विष्णु स्मृति (वैष्णव धर्मशास्त्र - नन्दपण्डित कृत वैजयन्ती टीका सहित सटीक)

१२६ ॥ विष्णुस्मृतौ ५४ ॥
। २१ । तं च भूयश्चोपनयेत् । २२ । उष्ट्रेण खरेण
वा गत्वा नग्नः स्नात्वा सुप्त्वा भुक्त्वा प्राणायामत्रयं
कुर्यात् । २३ ।
जपित्वा त्रीणि सावित्र्याः सहस्राणि समाहितः ।
मासं गोष्ठे पयः पीत्वा मुच्यतेऽसत्प्रतिग्रहात् ॥ २४ ॥
अयाज्ययाजनं कृत्वा परेषामन्त्यकर्म च ।
अभिचारमहीनं च त्रिभिः कृच्छ्रैर्व्यपोहति ॥ २५ ॥
येषां द्विजानां सावित्री नानूच्येत यथाविधि ।
तांश्चारयित्वा त्रीन्कृच्छ्रान्यथाविध्युपनाययेत् ॥ २६ ॥
प्रायश्चित्तं चिकीर्षन्ति विकर्मस्थास्तु ये द्विजाः ।
ब्राह्मण्याच्च परित्यक्तास्तेषामप्येतदादिशेत् ॥ २७ ॥
यद्गर्हितेनार्जयन्ति कर्मणा ब्राह्मणा धनम् ।
तस्योत्सर्गेण शुध्यन्ति जप्येन तपसा तथा ॥ २८ ॥
वेदोदितानां नित्यानां कर्मणां समतिक्रमे ।
स्नातकव्रतलोपे च प्रायश्चित्तमभोजनम् ॥ २९ ॥
22. तं प्राग्गवाद्यपशुविक्रयिणम्... 23... इदं च कामतो ऽकामतस्तु
स्नानमेव ।... 25. अयाज्या याजनानर्हाः । ते च द्विविधा जात्या
शूद्रप्रतिलोमादयः कर्मणा पातित्योपपातकादियुक्ताः ।... अभिचारः पर-
मरणार्थो दृष्टोपायः । श्येनयागादिः ।... 26... त्रीन्प्राजापत्यांश्चारयित्वा
यथाविध्युपनाययेत् ।... यत्किंचिदुपनयनाङ्गहीने ऽप्येतदेव नानूच्येत यथा-
विधीति सामान्याभिधानात् ।... 28. गर्हितेन शास्त्रनिषिद्धेन क्षत्रादि-
कर्मणा... गर्हितपदोपादानान्निषिद्धप्रतिग्रहादावप्येतदेव ज्ञेयम् ।... 29.
वेदः स्मृत्युपलक्षकः । तेन श्रौतस्मार्तसंध्यास्नानादिनित्यकर्मलोपे...

tized by eGangotri/Sarayu Trust. Funding IKS-MoE-Grant-2 Equipment Heritage Foundation, Jalg
॥ विष्णुस्मृतौ ५४ ॥ ५५ ॥ १२७
अवगूर्य चरेत्कृच्छ्रमतिकृच्छ्रं निपातने ।
कृच्छ्रातिकृच्छ्रं कुर्वीत विप्रस्योत्पाद्य शोणितम् ॥ ३० ॥
एनस्विभिरनिर्णिक्तैर्नार्थं कंचित्समाचरेत् ।
कृतनिर्णेजनांश्चैतान्न जुगुप्सेत धर्मवित् ॥ ३१ ॥
बालघ्नांश्च कृतघ्नांश्च विशुद्धानपि धर्मतः ।
शरणागतहन्तॄंश्च स्त्रीहन्तॄंश्च न संवसेत् ॥ ३२ ॥
अशीतिर्यस्य वर्षाणि बालो वाप्यूनषोडशः ।
प्रायश्चित्तार्धमर्हन्ति स्त्रियो रोगिण एव च ॥ ३३ ॥
अनुक्तनिष्कृतीनां तु पापानामपनुत्तये ।
शक्तिं चावेक्ष्य पापं च प्रायश्चित्तं प्रकल्पयेत् ॥ ३४॥५४॥
अथ रहस्यप्रायश्चित्तानि भवन्ति । १ । स्रवन्तीमा-
साद्य स्नातः प्रत्यहं षोडश प्राणायामान्कृत्त्वैककालं
हविष्याशी मासेन ब्रह्महा पूतो भवति । २ । कर्मणो
LV, 2. प्राणायामान्सलक्षणान्कृत्त्वै० V⁴. सलक्षणान् from the C.
30. विप्रजिघांसया दण्डाद्युद्यमे ऽवगूरणम् । तत्तत्त्वा कृच्छ्रं प्राजाप-
त्यम् ।... 32... न संवसेन्न व्यवहरेदिति वाचनिकोऽयं निषेधः ।...
LV, 1. द्विविधं पापं प्रकाशं रहस्यं च । प्रकाशं लोकविदितं रहस्यं
कर्तृमात्रज्ञातम् ।... 2. स्रवन्तीं नदीं तामासाद्य गत्वा तत्र स्नात्वा
मासं प्रत्यहं षोडश प्राणायामान्सलक्षणान्कृत्त्वैकवारमेव हविष्यभुग्ब्रह्महा
शुध्यति ।... 3. उक्तस्य कर्मणः समाप्तौ
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

१२८ ॥ विष्णुस्मृतौ ५५ ॥
ऽन्ते पयस्विनीं गां दद्यात् । ३ । व्रतेनाघमर्षणेन च
सुरापः पूतो भवति । ४ । गायत्रोदशसाहस्रजपेन सुव-
र्णस्तेयकृत् । ५ । त्रिरात्रोपोषितः पुरुषसूक्तजपहो-
माभ्यां गुरुतल्पगः । ६ ।
यथाश्वमेधः क्रतुराट्सर्वपापापनोदकः ।
तथाघमर्षणं सूक्तं सर्वपापापनोदकम् ॥ ७ ॥
प्राणायामं द्विजः कुर्यात्सर्वपापापनुत्तये ।
दह्यन्ते सर्वपापानि प्राणायामैर्द्विजस्य तु ॥ ८ ॥
सव्याहृतिं सप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह ।
त्रिः पठेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते ॥ ९ ॥
अकारं चाप्युकारं च मकारं च प्रजापतिः ।
वेदत्रयान्निरदुहद्भूर्भुवःस्वरितीति च ॥ १० ॥
त्रिभ्य एव तु

विष्णुस्मृतौ ५५ ॥ १२६
सहस्रकृत्वस्त्वभ्यस्य बहिरैतत्त्रिकं द्विजः ।
महतोऽप्येनसो मासात्त्वचेवाहिविमुच्यते ॥ १३ ॥
एतत्तयविसंयुक्तः काले च क्रियया स्वया ।
विप्रक्षत्रियविङ्जातिर्गर्हणां याति साधुषु ॥ १४ ॥
ओंकारपूर्विकास्तिस्रो महाव्याहृतयोऽव्ययाः ।
त्रिपदा चैव गायत्री विज्ञेयं ब्रह्मणो मुखम् ॥ १५ ॥
योऽधीतेऽहन्यहन्येतां त्रीणि वर्षाण्यतन्द्रितः ।
स ब्रह्म परमभ्येति वायुभूतः खमूर्तिमान् ॥ १६ ॥
एकाक्षरं परं ब्रह्म प्राणायामाः परं तपः ।
सावित्र्यास्तु परं नास्त्यमौनात्सत्यं विशिष्यते ॥ १७ ॥
क्षरन्ति सर्ववैदिक्यो जुहोतिविजतिक्रियाः ।
अक्षरं त्वक्षरं ज्ञेयं ब्रह्मा चैव प्रजापतिः ॥ १८ ॥
14. गर्ह्यां C^(1.2). See M. II, 80. 15. विज्ञेया V⁴. 17. परं
नास्ति C^(1.2)v (and M. II, 83).
14. यस्त्वैविद्यिको गायत्र्यादिकं न जानाति जानन्नपि वा संध्याकाले
स्वां क्रियां गायत्रीजपरूपां न करोति स साधुषु वैदिकेषु गर्हणां निन्दां
प्राप्नोति ।... 16. यो वर्षत्रयं ... प्रत्यहं प्रणवेन व्याहृतिपूर्विकां गायत्रीं
सच्छन्दांसो जपति स वायुभूतो दृश्यरूपरहितः कामचारी खमूर्तिमाना-
काशवन्निर्लेप। लिङ्गशरीरनाशेन शुद्धस्वरूपः ... परं ब्रह्माभ्येति ॥ 18.
श्रुतिस्मृतिविहिता यागदानहोमजपादिक्रियाः ।...
17
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

१३० ॥ विष्णुस्मृतौ ५५ ॥ ५६ ॥
विधियज्ञाज्जपयज्ञो विशिष्टो दशभिर्गुणैः ।
उपांशुः स्याच्छतगुणः साहस्रो मानसः स्मृतः ॥ १९ ॥
ये पाकयज्ञाश्चत्वारो विधियज्ञसमन्विताः ।
सर्वे ते जपयज्ञस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ २० ॥
जप्येनैव तु संसिद्ध्येद्ब्राह्मणो नात्र संशयः ।
कुर्यादन्यन्नवा कुर्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते ॥ २१ ॥ ५५ ॥
अथातः सर्ववेदपवित्राणि भवन्ति । १ । येषां जपैश्च
होमैश्च द्विजातयः पापेभ्यः पूयन्ते । २ । अघमर्षणम्
। ३ । देवकृतम् । ४ । शुद्धवत्यः । ५ । तरत्समंदीयम् । ६ ।
कूष्माण्ड्यः । ७ । पावमान्यः । ८ । दुर्गासावित्री । ९ ।
अतीषङ्गाः । १० । पदस्तोभाः । ११ । सामानि व्याहृ-
तयः । १२ । भारुण्डानि । १३ । चन्द्रसाम । १४ । पुरु-
19. सहस्रो all and N. See M. II, 85.
19...विधियज्ञो ज्योतिष्टोमादिः... 21... मैत्री स्वाभाविकः प्राणि-
मात्रे ऽद्वेषस्तद्वान्ब्राह्मणः ।... श्रौतस्मार्तयज्ञार्थपशुबीजार्थाहिंसत्वेनैव ब्राह्म-
णो ब्रह्मसम्बन्धीत्युच्यते ॥ LVI, 4. देवकृतस्यैनसो ऽवयजनमसीत्यादयो
मन्त्राः॥ 9. जातवेदसे सुनवाम सोममित्येषा ऋक् ॥ 14. यच्चाह
घोरमन्वतेत्यस्यामृचि गीयमानं साम ॥

॥ विष्णुस्मृतौ ५६ ॥ ५७ ॥ १३१
षव्रते सामनी । १५ । अब्लिङ्गम् । १६ । बार्हस्पत्यम्
। १७ । गोसूक्तम् । १८ । आश्वसूक्तम् । १९ । सामनी
चन्द्रसूक्ते च । २० । शतरुद्रियम् । २१ । अथर्वशिरः
। २२ । त्रिसुपर्णम् । २३ । महाव्रतम् । २४ । नाराय-
णीयम् । २५ । पुरुषसूक्तं च । २६ ।
त्रीण्याज्यदोहानि रथन्तरं च
अग्निव्रतं वामदेव्यं बृहच्च ।
एतानि गीतानि पुनन्ति जन्तू-
ञ्जातिस्मरत्वं लभते यदीच्छेत् ॥ २७ ॥ ५६ ॥
अथ त्याज्याः । १ । व्रात्याः । २ । पतिताः । ३ ।
त्रिपुरुषं मातृतः पितृतश्चाशुद्धाः । ४ । सर्व एवाभोज्या-
श्चाप्रतिग्राह्याः । ५ । अप्रतिग्राह्येभ्यश्च प्रतिग्रहप्रसङ्गं वर्ज-
LVI, 15, 16. पुरुषव्रते सामनी। V²; पुरुषव्रते। भासम्। C¹'²;
पुरुषव्रते। भासमच्छिद्रं v; पुरुषव्रते भासमहिलिङ्गम् Ap. 20. चन्द्रशुद्धे
V¹⁻³ V⁴ in mg. (इन्द्रशुद्धे Vasiṣṭha XXVIII, 14). 27.
य इच्छेत् ॥ C¹'²v Ap. See Vas. XXVIII, 15.
15. सहस्रशीर्षा पुरुषः त्रिपादूर्ध्व उदैदित्येतयोर्गीयमाने सामनी ॥
16. आपो हि ष्ठेत्यृचि गीयमानम् ॥ 18. यदिन्द्रा॒हं यथा त्वमस्यामृचि
गीयमानं साम ॥ 19. इदमपि तस्यामेव गीयमानं साम ॥ 20. एते
न्त्विन्द्रं स्त्वामेतस्यामृचि गीयमानम् ।... 21. नमस्ते रुद्र मन्यव इत्येका-
दशानुवाकास्तैत्तिरीयप्रसिद्धाः ॥ 23. ब्रह्म सेतु मां मधु सेतु मामित्याद्यनु-
वाक्यत्रयं तैत्तिरीयप्रसिद्धम् ॥ 24. सोमं राजानमित्यस्यां गीयमानं साम ॥

१३२ ॥ विष्णुस्मृतौ ५७ ॥
येत् । ६ । प्रतिग्रहेण ब्राह्मणानां ब्राह्मं तेजः प्रणश्यति
। ७ । द्रव्याणां वाऽविज्ञाय प्रतिग्रहविधिं यः प्रतिग्रहं
कुर्यात्स दात्रा सह निमज्जति । ८ । प्रतिग्रहसमर्थश्च
यः प्रतिग्रहं वर्जयेत्स दातृलोकमाप्नोति । ९ । एधोद-
कमूलफलाभयामिषंमधुशय्यासनगृहपुष्पदधिशाकांश्चा-
भ्युद्यतान्न निर्णुदेत् । १० ।
आहूयाभ्युद्यतां भिक्षां पुरस्तादनुचोदिताम् ।
ग्राह्यां प्रजापतिर्मेने अपि दुष्कृतकर्मणः ॥ ११ ॥
नाश्नन्ति पितरस्तस्य दश वर्षाणि पञ्च च ।
न च हव्यं वहत्यग्निर्यस्तामभ्यवमन्यते ॥ १२ ॥
गुरुन्भृत्यानुज्जिहीर्षुरर्चिष्यन्पितृदेवताः ।
सर्वतः प्रतिगृह्णीयान्नतु तृप्येत्स्वयं ततः ॥ १३ ॥
एतेष्वपि च कार्येषु समर्थस्तत्प्रतिग्रहे ।
नाद्यात्कुलटाषण्ढपतितेभ्यस्तथा द्विषः ॥ १४ ॥
LVII, 8. ब्राह्मं C¹·²v; ब्राह्ममिति पाठे N. See M. IV, 186.
12. पञ्च -ie. from ... to LIX, 30. प्रयाति om. v.
LVII, 5. त्यक्ताः सर्वे ऽप्यभोज्या... 6. अप्रतिग्राह्याः पूर्वोक्तास्तेभ्यः
प्रतिग्रहाभ्यासो न कार्यः । ... 7. ब्राह्मं ब्रह्मलोकार्थम् । ... 9. प्रति-
ग्रहे सामर्थ्यं तपोविद्याचाराक्तदानपि । ... 11. गृह्णाश्व भोऽिमां भिक्षा-
मित्यवाहूय पुरस्तादानीतां दुष्कृतकर्मणो यथोक्तसंध्याद्यकारिणो ऽपि न तु
पतितादेः प्रजापतिर्ग्राह्यामाह ॥ 13. गुरवो मातृपित्रादयः । भृत्या
भार्यादयः । तानापद्गतानुज्जिहीर्षुर्मोचयिषुः । ... 14. एतेषु पूर्वोक्तेषु
मातृपितृभरणादिष्वपि कर्तव्येषु...

॥ विष्णुस्मृतौ ५७ ॥ ५८ ॥ १२३
गुरुषु त्वव्यतीतेषु विना वा तैर्गृहे वसन् ।
आत्मनो वृत्तिमन्विच्छन्गृह्णीयात्साधुतः सदा ॥ १५ ॥
अर्धिकः कुलमित्रं च दासगोपालनापिताः ।
एते शूद्रेषु भोज्यान्ना यश्चात्मानं निवेदयेत् ॥ १६ ॥ ५७ ॥
अथ गृहाश्रमिणस्त्रिविधोऽर्थो भवति । १ । शुक्लः
शबलोऽसितश्च । २ । शुक्लेनार्थेन यदौर्ध्वदेहिकं करो-
ति तेनास्य देवत्वमासादयति । ३ । यच्छबलेन तन्मा-
नुष्यम् । ४ । यत्कृष्णेन तत्तिर्यक्त्वम् । ५ । स्ववृत्त्युपार्जितं
सर्वेषां शुक्लम् । ६ । अनन्तरवृत्त्युपात्तं शबलम् । ७ ।
एकान्तरवृत्त्युपात्तं च कृष्णम् । ८ ।
क्रमागतं प्रीतिदायः प्राप्तं च सह भार्यया ।
अविशेषेण सर्वेषां धनं शुक्लमुदाहृतम् ॥ ९ ॥
LVIII, 2. ॰सितश्चार्थः । C¹'². 3. यदैहिकं करोति तद्देवमासा-
दयति C¹'². 5. तत्॰ om. V⁴. 6. सर्वं सर्वेषां C¹'². 8. अन्तरित-
वृत्त्युपात्तं C¹'². 9. प्रीतिदायं V¹⁻⁴ C¹'²; ॰दायः Nârada 3, 53.
15. गुरुषु पूर्वोक्तेष्वतीतेषु... । साधुभ्यस्त्रैवर्णिकेभ्य एव प्रतिगृह्णीयान्न
तु शूद्रादिभ्यः ।... 16. अर्धं क्षेत्रफलं यो राज्ञे समर्पयति सोऽर्धिकः ।
अर्धसीरीति योगिश्वरत्वात् (Y. I, 66) ।... दासो गृहदासः ।...
यश्च तवाहस्मित्वात्मानं निवेदयेत् ।... LVIII, 3. मृतस्य पित्रादेः
पुत्रादिर्यच्छुक्लेन धनेनौर्ध्वदेहिकं पारलौकिकं पिण्डोदकदानादि करोति
तेनास्य देवत्वं संपादयति ॥ 9. पितृपितामहादिक्रमेण यद्दायलक्षणया
प्राप्तं यच्च प्रीत्या मित्रादिभ्यो लब्धम्...

gitized by eGangotri/Sarayu Trust. Funding IKS-MoE-Grant-2 Equipment Heritage Foundation, Jalgad
१३४ ॥ विष्णुस्मृतौ ५८ ॥ ५६ ॥
उत्कोचशुल्कसंग्राप्तमविक्रेयस्य विक्रयैः ।
कृतोपकारादाप्तं च शबलं समुदाहृतम् ॥ १० ॥
पार्श्विकद्यूतचौर्याप्तप्रतिरूपकसाहसैः ।
व्याजेनोपार्जितं यच्च तत्कृष्णं समुदाहृतम् ॥ ११ ॥
यथाविधेन द्रव्येण यत्किंचित्कुरुते नरः ।
तथाविधमवाप्नोति स फलं प्रेत्य चेह च ॥ १२ ॥ ५८ ॥
गृहआश्रमी वैवाहिकाग्नौ पाकयज्ञान्कुर्यात् । १ । सायं
प्रातश्चाग्निहोत्रम् । २ । देवताभ्यो जुहुयात् । ३ ।
चन्द्रार्कसंनिकर्षविप्रकर्षयोर्दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत । ४ ।
प्रत्ययनं पशुना । ५ । शरद्ग्रीष्मयोश्चाग्रयणेन । ६ ।

11. चौर्याप्तं प्रतिरूपकसाहसौ C¹'² ; चौर्यार्तिप्रतिरूपकसाहसैः
    Nârada 3, 49.

10... शुल्कं घट्टादिदेयम् । कन्यादिमूल्यं च । अविक्रेयं लाक्षालवणादि ।
तद्विक्रयेण यल्लब्धम् । यच्च पूर्वोपकृताल्लब्धम् । तत्सर्वेषां शबलमुच्यते ॥
11. पार्श्वे स्थित्वा चामरचालना पार्श्विकम् ।... चौर्यं प्रसिद्धम् । व्याप्तं
भैक्षकर्म । प्रतिरूपकमन्यप्रदर्शनेन स्वयं दानादियच्छनम् । कृत्रिमसुवर्णादि-
करणं वा ।... व्याजमन्यद्रव्यप्रदर्शनेनान्यद्रव्य[र्पण]म् ।... 12... यादृशेन
शुक्लादिना द्रव्येण यदैहिकामुष्मिकफलसाधनं कर्म करोति... तादृशमेव...
फलं प्राप्नोति ॥ LIX, 2... श्रौतस्मार्तकर्मणोः श्रौतस्मार्ताग्निनियमेन
कर्तव्ये गृह्याग्निविधानाच्छ्रौतेषु त्रेताग्निसिद्धिरर्थसिद्धेवेति न पृथग्वच-
नम् ।... 3. अग्निहोत्रासंभवे ऽग्निहोत्रदेवताभ्यो... गृह्याग्नौ जुहुयात्...
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

tized by eGangotri/Sarayu Trust. Funding IKS-MoE-Grant-2 Equipment Heritage Foundation, Jalg
॥ विष्णुस्मृतौ ५६ ॥ १३५
व्रीहियवयोर्वा पाके । ७। त्रैवार्षिकाभ्यधिकान्नः । ८।
प्रत्यब्दं सोमेन । ९। वित्ताभावे इष्ट्या वैश्वानर्या । १०।
शूद्रान्नं यागे परिहरेत् । ११। यज्ञार्थं भिक्षितमवा-
प्तमर्थं सकलमेव वितरेत् । १२। सायं प्रातर्वैश्वदेवं
जुहुयात् । १३। भिक्षां च भिक्षवे दद्यात् । १४। अर्चि-
तभिक्षादानेन गोदानफलमाप्नोति । १५। भिक्षाभावे
ग्रासमात्रं गवां दद्यात् । १६। वह्नौ वा प्रक्षिपेत् । १७।
भुक्तेऽप्यन्ने विद्यमाने न भिक्षुकं प्रत्याचक्षीत । १८।
कण्डनी पेषणी चुल्ली कुम्भ उपस्कर इति पञ्च सूना
गृहस्थस्य । १९। तन्निष्कृत्यर्थं च ब्रह्मदेवभूतपितृनर-
यज्ञान्कुर्यात् । २०। स्वाध्यायो ब्रह्मयज्ञः । २१। होमो
LIX, 8, 9. are connected in C¹'². 11 T. and C. om.
V⁴; but 13 is marked १३; V¹⁻³ omit 11 T. See M. XI,
७. हेमन्ते व्रीहिपाको वसन्ते यवपाकः ।... ८... तथाविधः सोमेन
यजेत । त्रैवार्षिका० इति योगिस्वरणात् ( Y. I, १२४)... ९. अब्दसा-
मान्यश्रवणोऽपि वसन्ते ।... १०. पशुसोमचातुर्मास्यादिपर्याप्तवित्ताभावे...
१२...न किंचिदपि तस्मात्स्वयमुपयुञ्जीत ।... १४. सायं प्रातर्भिक्षवे संन्या-
सिने भिक्षां...दद्यात्।... १५. आद्यन्तयोर्भिक्षादानस्य जलदानमर्चनम् ।...
१६. संन्यासिब्रह्मचर्याद्यभावे... १८. गृहपतिभोजनानन्तरमपि पूर्व-
शिष्टेनान्नेन भिक्षवे न भिक्षादेयैव ।... १९... पञ्च सूनाः प्राणिहिंसा-
स्थानानि ।... २०. तासां प्राणिहिंसानां निष्कृतिर्दुरितोपशमस्तदर्थम्...
२१... क्रियाविशेषानुपदानादध्ययनमध्यापनं वा ब्रह्मयज्ञः ।...
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

१३६ ॥ विष्णुस्मृतौ ५६ ॥
दैवः । २२ । पितृतर्पणं पित्र्यः । २३ । बलिर्भौतः । २४।
नृयज्ञश्चातिथिपूजनम् । २५ ।
देवतातिथिभृत्यानां पितॄणामात्मनस्तथा ।
न निर्वपति पञ्चानामुच्छ्रसन् स जीवति ॥ २६ ॥
ब्रह्मचारी यतिर्भिक्षुर्जीवन्त्येते गृहाश्रमात् ।
तस्मादभ्यागतानैतान्गृहस्थो नावमानयेत् ॥ २७ ॥
गृहस्थ एव यजते गृहस्थस्तप्यते तपः ।
ददाति च गृहस्थस्तु तस्माज्ज्येष्ठो गृहाश्रमी ॥ २८ ॥
ऋषयः पितरो देवा भूतान्यतिथयस्तथा ।
आशासते कुटुम्बिभ्यस्तस्माच्छ्रेष्ठो गृहाश्रमी ॥ २९ ॥
त्रिवर्गसेवां सत्तानन्दानं
सुरार्चनं ब्राह्मणपूजनं च ।
स्वाध्यायसेवां पितृतर्पणं च
कृत्वा गृही शक्रपदं प्रया

॥ विष्णुस्मृतौ ६० ॥ १३७
ब्राह्मे मुहूर्त्ते ⸱ उत्थाय मूत्रपुरीषोत्सर्गं कुर्यात् । १ ।
दक्षिणाभिमुखो रात्रौ दिवा चोदङ्मुखः संध्ययोश्च । २ ।
नाप्रच्छादितायां भूमौ । ३ । न फालकृष्टायाम् । ४ ।
न च्छायायाम् । ५ । न चोषरे । ६ । न शाद्वले । ७ ।
न ससत्त्वे । ८ । न गर्ते । ६ । न वल्मीके । १० । न पथि
। ११ । न रथ्यायाम् । १२ । न पराशूचौ । १३ । नो-
द्याने । १४ । नोद्यानोदकसमीपयोः । १५ । न भस्मनि
। १६ । नाङ्गारे । १७ । न गोमये । १८ । न गोव्रजे
। १९ । नाकाशे । २० । नोदके । २१ । न प्रत्यनिला-
नलेन्द्रार्कस्त्रीगुरुब्राह्मणानां च । २२ । नैवानवगुण्ठित-
शिराः । २३ । लोष्टेष्टकापरिमृष्टगुदो गृहीतशिश्नश्चो-
त्थायाद्भिर्मृद्भिश्लोद्धृताभिर्गन्धलेपक्षयकरं शौचं कुर्यात्
। २४ ।
LX, 17 om. v; C¹⁻² place it before 16. 23. नैवाव० C³.
24. लोष्टेष्टकाभिः परिमृज्य गुदं C¹⁻²v.
LX, 1. रात्रेः पश्चिमो यामो ब्राह्ममुहूर्तः ।... 3. तृणादिभिरना-
च्छादितायां भूमौ... 5. छाया यत्कियद्वृक्षाणाम्... 8. सत्त्वानि कृम-
वद्युक्ते देशे ॥ 9. श्वभ्रं तद्बिलस्याप्युपलक्षणम् । वर्जयेद्वृक्षमूलानि
चैत्यश्वभ्रबिलानि चेति याम्यात् ॥ 13. परकीयमूत्रपुरीषादौ ॥ 15...
उदकं जलाशयः ।... 22. वातवह्निचन्द्रसूर्यस्त्रीपित्रादिब्राह्मणानां प्रत्या-
भिमुखेन ।... 24... इदं च काष्ठतृणयोरप्युपलक्षणम् ।... वामकरेण
धृतमेहनश्चकारादुत्थितप्रवासात्...उद्धृताभिः...तेन जलान्तःशौचनिषेधः...
18

१३८ ॥ विष्णुस्मृतौ ६० ॥ ६१ ॥
एका लिङ्गे गुदे तिस्रस्तथैकत्र करे दश ।
उभयोः सप्त दातव्या मृदस्तित्रस्तु पादयोः ॥ २५ ॥
एतच्छौचं गृहस्थानां द्विगुणं ब्रह्मचारिणाम् ।
त्रिगुणं च वनस्थानां यतीनां तु चतुर्गुणम् ॥ २६ ॥ ६० ॥
अथ पालाशं दन्तधावनं नाद्यात् । १ । नैव श्लेष्मा-
न्तकारिष्टविभीतकधवधन्वनजम् । २ । न च बन्धूक-
निर्गुण्डीशिग्रुतिल्वतिन्दुकजम् । ३ । न च कोविदार-
शमीपीलुपिप्पलेङ्गुदगुग्गुलुजम् । ४ । न पारिभद्रका-
म्बिकामोचकशाल्मलीशणजम् । ५ । न मधुरम् । ६ ।
नाम्लम् । ७ । नोर्ध्वशुष्कम् । ८ । न सुषिरम् । ६ ।
न पूतिगन्धि । १० । न पिच्छिलम् । ११ । न दक्षिणा-
पराभिमुखः । १२ । अथाचोदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा । १३ ।
वटासनार्कखदिरकरञ्जवदरसर्ज निम्बारिमेदापामार्ग-
मालतीककुभबिल्वानामन्यतमम् । १४ । कषायं तिक्तं
कटुकं च ॥ १५ ॥
LXI, 9. सुषिरम् C¹,².
25... एकत्र वामकरे... LXI, 2. श्लेष्मान्तकः शेलुः ।... विभीतकः
कलिद्रुमः ।... 4 कोविदारो युगपत्नकः ।... पीलुर्गुडफलः ।... 5.
पारिभद्रकः मन्दारपादपः ।... 6. मधुरं मधुरसं मधूयष्टिकादि ॥ 7.
आम्लरसमामलकादि ॥ 8. ऊर्ध्वं वृक्षशाखायामेव शुष्कम् ॥ 9. सुषिरं
सच्छिद्रम् ॥ 11. म्लानम् ॥

॥ विष्णुस्मृतौ ६१।६२॥ १३६
कनीन्यग्रसमस्थौल्यं सकूर्चं द्वादशाङ्गुलम् ।
प्रातर्भूत्वा च यतवाग्भक्षयेद्दन्तधावनम् ॥ १६ ॥
प्रक्षाल्य भुक्त्वा तज्जह्याच्छुचौ देशे प्रयत्नतः ।
अमावास्यां न चाश्नीयाद्दन्तकाष्ठं कदा च न ॥ १७॥ ६१॥
———
अथ द्विजातीनां कनीनिकामूले प्राजापत्यं नाम
तीर्थम् । १ । अङ्गुष्ठमूले ब्राह्मम् । २ । अङ्गुल्यग्रे दैवम्
। ३ । तर्जनीमूले पित्र्यम् । ४ । अनग्न्युष्णाभिरफेनि-
लाभिर्न शूद्रैककरावर्जिताभिरक्षाराभिरद्भिः शुचौ देशे
स्वासीनोऽन्तर्जानुः प्राङ्मुखश्चोदङ्मुखो वा तन्मनाः
सुमनाश्चाचामेत् । ५ । ब्राह्मेण तीर्थेन त्रिराचामेत्
। ६ । द्विः प्रमृज्यात् । ७ । खान्यद्भिर्मूर्धानं हृदयं
स्पृशेत् । ८ ।
हृत्कण्ठतालुगाभिस्तु यथासंख्यं द्विजातयः ।
शुध्येरन्स्त्री च शूद्रश्च सकृत्स्पृष्टाभिरन्ततः ॥ ९ ॥ ६२ ॥
17...अमावास्या पूर्णिमास्युपलक्षणम् ।... LXII, 5... अफेनिलाः
फेनरहिताः। फेनो बुद्बुदग्रहणाय ।... शूद्रो ऽनुपनीतोपलक्षणम्। शूद्र-
चैकाकरश्च ताभ्यामावर्जिता या न भवन्त्यापस्ता एक एव करो यस्यासावेक-
करः... । अक्षाराः क्षाररसरहिताः ।... दक्षिणं बाहुं जान्वन्तराकृत्येति
गौतमीयादामस्या नियमः । (Gaut. I, 36)... चकारादैशान्यभिमुखः ।...
6. ब्राह्मदैवप्राजापत्यानामन्यतमेन तीर्थेन पुच्छभागेन... आचामेत् ।...
7. अङ्गुष्ठमूलेन मुखमिति शेषः ।... 8. खानि नाभेरुर्ध्ववर्तीनि ।...
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

१४० ॥ विष्णुस्मृतौ ६३ ॥
अथ योगक्षेमार्थमीश्वरमधिगच्छेत् । १। नैकोऽध्वानं
प्रपद्येत । २ । नाधार्मिकैः सार्धम् । ३। न वृषलैः। ४ ।
न द्विषद्भिः । ५ । नातिप्रत्यूषसि । ६ । नातिसायम्
। ७। न संध्ययोः । ८ । [न मध्याह्ने । ६ । न संनिहित-
पानीयम् । १० ।] नातितूर्णम् । ११ । न रात्रौ । १२ ।
न संततं बालव्याधितार्तैर्वाहनैः । १३ । न हीनाङ्गैः
। १४ । न दीनैः । १५ । न गोभिः । १६ । नादान्तैः
। १७ । यवसोदके वाहनानामदत्त्वात्मनः क्षुत्तृष्णापनो-
दने न कुर्यात् । १८ । न चतुष्पथमधितिष्ठेत् । १६ ।
न रात्रौ वृक्षमूलम् । २० । न शून्यालयं । २१ । न
तृणम् । २२ । न पशूनां बन्धनागारम् । २३ । न केश-
तुषकपालास्थिभस्माङ्गारान् । २४ । न कार्पासास्थि । २५।
चतुष्पथं प्रदक्षिणीकुर्यात् । २६ । देवतार्चां च । २७ ।
प्रज्ञातांश्च वनस्पतीन् । २८ । अग्निब्राह्मणगणिकापूर्ण-
LXIII, 1. अधिगच्छेत् । V⁴ (and Gautama IX, 63); उप-
गच्छेत् । V¹⁻³ C¹'²v; अभिगच्छेत् । N. 9; 10 om. V⁴. 9 om.
Ap. C¹'²v. 13. बाल० C¹'²v; C¹'²v after 14 add न रोगिभिः।
यवसोदकौवा० all. 18. यवसोदकौवा० all. 25—29 om. v. 27.
देवतां च । C¹'².
LXIII, 4. वृषलाः शूद्राः ।... 13... वाहनैरश्वादिभिः ॥ 15.
दीनैर्दुर्बलैः ॥ 16. गोभिर्गवीबर्दैः ॥ 22. सत्तृणप्रदेशम् ॥

केशा यस्य सः ।...->मुक्ताः प्रकीर्णाः केशा यस्य सः ।...`

4. Confirming everything:

   • Line-by-line mapping with prefix , , etc.
   • Check verse numbers:
     • Line 3: २९ ।
     • Line 4: । ३०।
     • Line 5: । ३१ ।
     • Line 6: । ३२।
     • Line 7: । ३३ ।
     • Line 8: । ३४ ।
     • Line 9: । ३५ ।
     • Line 10: । ३६ ।
     • Line 11: । ३७ ।
     • Line 12: । ३८।
   • Look closely at footnotes and separator:
     Is the separator line a line? Yes, let's make it a line or just separator.
     Wait, should we prefix every single printed line with [L...]?
     Yes! The prompt specifies: "Prefix each line with line marker like , ."

   Let's re-verify the lines:
   ॥ विष्णुस्मृतौ ६३ ॥ १४१
   कुम्भादर्शच्छत्रध्वजपताकाश्रीवृक्षवर्धमाननन्द्या

gitized by eGangotri/Sarayu Trust. Funding IKS-MoE-Grant-2 Equipment Heritage Foundation, Jalgao
१४२ ॥ विष्णुस्मृतौ ६३ ॥ ६४ ॥
पालंकरणकुमारीस्तु प्रस्थानकालेऽभिनन्दयेदिति । ३६ ।
देवब्राह्मणगुरुबन्धुदीक्षितानां छायां नाक्रामेत् । ४० ।
निष्ठ्यूनवान्तरुधिरविण्मूत्रस्नानोदकानि च । ४१ । न
वत्सतन्त्रीं लङ्घयेत् । ४२ । प्रवर्षति न धावेत् । ४३ ।
न वृथा नदीं तरेत् । ४४ । न देवताभ्यः पितृभ्यश्चोद-
कमप्रदाय । ४५ । न बाहुभ्याम् । ४६ । न भिन्नया
नावा । ४७। न कूलमधितिष्ठेत् । ४८ । न कूपमवलो-
कयेत् । ४९ । न लङ्घयेत् । ५० ।
वृद्धभारिन्तृपस्नातस्त्रीरोगिवरचक्रिणाम् ।
पन्था देयो नृपस्तेषां मान्यः स्नातश्च भूपतेः ॥ ५१ ॥ ६३ ॥
[L

॥ विष्णुस्मृतौ ६४ ॥ १६३
न संध्येयोः । ८ । प्रातःस्नानशीलोऽरुणताम्रां प्राची-
मालोक्य स्नायात् । ९ । स्नातः शिरो नावधुनेत् । १० ।
नाङ्गेभ्यस्तोयमुद्धरेत् । ११ । न तैलवस्त्रं स्पृशेत् । १२ ।
नाप्रक्षालितं पूर्वधृतं वसनं बिभृयात् । १३ । स्नातः
सोष्णीषो धौतवाससी बिभृयात् । १४ । न म्लेच्छा-
न्त्यजपतितैः सह संभाषणं कुर्यात् । १५ । स्नायात्प्रस्र-
वणदेवखातसरोवरेषु । १६ । उद्धृताद्भूमिष्ठमुदकं पुण्यं
स्थवरात्प्रसवत्तस्मान्नादेयं तस्मादपि साधुपरिगृहीतं
सर्वत एव गाङ्गम् । १७ । मृत्तोयैः कृतमलापकर्षोऽप्सु
निमज्योपविश्यापो हि ष्ठेति तिसृभिर्हिरण्यवर्णा इति
चतसृभिरिदमपः प्रवहतेति च तीर्थमभिमन्त्रयेत् । १८ ।
ततोऽप्सु निमग्नस्त्रिरघमर्षणं जपेत् । १९ । तद्विष्णोः

9 T. om. V^{1-3}. ॰स्नानशीलो ऽरुण॰ V^4; स्नानशीलो from the
C. ॰स्नात्यरुणविकिरणरक्तां प्राचीमवलोक्य C^{1, 2}. 17. प्रस्रवणं C^{1, 2}.
18. निमज्यापो C^{1, 2}; निमज्यस्पृश्योपो v. प्रवहंत इति चतुर्थम् V^{1-3} C^{1, 2}.

9. प्रातः स्नानशीलः स्नायात् । अनेनारुणोदयात्प्राक्स्नानं निषिद्धम् ।...
10. स्नानानन्तरं शिरः स्थितान्केशान्... न कम्पयेत् ।... 11. हस्तेन
    वस्त्रेण वाङ्गशोधनं न कुर्यात् ।... 14... उष्णीषं जलापसारणाय शिरो-
    वेष्टनं तेन सहितः। तथागाढबन्धनं शिरसि वेष्टयेत् ।...धौते स्वयमेव...
11. स्नानोत्तरं निषेधमाह ।... 17.... साधुभिर्वसिष्ठादिभिः परिगृही-
    तम्। नदीसंबन्धि । यथा वसिष्ठप्राची विश्वामित्रप्राचीत्यादि ।... 18...
    निमज्य तीर उपविश्य आपो हि ष्ठेत्याद्यृग्भिर्मन्त्रैस्तीर्थमभिमन्त्रयेत् ।
    निमज्योपस्पृशेदिति पाठे निमज्जनानन्तरमाचम्य तीर्थमभिमन्त्रयेत् ॥

१४४ ॥ विष्णुस्मृतौ ६४ ॥
परमं पदमिति वा । २० । द्रुपदां सावित्रीं वा । २१ ।
युञ्जते मन इत्यनुवाकं वा । २२ । पुरुषसूक्तं वा । २३ ।
स्नातश्चार्द्रवासा देवपितृतर्पणमम्भःस्थ एव कुर्यात् । २४ ।
परिवर्तितवासाश्चेत्तीर्थमुत्तीर्य । २५ । अकृत्वा देवपितृ-
तर्पणं स्नानशाटीं न पीडयेत् । २६ । स्नात्वाचम्य वि-
धिवदुपस्पृशेत् । २७ । पुरुषसूक्तेन प्रत्यृचं पुरुषाय
पुष्पाणि दद्यात् । २८ । उदकाञ्जलिं पश्चात् । २९ । आ-
दावेव दिव्येन तीर्थेन देवतानां कुर्यात् । ३० । तद-
नन्तरं पित्र्येण पितॄणाम् । ३१ । तत्रादौ स्ववंश्यानां
तर्पणं कुर्यात् । ३२ । ततः संबन्धिबान्धवानाम् । ३३ ।
ततः सुहृदाम् । ३४ । एवं नित्यस्नायी स्यात् । ३५ ।
स्नातश्च पवित्राणि यथाशक्ति जपेत् । ३६ । विशेषतः
26. स्नानवस्त्रादि C^{1,2}v. 29, 30 T. om. V^{1-4}. 33. संब-
न्धिनां बान्धवानाम् V⁴.
20... त्रिरित्यनुवर्तते ॥ 21. द्रुपदादिवेन्मुमुचान इति यजुर्वेद-
प्रसिद्धा । तां वा त्रिजपेत् ।... 25. यस्तु स्नात्वा जले स्थातुमशक्तः शुष्कं
वासः परिधत्ते स तीर्थाद्वहिरागत्य स्थल एव स्नानाङ्गं तर्पणं कुर्यात् ।...
26. परिवर्तितवासा अपि देवपितृतर्पणात्प्राक् स्नानवस्त्रं न निष्पीडयेत् ।...
27. वस्त्रनिष्पीडनान्तस्नानविधानन्तर्यं द्विराचमनस्य गमयितुम्... 28...
षोडश पुष्पाणि ।... 32... पितृमातृमातामहांस्तदनन्तरं... पितृव्यभ्रातृ-
मातुलादींस्तर्पयेत् ।... 33. संबन्धिनो भागिनेयश्वशुरस्यालादयः । बा-
न्धवाः पितृव्यषेयमातृष्वस्रेयमातुलादयः ।... 35. उक्तेन विधिना प्रत्यहं
स्नायात् ।... 36... पवित्राणि... अनियतसंख्यानि जपेत् ॥

॥ विष्णुस्मृतौ ६४ । ६५ ॥ १४५
सावित्रीम् । ३७ । पुरुषसूक्तं च । ३८ । नैताभ्यामधिक-
मस्ति । ३६ ।
स्नातोऽधिकारी भवति दैवे पित्र्ये च कर्मणि ।
पवित्राणां तथा जप्ये दाने च विधिबोधिते ॥ ४० ॥
अलक्ष्मीः कालकर्णी च दुःस्वप्नं दुर्विचिन्तितम् ।
अब्मात्रेणाभिषिक्तस्य नश्यंत इति धारणा ॥ ४१ ॥
याम्यं हि यातनादुःखं नित्यस्नायी न पश्यति ।
नित्यस्नानेन पूयन्ते येऽपि पापकृतो नराः ॥ ४२ ॥ ६४ ॥
अथातः सुस्नातः सुप्रक्षालितपाणिपादः स्वाचान्तो
देवतार्चायां स्थले वा भगवन्तमनादिनिधनं वासुदेवम-
भ्यर्चयेत् । १। अश्विनोः प्राणस्तौ त इति जीवादानं दत्त्वा
युञ्जते मन इत्यनुवाकेनावाहनं कृत्वा जानुभ्यां पाणिभ्यां
शिरसा च नमस्कारं कुर्यात् । २ । आपो हि ष्ठेति
37. सावित्रीं त्ववश्यं जपेत् । V¹⁻³ C¹,²; see the C. 40.
॰बोधिते ॥ V⁴ N. ; ॰नोचिते V¹⁻³; ॰नोदिते C¹,²v; चोदिते Ap.
41. स्नातस्य जलमात्रेण नश्यते C¹,². LXV, 2. अश्विनोः प्राणैश्च्वोत
V⁴; अश्विनौ प्राणैस्स्तौत V¹⁻³; अश्विनैः प्राणैश्चेते C¹,²; अश्विनोः
प्राणैः स्तौत v; see Kâthaka XI, 7. My reading is
conjectural. After इति V¹⁻³ C¹,² insert, काचकीय(कीचकीय)-
मन्त्रेणायुष्यजीवस्य भगवतो; see the C. जीवविनिवीवादानं V¹⁻³.
37. पूर्वोक्तसंख्यापेक्षयाधिकसंख्यया गायत्रीं जपेत् ।... 41... उद्धृ-
तेनाङ्गुष्ठेन वा तीर्थातीर्थसाधारणेन ।... LXV, 2... इति काचकीय-
मन्त्रेण चेष्टव्यजीवस्य भगवतो जीवे विनियिता साध्वीति स्मरणात् ।
19