदेतत् उभयन्त्यजेत् ॥ १७४ ॥
निज-लग्नं दशामान-मिते निजकृते नरे (१) ।
नगरे यो वसेद्राजा लक्ष्मोस्तस्यैव शाश्वती १७५ ॥
इति भोजराजीये युक्ति कल्पतरौ नगरौ युक्तिः ॥
अथ वास्तुयुक्तिः।
तत्रस्थान-निर्णयः।
नदी श्मशान शैलानां वनस्य निकटे तथा।
न वास्तुकर्म कुर्वीत न इन्द्र-नगरान्तयोः ॥ १७६ ॥
तत्र दिङ्निर्णयः।
राक्षसानिल-वह्नीनां यमस्य दिशि वेश्मनः।
नारम्भं कारयेद्राजा भौरुग्दाह-क्षयप्रदम् ॥ १७७ ॥
तथाहि,—
भोगः कीर्त्तिर्धनं रोगः स्थिरता च भयङ्करः।
दाह इत्येष कथितो दिशि वास्तु-फलोद्भवः ॥ १७८ ॥
भोजे च,—
यल्लग्ने जायते राजा तस्य लग्नस्य यः पतिः।
या दिक् तस्य नृपस्तस्यां वास्त्वारम्भं समाचरेत् ॥ १७९ ॥
(१) नवे इति (ख) पुस्तक पाठः।

नौतियुक्तिः । २७
एवञ्च कुजादि-पतिके मेषलग्ने
जातस्य नृपतेः कुजादि-पतिकायां
दक्षिणायामपि वास्तुर्न दुष्यति इति ॥ १८० ॥
पराशरस्तु,—
यद्दशा-जनितो राजा वास्त्वारम्भस्तु (१) तद्दिशि * ।
एतेन सूर्यादि-दशा जनितस्य नृपतेः
पूर्व्वादि दिक्षु वास्तु-करणम् ।
तेन शुक्रदशायां जातस्याग्ने य्यामपि न दुष्यति ॥ १८१ ॥
अथ लक्षणम्,—
वास्तुं कुर्य्यान्महीपालः समं सुस्निग्धमृत्तिकम् ।
प्रागुदक्-प्लवनं † रम्यं रम्य-वृक्षोपशोभितम् ॥ १८२ ॥
लक्ष्मीर्दाहः क्षयो भीतिर्धन-नाशोऽर्थ-(२) शून्यता ।
सम्पदष्टिरिति प्रोक्तं पूर्व्वादि-ककुभं फलम् ॥ १८३ ॥
तथाहि प्लवनमन्यत्,—
जन्मलग्नेन दिक् पश्चाद् राज्ञां वास्तु-पुरोमतः ।
एतेन सूर्याधिपतिः तुलालग्ने जातस्य नृपतेः सूर्याधिपतेः
पूर्व्वस्याः पश्चात् पश्चिम-प्लवो हि न दुष्यति ॥ १८४ ॥
──────────────────────────
( १ ) वास्त्वारम्भञ्च इति (क) पुस्तक पाठः ।
( २ ) अर्थशून्यता इति (ख) पुस्तक पाठः ।
──────────────────────────

• दशालग्नादिकं बृहत्पराशर-बृहज्जातकाद्यनुसारेण ज्ञेयम् ।
  † पूर्व्वनिम्नमुत्तरनिम्नं वा वास्तु कार्य्यम् ।

३८ युक्तिकल्पतरौ—
अन्ये तु, —
यद्दशा जनितो राजा तद्दिग्गयः प्लवो मतः ।
एतेन गुरुदशा-जातस्य नृपतेर्दक्षिणप्लवो न दुष्यति ॥ १८५ ॥
अन्यत्र तु, —
ब्रह्म-क्षत्रिय-विट्-शूद्राः पूर्व्वादि-दिग्युगे क्रमात् ।
वास्तु-प्लवनमिच्छन्ति निजसम्पत्ति-हेतवे ॥ १८६ ॥
नीतिशास्त्रे च, —
वास्तुकर्म्म नृपः कुर्य्यात् * बलद्वैरिणो दिशि ।
दीर्घां वा चतुरस्रां वा वास्तु-भूमिं महोच्छिताम् ।
एतयोर्लक्षणं तद्वत् फलञ्च नगरे यथा ॥ १८७ ॥
अथ मानम् ।
राजकाण्डेन † नृपतिर्वास्त्वारम्भं समाचरेत् ।
जयोभङ्गः सुखं दुःखं प्रीतिर्भीश्च चलः स्थिरः ॥
इत्यष्टौ वास्तुनामानि राजकाण्डैरनुक्रमात् ॥ १८८ ॥
अन्यत्र च, —
जन्मलग्ने महीभर्त्तुः कुण्डयोरन्त एव हि ।
राजकाण्डैस्तु तावद्भिर्वास्तुं कुर्य्यान्महीपतिः ॥ १८६ ॥
सुदर्शा(६)च्छन्द-संख्येन राजपट्टेन भूपतेः ।
वास्तुकर्म्म-समारम्भो धनधान्य-जयप्रदः ॥ १६० ॥

( ६ ) खदशा दशाच्छन्द इति (ग) पुस्तक पाठः ।

• नगरप्रकरणोक्त-परिमाणमत्र विज्ञेयम् ।
  † गृह-वास्तु-नगर-हर्म्मादीनामारम्भे जन्मलग्न-ग्रह-तिथि-भयोगादीनां शुद्धिः सर्व्वत्र
  समैव ज्ञेया, एवं दुर्ग सेनानिवासादौ च तथैव बोध्यम् ।

Digitized By Siddhanta eGangotri Gyaan Kosha
नौतियुक्तिः। २९
एतयोरपि पूर्व्ववद् व्याख्यानम्।
राजच्छत्रेण कुत्रापि वास्तुपत्तनमिष्यते।
तस्यापि पूर्व्ववन्मानं तन्मान (७) मिति भाषितम् ॥ १६१ ॥
अथ तत्र गुणदोषौ,—
[पुस्तकालय-पत्रकम्:]
विषय संख्या ३१० / १२(ए)
आगत पंजिका संख्या
पुस्तकालय
गुरुकुल कांगड़ी विश्वविद्यालय
30 MAY 1974
K56/77

• 5 JAN 1976
  ३२३/Z
  [मूलपृष्ठ-अंशाः:]
  ॥
  ६७ ॥

(
(
(
(१०) ...
(११) वस्तूद्देशः इति (ख) पुस्तक पाठः।
CC-0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar.