वीरमित्रोदय: राजनीतिप्रकाश (महामहोपाध्याय मित्रमिश्र - प्राचीन भारतीय राजनीति एवं शासन कोष)

९६ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
धसम्भारानन्तरमस्मै क्षत्रियायोदुम्बरकाष्ठसम्बन्धिनीमासन्दी-
मासनं सम्पादयेयुः । चतुष्कोणो दण्डयुक्तो मध्ये निम्नः
पात्रविशेषश्चमसः, आकाररहिता पात्री, तयोरन्यतरत्सम्पाद-
येत् । यद्वा पात्री मृन्मयी उदुम्बरशाखा च । ततः पात्रीच-
मसयोरेकस्मिन् वानस्पत्यौषधसम्भारान् समावपेयुः । ततो
दध्यादिभिः संसिच्य चमसं भूमौ संस्थाप्य बृहदितिमन्त्रेण
आसन्दीमभिमन्त्रयेत् । तस्या आसन्द्या उक्तं ब्राह्मणमित्युक्त-
म् । तदाह प्रदेशान्तरे—
औदुम्बर्याासन्दी तस्यै प्रादेशमात्राः पादाः स्युररत्निमात्रा-
णि शीर्षण्याऽनूच्यानि मौञ्जं विवयनं व्याघ्रचर्मास्तरणम्।
(पं० ८ अ० २ खं० ५)
अस्यार्थः। तस्यै तस्याः। वितते अङ्गुष्ठतर्जन्यौ प्रादेशः। पा-
दाश्चत्वारः । प्रादेशद्वयमरत्निः । उपरिभागेऽवस्थितानि का-
ष्ठानि शीर्षण्यानि, तिर्यगवस्थितान्यनूच्यानि । मौञ्जं मुञ्ज-
तृणरज्जुनिर्मितम् । विवयनम् रज्जूनामोतप्रोतरूपेण संयोज-
नम् । तदुपरि व्याघ्रचर्म निदध्यात् । उदुम्बरव्याघ्रचर्मणी द-
ध्यादि च स्तौति—
अथ यदौदुम्बर्याासन्दी भवत्यौदुम्बरश्चमस उदुम्बरशाखो-
र्वा अन्नाद्यमुदुम्बर ऊर्जमेवास्मिंस्तदन्नाद्यं दधाति । (पं० ८
अ० २ खं० ८)
ऊर्क् अन्नम्, अन्नाद्यं रसः ।
व्याघ्रचर्मणा स्तृणात्युत्तरलोम्ना प्राचीनग्रीवेण क्षत्रं वा
एतदारण्यानां पशूनां यद्व्याघ्रः क्षत्रं राजन्यः क्षत्रेणैव तत् क्षत्रं
समर्द्धयति । (पं० ८ अ० २ खं० ६)
उत्तरलोम्ना उपरिभागस्थितलोम्ना । प्राचीनग्रीवेण प्राग-

ऐतरेयब्राह्मणोक्तो राजाभिषेकः । ९७
वस्थितग्रीवेण । क्षत्रं शूरः । आरण्या हरिणादयः ।
अथ यद्दधि मधु घृतं भवत्यपां य ओषधीनां रसोऽपामेवा-
स्मिंस्तदोषधीनां रसं दधात्यथ यदातपवर्ष्या आपो भवन्ति ते-
जश्च ह वै ब्रह्मवर्चसं चाऽऽतपवर्ष्या आपस्तेज एवास्मिंस्तद्ब्रह्म-
वर्चसं च दधाति । ( पं० ८ अ० २ खं० ८ )
दधिघृतयोः पशुभक्षिततृणोदकजन्यत्वादोषधिरसत्वम् ।
मधुनोऽपि मधुकरानीतपुष्परसत्वात् । अपाम् आतपसम्बन्धा-
त्तेजस्त्वम्, फलोत्पादनाद्ब्रह्मवर्चसत्वम् । आतपवर्ष्याः आत-
पयुक्तवर्षाभवा आपः ।
बृहदिति वक्ष्यमाणमन्त्रेणाभिमन्त्रयेदित्युकम्, तस्यार्थः-
बृहदादीनि सामानि । प्राचीनातानाः प्राक्प्रत्यगायताः ।
मौञ्जास्तन्तवः । तिरश्चीनवायाः तिर्यक्प्रोतास्तन्तवः । अती-
काशा रज्ज्वन्तराच्छाच्छिद्राणि । यशः कीर्त्तिः । उपबर्हणं शिरस
उपधानम् । एनं राजानम्, आरोहयेत् पुरोहितः, वसवस्त्वे-
त्याद्यारोहान्तेन मन्त्रेण । वस्वादयो देवा गायत्र्यादिभिश्चन्दो-
भिस्त्रिवृदादिस्तोमै रथन्तरादिसामभिश्च सह हे आसन्दि त्वां
आरोहन्तु । तान् अनु पश्चात् त्वम् आरोह । स्वावशं स्वाधी-
नत्वम् । राजकर्त्तारः पितृव्यभ्रात्रादयः, परस्परमिदम-
ब्रुवन् । यथा वन्दिनो गुणानुवादेन कीर्त्तनम्, एवमत्रापि गु-
णकीर्त्तनमभ्युत्क्रोशनं तेन रहितोऽनभ्युत्क्रुष्टः । वीर्यं परभीति-
जनकं पराक्रमम्, उत्क्रोशाम, कीर्त्या उद्घोषयाम, इति विचार्य,
तथेत्यङ्गीकृत्य । अभ्युत्क्रोशनप्रकारः-इममिति । भो जना लोका,
इमं क्षत्रियम्, अभ्युत्क्रोशत उद्घोषयत । कीदृशम् । सम्राजं
सम्राट्स्वरूपम्, अत एव साम्राज्यं कर्त्तुमर्हति । एवं स्वराजादि ।
भोजं भोक्तारम् । भोजपितरं भोगपालकम् । क्षत्रं क्षत्रियजा-
१३

१०० वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
तेन च तृचेनैतेन च यजुषैताभिश्च व्याहृतिभिः स्वाराज्यायो-
दीच्यां त्वा दिशि विश्वे देवाः षड्भिश्चैव पञ्चविंशैरहो-
भिरभिषिञ्चन्त्वेतेन च तृचेनैतेन च यजुषैताभिश्च व्याहृतिभि-
र्वैराज्यायोर्ध्वायां त्वा दिशि मरुतश्चाङ्गिरसश्च देवाः षड्भिश्चैव
पञ्चविंशैरहोभिरभिषिञ्चन्त्वेतेन च तृचेनैतेन च यजुषैताभिश्च
व्याहृतिभिः पारमेष्ठ्यायास्यां त्वा ध्रुवायां मध्यमायां प्रति-
ष्ठायां दिशि साध्याश्चाप्त्याश्च देवाः षड्भिश्चैव पञ्चविंशैरहो-
भिरभिषिञ्चन्त्वेतेन तृचेनैतेन च यजुषैताभिश्च व्याहृतिभीरा-
ज्याय माहाराज्यायाधिपत्याय स्वावश्यायानिष्टायैति स परमेष्ठी
प्राजापत्यो भवति स एतेनैन्द्रेण महाभिषेकेणाभिषिक्तः क्ष-
त्रियः सर्वा जितीर्जयति सर्वोल्लोकान् विन्दति सर्वेषां राज्ञां श्रै-
ष्ठ्यमतिष्ठां परमतां गच्छति साम्राज्यं भौज्यं स्वाराज्यं वैरा-
ज्यं पारमेष्ठ्यं राज्यं माहाराज्यमाधिपत्यं जित्वाऽस्मिँल्लोके स्व-
यम्भूः स्वराळमृताऽमुष्मिन् स्वर्ग लाक सर्वान् कामाना-
प्त्वाऽमृतः सम्भवति यमेतेनैन्द्रेण महाभिषेकेण क्षत्रियं शाप-
यित्वाऽभिषिञ्चति । (पं० ८ अ० ४ खं० १९ )
प्राच्यां दिश्यवस्थिता वसवूशा राजानो राजपुरोहिता वा
षड्भिः पञ्चविंशैरेकत्रिंशत्सु दिनेषु अभिषिञ्चन्तु । सोऽभिषेकः
साम्राज्याय भवति । एवमुत्तरत्र । ऊर्ध्वमध्यमयोः सर्वे। स
उक्तमन्त्रेण अभिषिक्तः क्षत्रियः, परमेष्ठिपदयोग्यः प्रजापतिस-
म्बन्धी भवति । स्वयम्भूः प्रजापतिसदृशः । स्वराट् स्वतन्त्र-
राजः । अमृतो मुक्तः ।
इन्द्रियं वा एतदस्मिंल्लोके यद्दधि यदन्नाऽभिषिञ्चतीन्द्रिय-
मेवास्मिंस्तद्दधाति रसो वा एष औषधिवनस्पतिषु यन्मधु
१ दिशोरवस्थितास्सर्व देवा इत्यर्थः ।

ऐतरेयब्राह्मणोक्तो राजाभिषेकः । १०१
यन्मध्वाभिषिञ्चति रसमेवास्मिंस्तद्दधाति तेजो वा एतत्पशू-
नां यद् घृतं यद् घृतेनाभिषिञ्चति तेज एवास्मिंस्तद्दधात्यमृतं
वा एतदस्मिँल्लोके यदापो यदद्भिरभिषिञ्चत्यमृतत्वमेवास्मिं-
स्तद्दधाति सोऽभिषिक्तोऽभिषेक्त्रे ब्राह्मणाय हिरण्यं दद्यात्स-
हस्रं दद्यात्क्षेत्रं चतुष्पाद्दद्यादथाप्याहुरसङ्ख्यातमैवापरिमितं
दद्यादपरिमितो वै क्षत्रियोऽपरिमितस्यावरुद्ध्यै इत्यथास्मै
सुराकंसं हस्त आदधाति स्वादिष्ठया मदिष्ठया पवस्व सोम धा-
रया ।। इन्द्राय पातवे सुत इति तां पिबेद्यदत्र शिष्टं रसिनः सुतस्य
यदिन्द्रो अपिबच्छचीभिः । इदं तदस्य मनसा शिवेन सोमं
राजानमिह भक्षयामि । अभि त्वा वृषभा सुते सुतं सृजामि पी-
तये । तृम्प व्यश्नुही मदमिति यो ह वाव सोमपीथः सुरायां
प्रविष्टः सहैवैतेनैन्द्रेण महाभिषेकेणाभिषिक्तस्य क्षत्रियस्य भ-
क्षितो भवति न सुरा तां पीत्वाऽभिमन्त्रयेताऽपाम सोमं शन्नो
भवेति तद्यथैवादः प्रियः पुत्रः पितरं प्रिया वा जाया पतिं सुखं
शिवमुपस्पृशत्याविस्त्रस एवं हैवैतेनैन्द्रेण महाभिषेकेणाभिषिक्त-
स्य क्षत्रियस्य सुरा वा सोमो वाऽन्यद्वाऽन्नाद्यं सुखं शिव-
मुपस्पृशत्याविस्त्रसः । (पं० ८ अ० ४ खं० २० )
इन्द्रियमिति । इन्द्रियपाटवहेतुत्वान्मधुन इन्द्रियत्वम् । मधुनः
पुष्पजन्यत्वेनौषधिजन्यत्वम् । घृतस्य शुक्लभास्वरत्वेन प-
शुतेजस्त्वम् । अपाम् आप्यायनहेतुत्वादमृतत्वम् । हिरण्यस्यैव
सहस्रं विशेषणम् । सहस्रनिष्कंमितं हिरण्यं दद्यात् । चतुष्पात्
गवादि । असङ्ख्यातमपरिमितं सङ्ख्यारहितं, शक्त्यनुसारेणे-
त्यर्थः। अपरिमितो बहुधनः । अवरुद्ध्यै प्राप्त्यै । दक्षिणादानो-
त्तरं पुरोहितकर्तव्यम्—अथेति । सुरा औदुम्बरपात्रस्थान्नाङ्कु-
राणामभिषुतो रसः, तत्पूर्णं कंसं, कांस्यपात्रं चषकरूपम् ।

१०२ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
स्वादिष्ठयेति । हे सोम सुराद्रव्य, स्वादिष्ठया स्वादुभूतया, मदि-
ष्ठया मदहेतुभूतया, धारया यजमानं पवस्व शोधय । यतः, इन्द्राय
पातवे सुतः, इन्द्रस्य पानार्थमभिषुतः । यदिति । अत्र, कांस्यपात्रेषु,
सुतस्याभिषुतस्य, रसिनो रसयुक्तस्य, यच्छिष्टं यः स्वल्पभागः,
यच्च द्रव्यं, शचीभिः कर्मविशेषैः, संस्कृतम्, इन्द्रोऽपिबत् । तत्,
अस्य द्रव्यस्य, इदं स्वरूपं, सोमं राजानं सोमसदृशं, शिवेन शा-
न्तियुक्तेन, मनसा भक्षयामि । अभीति । हे वृषभश्रेष्ठ इन्द्र, त्वा
त्वामभिलक्ष्य, सुतेऽस्मिन् द्रव्ये सति, पीतये पानार्थं, तत् द्रव्यं,
सृजामि त्वद्धस्ते ददामि, तेन पीतेन त्वं तृम्प तृप्तो भव, मदं
व्यश्नुहि, हर्षं प्राप्नुहि । पानं प्रशंसति-यो हेति । यो ह वाव,
यः खलु, सोमपीथः, सोमस्य पानविशेषः, सुरायामस्मिन् द्रव्ये,
प्रविष्टोऽस्ति तत्सदृशोऽस्ति, स क्षत्रियस्य भक्षितो भवति। यथैव
पुत्रः पितरं शिवं सुखं यथा भवति तथा स्पृशति, आविश्वसः,
देहपातपर्यन्तम्, एवं क्षत्रियस्य सुरादीनि सुखप्रदानि ।
एतेन ह वा ऐन्द्रेण महाभिषेकेण तुरः कावषेयो जनमेजयं
पारिक्षितमभिषिषेच तस्मादु जनमेजयः पारिक्षितः समन्तं स-
र्वतः पृथिवीं जयन् परीयायाश्वेन च मेध्येनेजे तदेषाभियज्ञ-
गाथा गीयते —
आसन्दीवति धान्यादं रुक्मिणं हरितः स्रजम् ।
अश्वं बन्धसारङ्गं देवेभ्यो जनमेजय इत्येतेन ह वा ऐन्द्रेण
महाभिषेकेण च्यवनो भार्गवः शार्यातं मानवमभिषिषेच त-
स्मादु शार्यातो मानवः समन्तं सर्वतः पृथिवीं जयन् परीयाया-
श्शवेन च मेध्येनेजे देवानां हापि सत्रे गृहपतिरासैतेन ह वा ऐ-
न्द्रेण महाभिषेकेण सोमशुष्मा वाजरत्नायनः शतानीकं सात्रा-
जितमभिषिषेच तस्मादु शतानीकः सात्राजितः समन्तं सर्वतः

पृथिवीं जयन् परीयायाश्वेन च मेध्येनेज एतेन ह वा
ऐन्द्रेण महाभिषेकेण पर्वतनारदावाम्बाष्ठ्यमभिषिषेचतुस्त-
स्माद्वाम्बाष्ठ्यः समन्तं सर्वतः पृथिवीं जयन् परीयायाश्वे-
न च मेध्येनेज एतेन ह वा ऐन्द्रेण महाभिषेकेण पर्वतनारदौ
युधांश्रौष्टिमौग्रसैन्यमभिषिषेचतुस्तस्मादु युधांश्रौष्टिरौग्रसैन्यः
समन्तं सर्वतः पृथिवीं जयन् परीयायाश्वेन च मेध्येनेज एते-
न ह वा ऐन्द्रेण महाभिषेकेण कश्यपो विश्वकर्माणं भौवनम-
भिषिषेच तस्मादु विश्वकर्मा भौवनः समन्तं सर्वतः पृथिवीं
जयन् परीयायाश्वेन च मेध्येनेजे भूमिर्ह जगावित्युदाहरन्ति
न मा मर्त्यः कश्चन दातुमर्हति विश्वकर्मन् भौवन मां दिदा-
सिथ ॥ निमङ्क्ष्येऽहं सालिलस्य मध्ये मोघस्त एष कश्यपाया-
ससङ्गर इत्येतेन ह वा ऐन्द्रेण महाभिषेकेण वसिष्ठः
सुदासं पैजवनमभिषिषेच तस्मादु सुदासः पैजवनः स-
मन्तं सर्वतः पृथिवीं जयन् परीयायाश्वेन च मेध्येनेज
एतेन ह वा ऐन्द्रेण महाभिषेकेण संवर्त्त आङ्गिरसो मरुत्त-
माविक्षितमभिषिषेच तस्मादु मरुत्त आविक्षितः समन्तं सर्वतः
पृथिवीं जयन् परीयायाश्वेन च मेध्येनेजे तदप्येष श्लोको-
ऽभिगीतो—
मरुतः परिवेष्टारो मरुत्तस्यावसन् गृहे ।
आविक्षितस्य कामप्रेर्विश्वे देवाः सभासद इति ॥ ( पं०
८ अ० ४ खं० २७ )
एतेन ह वा ऐन्द्रेण महाभिषेकेणोदमय आत्रेयोऽङ्गमभि-
षिषेच तस्मादङ्गः समन्तं सर्वतः पृथिवीं जयन् परीयायाश्वेन
च मेध्येनेजे सहोवाचालोपाङ्गो दशनागसहस्राणि दशदासी-
सहस्राणि ददामि ते ब्राह्मणोपमास्मिन् यज्ञे हयस्वेति तदप्येते

न्तिः समन्तं सर्वतः

• Wait, दौष्पन्तिः has ष्प. Look at both occurrences in L15:
• दौष्पन्तिमभिषिषेच तस्मादु भरतो दौष्पन्तिः समन्तं सर्वतः
• पृथिवीं जयन् परीयायाश्वैश्च मेध्यैरीजे तदप्येते श्लोका
  • पृथिवीं जयन् परीयायाश्वैश्च मेध्यैरीजे तदप्येते श्लोका
• अभिगीताः—
  • अभिगीताः-
• हिरण्येन परीवृतान् कृष्णान्छुक्लरदतो मृगान् ।
  • Wait, is it परीवृतान् or परीवृतान्? परीवृतान्.
  • कृष्णान्छुक्लरदतो or कृष्णान्छुक्लरदतो? कृष्णान्छुक्लरदतो.
• मष्णारे भरतोऽददाच्छतं बद्धानि सप्त च ॥
  • Wait, is the end of L19 ॥ or ।?
  • It looks like ॥ or ।? Look at the vertical strokes: two vertical strokes ॥ or one?
  • Wait, L19

ऐतरेयब्राह्मणोक्तो राजाभिषेकः । १०५
दिवं मर्त्य इव हस्ताभ्यां नोदापुः पञ्च मानवाः ॥
इत्येतं ह वा ऐन्द्रं महाऽभिषेकं बृहदुक्थ ऋषिर्दुर्मु-
पाञ्चालाय प्रोवाच तस्मादु दुर्मुखः पाञ्चालो राजा
सन् विद्यया समन्तं सर्वतः पृथिवीं जयन् परीयायैतं ह
वा ऐन्द्रं महाभिषेकं वासिष्ठः सात्यहव्योऽत्यरातये जान-
न्तपये प्रोवाच तस्मादत्यरातिर्जानन्तपीराजा सन् विद्यया स-
मन्तं सर्वतः पृथिवीं जयन् परीयाय स होवाच वासिष्ठः सात्यह-
व्यो ऽजैषीर्वे समन्तं सर्वतः पृथिवीं महन्मा गमयेति स होवाचा-
त्यरातिर्जानन्तपिर्यदा ब्राह्मणोत्तरकुरूञ्जयेयमथ त्वमुहैव पृथि-
व्यै राजा स्याः सेनापतिरेव तेऽहं स्यामिति स होवाच वासिष्ठः
सात्यहव्यो देवक्षेत्रं वैतन्न वै तन्मर्त्यो जेतुमर्हत्यद्रुक्षो वै म आ
त इदं दद इति ततो हात्यरातिं जानन्तपिमात्तवीर्यं निःशुक्र-
मामित्रतपनः शुष्मिणः शैब्यो राजा जघान तस्मादेवंविदुषे
ब्राह्मणायैवं चक्रुषे न क्षत्रियो द्रुह्येन्नेद्राष्ट्रादवपद्येयन्नेद्वा मा
प्राणो जहादिति जहादिति । ( पं० ८ अ० ४ खं० २३ )
उक्तं महाभिषेकं पुरा शिष्टाचारोदाहरणेन प्रशंसति-एते-
नेति । तुरो महर्षिः । सर्वतः,सर्वासु दिक्षु। समन्तं समुद्रपर्यन्तम्,
जयन् । अस्य वृत्तान्तस्य वैदिकैर्यज्ञगाथा गीयते-आसन्दीति ।
आसन्दीवति देशविशेषे । देवेभ्यो देवतार्थम् । धान्यादं, धान्य-
मत्ति तम् । रुक्मिणं ललाटगश्वेतलाञ्छनवन्तम् । हरितस्रजं
हरितवर्णदेहम् । सारं,कर्मसु श्रेष्ठं यागं गच्छतीति सारङ्गः । अन-
याऽभिषेकमाहात्म्यमुक्तम् । न मेति । मा माम् । मर्त्यो मनुष्यः ।
दिदासित्थ दातुमिच्छसि । निमङ्क्ष्ये, मज्जनं करिष्ये । मोघो व्यर्थः ।
आस बभूव । सङ्गरः प्रतिग्रहः । एतेन अभिषेकमहिम्ना । मरुत
इति । मरुतो देवाः । परिवेष्टारः,परिवेषणकर्तारो भूत्वा अवसन् ।
१४

... देशविशेषे ।"
Often edited as: मशणारे देशविशेषे or मष्णारे देशविशेषे or मण्णारे देशविशेषे?
Wait! Look at the letter in the image again:
Look at the left loop: it's a circle at the top!
Wait, no, it's at the top! A circle at top-left, going down to the right, then a loop at bottom-left? That's श!
Then to the right of श: there is ण?
Wait, look at ण्ण: in मण्णारे, ण has a loop at top or bottom? ण is an open U-tube or an oval loop.
Wait, look at ण in प्राणान् in line 17:
In line 17, प्राणान्:
ण is a loop like a circle hanging from the top line, then a vertical bar!
Look at दक्षिणा in line 5-6, 8:
Line 8: गोभिर्दक्षिणारूपाभिः -> look at क्षि: क + ष, then ण + ा: ण is a teardrop/oval loop hanging from the top line, followed by a vertical bar!
Now look at line 20 in म...रे:
Does the

ऐतरेयब्राह्मणोक्तो राजाभिषेकः । १०७
भहेति । पूर्वे पित्रादयः । अपरे पुत्रादयः । नोदापुः, न श-
क्नुयुः । अत्र दृष्टान्तः-दिवमिति । हस्ताभ्यां स्प्रष्टुमशक्तः ।
एवं पञ्च मानवा निषादपञ्चमाश्चत्वारो वर्णाः । अभिषे-
कं स्तौति-एतमिति । विद्यया महाभिषेकज्ञानेन । विद्याज्ञानेनैव
फलसिद्धिं दर्शयति-एतमिति । अत्यरातिर्ब्राह्मणः । महत्, म-
हत्त्वम् ऐश्वर्यं, मा, मां गुरुं, गमय प्रापय। त्वमिति। त्वमेव पृथि-
व्या राजा भव । पुरोहितमभिषेककर्त्तारं न द्रुह्येदित्युक्तम्, त-
दतिक्रमफलं दर्शयति । देवक्षेत्रम् उत्तरकुरवः । मे मह्यम् । अद्रुक्षो
द्रोहं कृतवान् । मया याचितं महत्त्वं दातुमनिच्छुर्वञ्चनयो-
त्तरकुरुजयं प्रार्थितवानसि । अतस्ते तव गुरुद्रोहिण, इदं सा-
मर्थ्यम्, आददे अपहरामि । आत्तवीर्यम् अपहृतवीर्यम् । शुष्मि-
णो राजा । एवंविदुषे अभिषेकज्ञाय । चकृषे कर्त्रे । अद्रोहे का-
रणमाह नेदिति । नैव राष्ट्रादेशाधिपत्याद् भ्रष्टो भूयासम् ।
जहत् परित्यजतु ।
अत्र ऋग्विधानोक्तः प्रकारविशेषः ।
राजानमभिषिञ्चेत तिष्येण श्रवणेन वा ।
पौष्णसावित्रसौम्याश्विरोहिण्यामुत्तरासु च ॥
हुत्वाऽग्निं राजलिङ्गाभिः सावित्र्या प्रयतः शुचिः ।
महाव्याहृतिभिश्चैव सम्पाताभिर्हुतो भवेत् ॥
सर्वौषधिरसैः श्लक्ष्णैर्नदीनां सलिलेन च ।
व्याघ्रचर्मण्यथासीनमासन्‍द्यामभिषिञ्चयेत् ॥
तिष्ठन् प्रत्यङ्मुखो ब्रूयाज्जय त्वं पृथिवीमिमाम् ।
धर्मस्ते निखिलो राजन् वर्द्धतां पालय प्रजाः ॥
वर्द्धस्व च श्रियै पुष्ट्यै जयायाभ्युदयाय च ।
राजानः सन्तु ते गोत्रे ततो ऽप्रतिरथं जपेत् ॥

१०८ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
वैयाघ्रं तु भवेच्चर्म समिद्दौदुम्बरी भवेत् ।
त्रिरेतमभिषिच्यैवं दुन्दुभीनभिमन्त्रयेत् ॥
प्राच्यां तु दिशि वसवो ह्यभिषिञ्चन्तु तेजसे ।
दक्षिणस्यां दिशि रुद्रा अभिषिञ्चन्तु वृद्धये ॥
प्रतीच्यां दिशि त्वादित्या अभिषिञ्चन्तु पुष्टये ।
विश्वेदेवा उदीच्यां तु अभिषिञ्चन्तु श्रेयसे ॥
आंभाषेञ्च च राजानमाशीर्भिरभिनन्द्य च ।
आत्वाहार्षमन्तरेधीत्यथैनमभिमन्त्रयेत् ॥
पतङ्गमिति नित्यं तु जपेदज्ञानभेदनम् ।
मायाभेदनमेतद्धि सर्वमाया प्रबाध्यते ॥
आत्वाहार्षमिति षट्चस्य सूक्तस्य आङ्गिरसो ध्रुव ऋ-
‘षिरनुष्टुप्छन्दः आभाषण्तस्य राज्ञः स्तुानरूपार्थो देवता
अभिमन्त्रणे विनियोगः । तदुक्तम्—
आत्वा षड् ध्रुवो राज्ञः स्तुतिस्त्वानुष्टुभं त्विति ।
आ त्वा॑हा॒र्षम॒न्तरे॑धि ध्रु॒वस्ति॑ष्ठाविचाचलिः ।
विशं॑स्त्वा॒ सर्वा॑ वाञ्छन्तु॒ मा त्वद्रा॒ष्ट्रमधि॑भ्रशत् ॥
इ॒हैवैधि॒ मा प॑च्योष्ठाः पर्व॑त इ॒वावि॑चाचलिः ।
इन्द्र॑ इ॒वेह ध्रु॒वस्ति॑ष्ठे॒ह रा॒ष्ट्रमु॑धारय ॥
इ॒ममिन्द्रो॑ अदीधरद् ध्रु॒वं ध्रु॒वेण॑ ह॒विषां॑ ।
तस्मै॒ सोमो॒ अधि॑ब्रवत्तस्मा॑ उ॒ ब्रह्म॑ण॒स्पतिः॑ ॥
ध्रु॒वा द्यौर्ध्रु॒वा पृ॑थि॒वी ध्रु॒वासः॒ पर्व॑ता इ॒मे ।
ध्रु॒वं विश्व॑मि॒दं जग॑द् ध्रु॒वो राजा॑ वि॒शाम॒यम् ॥
ध्रु॒वं ते॒ राजा॒ वरु॑णो ध्रु॒वं दे॒वो बृह॒स्पतिः॑ ।

ऐतरेयब्राह्मणोक्तो राजाभिषेकः । १०९
ध्रु॒वन्त॒ इन्द्रे॒श्चा॒ग्निश्च॑ रा॒ष्ट्रं धा॑रयतां ध्रु॒वम् ॥
ध्रु॒वं ध्रु॒वेण॑ ह॒विषा॒भि सो॒मं मृ॑शामसि ।
अथो॒ त इन्द्रः॒ केव॑लीर्विशो॑ ब॒लिहृत॑स्करत् ॥
आत्वेति प्रथमा । हे राजन् त्वा त्वाम्, अस्मद्राष्ट्रस्य स्वा-
मित्वेनाहार्ष, स त्वमस्मासु अन्तः मध्ये, एधि स्वामी भव, ध्रुवः
नित्यः सन्, आविचाचलिः चलनराहितश्च सन्, तिष्ठ राष्ट्रम-
धितिष्ठ । सर्वा विशः प्रजाः। त्वा त्वाम्। वाञ्छन्तु, अयमेव सर्व-
दाऽस्माकं राजाऽस्त्वितीच्छन्तु । त्वत्, त्वत्तः सकाशात् । राष्ट्रं
राज्यम् । माऽधिभ्रशत्, मा भ्रश्यतु, मा वियुक्तं भवतु । इहैवेति
द्वितीया । हे राजन्, इहैव अस्मिन्नेव राज्ये। एधि, सदा स्वामी
भव । मा पच्योष्ठाः, अपच्युतो मा भूः । पर्वत इव चलनराहितो
भव । इह राष्ट्रमुधारय, इह लोके राष्ट्रं च स्वे स्वे कर्मण्यवस्था-
पय । इममिन्द्र इति तृतीया।इमम्, अभिषिक्तम् । ध्रुवेण स्थिरेण,
हविषा तप्यमानं, ध्रुवं स्थिरम्, इन्द्रः अदीधरत् धारयतु । तस्मै
राज्ञे, सोमो ब्रह्मणस्पतिर्मन्त्रप्रतिपालको देवश्च, अधिब्रवत्, मदी-
योऽयमिति ब्रवीतु । ध्रुवा द्यौरिति चतुर्थी । यथा द्यौरादयो
ध्रुवाः स्थिराः । विश्वं सर्वम् । एवं विशां प्रजानां, राजा, ध्रुवः,
स्थिरो भवतु । पञ्चमी ध्रुवं त इति। हे राजन् ते तव राष्ट्रं राजा
वरुणो बृहस्पत्यादयश्च धारयन्तु । षष्ठी ध्रुवमिति । वयमृत्विजो
यागार्थं, ध्रुवं सोमं, ध्रुवेण, हविषा पुरोडाशादिना युक्तम्। अ-
भिमृशामसि संस्पृशाम । अथो अथ, इन्द्रस्ते विशः प्रजाः,
केवलीः असाधारणाः, बलिहृतः कामदात्रीः, करत् करोतु ।
पतङ्गमिति तृचस्य सूक्तस्य प्राजापत्यः पतङ्ग ऋषिः
आद्याया जगतीच्छन्दः द्वयोस्त्रिष्टुप्छन्दः मायाभेदनं देवता

११० वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
मायाभेदने विनियोगः । तदुक्तम्-पतङ्गः प्राजापत्यो मायाभेदे
जगत्यादीति ।
पत॒ङ्गम॑क्तमसुर॑स्य मा॒यया॑ हृ॒दा प॑श्यन्ति॒ मन॑सा विप॒श्चित॑ः।
स॒मु॒द्रे अ॒न्तः क॒वयो॒ विच॑क्षते मरी॑चीनां प॒दमि॑च्छन्ति वे॒धस॑ः ॥
पत॒ङ्गो वाचं॒ मन॑सा बिभर्त्ति तां ग॑न्ध॒र्वोऽव॑दद्गर्भे॑ अ॒न्तः।
तां द्योत॑मानां स्व॒र्यं मनी॒षामृ॒तस्य॑ प॒दे क॒वयो॒ निपा॑न्ति ॥
अप॑श्यङ्गो॒पामनि॑पद्यमानमा च॒ परा॑ च प॒थिभि॒श्चर॑न्तम् ।
स स॒ध्रीची॑ः स॒विषू॑ची॒र्वसा॑न आ॒वरी॑वर्त्ति॒ भुव॑नेष्व॒न्तः ॥
प्रथमा पतङ्गमिति । असुरस्य सर्वोपाधिरहितस्य परब्रह्म-
णः सम्बन्धिन्या, मायया त्रिगुणात्मिकया, अक्तम् अभिव्यक्तं,
पतङ्गं सूर्य्यं, विपश्चितो विद्वांसो, हृदा मनसा, हृत्स्थेन मनसा, प-
श्यन्ति जानन्ति। कवयः क्रान्तदर्शिनः, समुद्रे, समुद्द्रवन्त्यस्माद्र-
श्मय इति समुद्रः सूर्य्यमण्डलं तस्मिन्, अन्तः, मध्ये, विचक्षते
विपश्यन्ति । मण्डलान्तर्वर्त्तिनं हिरण्मयं पुरुषमपि जानन्ती-
त्यर्थः । अयमेवार्थः-
आदित्यपुराणे,
ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्त्ती
नारायणः सरसिजासनसन्निविष्टः ।
केयूरवान्मकरकुण्डलवान किरीटी
हारी हिरण्मयवपुर्धृतशङ्खचक्रः ॥
एवंविधा वेधसो विधातारः सूर्योपासनकर्त्तारो, मरीचीनां
रश्मीनां, पदं, स्थानं सूर्य्यमण्डलम्, इच्छन्ति प्राप्नुवन्ति । यद्वा
मायया प्रज्ञया, अक्तं जीवरूपेणाभिव्यक्तं, विपश्चितो वेदान्त-

ऐतरेयब्राह्मणोक्तो राजाभिषेकः । १११

भिज्ञाः, हृत्स्थेनान्तर्मुखेन मनसा, पतङ्गं परमात्मानं, पश्यन्ति,
उपाधिपरित्यागेन जीवात्मनः परमात्मना तादात्म्यं साक्षा-
त्कुर्वन्ति । अपिच, ते कवयो वेदान्ताभिज्ञाः, समुद्रद्रवन्त्यस्मि-
न्निति समुद्रः परमात्मा तस्मिन्नधिष्ठानभूते, अन्तर्मध्ये, सर्वं दृश्य-
मध्यस्तत्वेन पश्यन्ति । अतो दृश्यातिरिक्तस्य मिथ्यात्वात्, वे-
धसो विधातारो, मरीचीनां वृत्तिज्ञानानाम्, पदम्, अधिष्ठानभूतं
सच्चित्सुखात्मकं यत् परं ब्रह्म, तदेवेच्छन्ति, तद्भावप्राप्तिमेव
कामयन्ते । द्वितीया पतङ्गो वाचमिति । पतङ्गः सूर्यः, वाचं त्र-
यीरूपां, मनसा प्रज्ञया, बिभर्त्ति धारयति । श्रूयते हि—
ऋग्भिः पूर्वाह्ने दिवि देव ईयते यजुर्वेदे तिष्ठति मध्ये अह्नः ।
सामवेदेनास्तमये महीयते वेदैरशून्यैस्त्रिभिरेति सूर्यः ॥ इति ।
तामेव वाचं, गर्भे, शरीरस्य मध्ये, वर्त्तमानो, गन्धर्वः, गाः
शब्दान् धारयतीति गन्धर्वः प्राणवायुः, अन्तः मध्ये, अवदत्,
वदति, प्रेरयति ।
“मारुतस्तूरसि चरन्मन्द्रं जनयति स्वरम्”
इतिस्मरणात् । द्योतमानां, स्वर्यं स्वर्गमयित्रीं, स्वर्गाय हितां
वा । मनीषां मनस ईषाम् । तां त्रयीरूपां वाचम् । ऋतस्य यज्ञस्य,
सत्यभूतस्य सूर्यस्य वा । पदे स्थाने, कवयो, मेधाविन ऋषयः ।
निपान्ति, अध्ययनेन नितरां रक्षन्ति । यद्वा पतङ्गः, सर्वोपाधि-
शून्यो व्याप्तः परमात्मा, सृष्ट्यादौ वाचं मनसा बिभर्त्ति, कानि
कानि सृष्टव्यानीति पर्यालोचनया मनसा सर्वार्थप्रतिपादकं वे-
दं परामृष्टवानित्यर्थः । स्मर्यते हि—
वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः । इति ।
गर्भे, हिरण्मये ब्रह्माण्डे, अन्तर्वर्त्तमानो गन्धर्वो हिरण्यगर्भः,
तां वाचमवदत्, प्रथममुच्चारितवान् । द्योतमानत्त्वादिगुणविशि-

११२ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
ष्टां तां वाचं, कवयः, क्रान्तदर्शिनो देवाः, ऋतस्य सत्यस्य ब्र-
ह्मणः, पदे स्थाने, निपान्ति निभृतं रक्षन्ति । तृतीया अपश्यं
गोपामिति । गोपां गोपायितारमादित्यम् । अपश्यम् अज्ञासिषम्।
एष हि सर्वाणि भूतानि उदयास्तमयादिकर्मणा गोपायति । की-
दृशम्, अनिपद्यमानम् उच्चैर्गच्छन्तम्, पथिभिराकाशमार्गैः, पूर्वाह्ने
आचरन्तं सम्मुखमागच्छन्तं, सायं पराङ्मुखं गच्छन्तम् । प्रका-
रद्वयसमुच्चयार्थौ चशब्दौ । स सूर्यः, सध्रीचीः प्राच्यादिमहादि-
शः, सविषूचीराग्नेय्याद्यवान्तरदिशो, वसानः प्रकाशयन्, भुव-
नेषु, अन्तर्मध्ये, आवरीवर्त्ति उद्यन्नस्तङ्गच्छन्नावर्तते । यद्वा, गोपां
शरीरस्य गोपायितारम् । अनिपद्यमानम् अविनाशिनम् ।
पथिभिः नाडीमार्गैः,

आथर्वणपरिशिष्टोक्तपुष्याभिषेकः । ११३
अभिषेकाय राज्ञस्तु तोयमाहृत्य यत्नतः ॥
एकद्वित्रिचतुर्णां वा सागरस्य तु पञ्चमम् ।
औषधीस्तेषु सर्वेषु कलशेषूपकल्पयेत् ॥
सहा च सहदेवी च ^....वला तथा ।
मदयन्ती वचा श्वेता व्याघ्रदन्ती सुमङ्गला ॥
शतावरी जयन्ती च शतपुष्पा सचन्दना ।
प्रियङ्गुरोचनोशीरममृता च ससारिवा ॥
अश्वत्थप्लक्षबिल्वानां न्यग्रोधपनसस्य च ।
शिरीषाम्रकपित्थानां पल्लवैः समलङ्कृतान् ॥
हेमरत्नौषधीबिल्वपुष्पगन्धाधिवासितान् ।
आच्छादितान् सितैर्वस्त्रैरभिमन्त्र्य पुरोहितः ॥
सावित्र्युभयतः कृत्वा शन्नोदेवीस्तथैव च ।
हिरण्यवर्णासूक्तं च अनुवाकाद्यमेव च ॥
धरणी पादपीठं स्याद्दूर्वामूलाङ्कुराञ्छुभान् ।
तस्योपरि भवेत्पीठं हैमं रौप्यमथापि वा ॥
अनडुद्याघ्रसिंहानां मृगस्य च यथाक्रमम् ।
चत्वारि चर्माण्येतानि पूर्वादारभ्य विन्यसेत् ॥
चातुर्होत्रविधानेन जुहुयाच्च पुरोहितः ।
चतुर्दिक्षु स्थितैर्विप्रैर्वेदवेदाङ्गपारगैः ॥
बिल्वाहारः फलाहारः पयसा वापि वर्त्तयेत् ।
सप्तरात्रं घृताशी वा ततो होमं प्रयोजयेत् ॥
गव्येन पयसा कुर्यात्सौवर्णेन स्रुवेण तु ।
वेदानामादिभिर्मन्त्रैर्महाव्याहृतिपूर्वकैः ॥
शर्मवर्मगणश्चैव तथा स्यादपराजितः ।
आयुष्यश्चाभयश्चैव तथा स्वस्त्ययनो गणः ॥
१५

११४ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
एतान् पञ्च गणान् हुत्वा वाचयेत्तु द्विजोत्तमान् ।
हिरण्यैनाक्षताढ्येन फलैश्च मधुसर्पिषा ॥
पुण्याहं वाचयित्वास्य प्रारम्भं कारयेद्बुधः ।
तिथिनक्षत्रसंयुक्ते मुहूर्त्ते करणे शुभे ॥
उच्चैर्घोषयते तूर्याण्यभिमन्त्र्य पुरोहितः ।
सर्वतूर्यनिनादेन अभिषिक्तो ह्यलङ्कृतः ॥
सिंहासनं समारुह्य पीठकं वा क्रमागतम् ।
चामरच्छत्रसंयुक्तं प्रतीहारविभूषितम् ॥
मत्तद्विपचतुष्कं च चतुर्दिक्षु प्रकल्पयेत् ।
उपविष्टस्ततो राजा प्रजानां कारयेद्धितम् ॥
अकरा ब्राह्मणा गावः स्त्रीबालजडरोगिणः ।
ततस्तु दर्शनं देयं ब्राह्मणानां नृपेण तु ॥
श्रेणीप्रकृतिमुख्यानां स्त्रीजनं च नमस्करोत् ।
आशिपस्ते हि दास्यन्ति तुष्टा जनपदा भुवि ॥
एवं प्रजाऽनुरज्येत पृथिवी च वशा भवेत् ।
पुरोहितं मन्त्रिणं च सेनाध्यक्षं तथैव च ॥
अश्वाध्यक्षं गजाध्यक्षं कोष्ठागारपतिं तथा ।
भाण्डागारपतिं वैद्यं दैवज्ञं च यथाक्रमम् ॥
यथार्हेण च योगेन सर्वान् सम्पूजयेन्नृपः ।
राज्यं पुरोहिते न्यस्य शेषाणां च यथाक्रमम् ॥
स्थानान्तराणि चान्यानि दत्त्वा सुखमवाप्नुयात् ।
दूर्वासिद्धार्थकान् सर्पिः शमी व्रीहियवाँ तथा ॥
शुक्लानि चैव पुष्पाणि मूर्ध्नि दद्यात्पुरोहितः ।
अथर्वविहितो ह्येष विधिः पुष्याभिषेचने ॥
राजा स्नातो महीं भुङ्क्ते शक्रलोकं स गच्छति ।
इति पुष्याभिषेकः ।

प्रतिमासप्रतिसंवत्सराभिषेकौ । ११५
अथ राज्ञो जन्मनक्षत्रे प्रतिमासमभिषेक उक्तो—
विष्णुधर्मोत्तरे,
पुष्कर उवाच ।
राजा तु जन्मनक्षत्रे प्रतिमासं समाचरेत् ।
जन्मनः क्षालकं कर्म यत्तत्पूर्वं मयेरितम् ॥
पुष्यस्नानं तथा कुर्यात्प्रतिमासं नराधिप ।
सङ्क्रान्तं पूजयेत्सूर्यं बालमिन्दुं तथैव च ॥
ग्रहं सम्पूजयेद्राजा निर्गतं रविमण्डलात् ।
निर्गतम् उदितम् ।
अगस्त्यस्योदये कार्या तथा पूजा नराधिपैः ॥
इति प्रतिमासं जन्मनक्षत्रे अभिषेकः ।
अथ संवत्सराभिषेकः ।
विष्णुधर्मोत्तरे,
राम उवाच ।
सम्वत्सराभिषेकं च कथयस्व महीक्षितः ।
तत्र मे संशयो देव त्वं हि सर्वविदुच्यसे ॥
पुष्कर उवाच ।
राजाभिषेकनक्षत्रे प्रतिसंवत्सरं द्विजैः ।
पूर्वाभिषेकविधिना कर्त्तव्यमभिषेचनम् ॥
धन्यं यशस्यं रिपुनाशनं च सौभाग्यदं पुष्टिविवर्द्धनं च ।
वर्षाभिषेकं नृपतेः प्रदिष्टं सौख्यावहं राज्यविवृद्धिदं च ॥ इति।
ब्रह्मपुराणेऽपि—
राजाभिषेकमुक्त्वा,
अनेन विधिना यस्तु कुर्याद्वर्द्धापनं सदा ।

११६ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
अभिषेकाह्नि यत्नेन प्रतिसंवत्सरं नृपः ॥ इति ।
इति संवत्सराभिषेकः ।
अथाभिषिक्तस्य राज्ञो गुणवतो जनपदपरिपालनादीन्
धर्मान् वक्तुं यैर्गुणैः प्रजापालनयोग्यो भवति ते गुणा
उच्यन्ते । तत्र—
शङ्खलिखितौ, राजा दीर्घदर्शी महोत्साहः शक्तिमाननस्र्-
युर्भक्तबलस्त्यागी शरण्यः सर्वभूतानां संविभक्तः सत्यवा-
ग्मत्सरी गम्भीरो ऽमर्षणो बुधस्तेजस्वी प्रतिविधानकुशलो-
ऽदीर्घसूत्रो दक्षः क्षमावान् लक्ष्यज्ञो देशकालद्रव्यप्रयोगस-
ङ्ग्रहनिमित्तज्ञानकुशलो गूढमन्त्रप्रचारसंवृतरन्ध्रः पररन्ध्रज्ञो दृढ-
प्रहारी लघुहस्तो जितस्थानासनहिमानपो जितकामरागद्वेषलो-
भमत्सरः प्रजाभिरामो दीनानुग्रहकर्त्ता ब्राह्मणेष्वन्नप्रदाता
श्रीयशोऽर्थी ।
अस्यार्थः। दीर्घदर्शी अनागतकार्यतत्त्वज्ञः। महोत्साहः, पु-
रुषार्थसाधनकर्माध्यवसाय उत्साहः स महान् यस्य सः। बहुवि-
षयत्वमविहन्यमानत्वं चोत्साहस्य महत्त्वम् । शक्तिमान् प्रभावो-
त्साइमन्त्रशक्तित्रययुक्तः। अनसूयुः, असूया परगुणेषु दोषारो-
पस्तद्रहितः । गम्भीरः अनुपलेखितक्रोधहर्षाद्याकारः । अमर्षणः
परसमृद्धेरसोढा । प्रतिविधानम्, उपस्थितानिष्टप्रतीकारः, तत्र
कुशलः । अदीर्घसूत्रः, अचिराक्रियः, अवश्यकार्याणां कर्मणां
प्रारम्भे प्रारब्धानां च परिसमाप्तौ यो न विलम्बते । दीर्घसू-
त्रस्य कर्महानिरुक्ता-
मत्स्यपुराणे,
अदीर्घसूत्रश्च भवेत्सर्वकर्मसु पार्थिवः ।
दीर्घसूत्रस्य नृपतेः कर्महानिर्ध्रुवं भवेत् ॥ इति

राजगुणाः । ११७
कार्यविशेषे दीर्घसूत्रतापि कर्त्तव्येत्युक्तम्-
तत्रैव,
दोषे दर्पे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि ।
अप्रिये चैव कर्त्तव्ये दीर्घसूत्रः प्रशस्यते ॥ इति ।
लक्ष्यज्ञः तत्कालकर्त्तव्यज्ञः। गूढमन्त्रप्रचारः फलानुमितम-
न्त्रतत्त्वः । संवृतरन्ध्रः, रन्ध्रं यत्र परे प्रभवन्ति, तत्संवृतं यस्य।
तथा च मनुः,
नास्य छिद्रं परो विद्याद्विद्याच्छिद्रं परस्य तु ।
गूहेत्कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद्विवरमात्मनः ॥ इति ।
तथा यत्नातिशयं कुर्याद्यथाऽस्य छिद्रं शत्रुर्न जानाति,
शत्रोस्तु छिद्रं प्रकृतिभेदादिकं चारैर्जानीयात् । यथा कूर्मो
मुखचरणादीन्यङ्गानि आत्मदेहे गोपायति, एवममात्यादीनि
राज्याङ्गानि दानमानसत्कारैरात्मसात्कुर्यात् । दैवात्प्रकृतिभेदे
जाते यत्नतः प्रतीकारं कुर्यात् । जितमत्सर इति पुनर्ग्रहणम्
उत्पन्नस्यापि मत्सरस्याप्रकाशनार्थम् । प्रजाभिरामः प्रजानाम-
भिरमयिता ।
गौतमः, राजा सर्वस्येष्टे ब्राह्मणवर्जं साधुकारी साधुवा-
दी त्रय्यामान्वीक्षिक्यां चाभिविनीतः शुचिर्जितेन्द्रियो गुणव-
त्सहायोपायसम्पन्नः समः प्रजासु स्यात् हितं चासां कुर्वीत ।
सर्वस्य जनपदस्य, इष्टे, अधिपतिर्भवति निग्रहानुग्रहादिषु,
ब्राह्मणवर्जम्, ततस्ते स्वधर्मात् च्यवन्तोऽपि सान्त्वेन धर्मेऽव-
स्थाप्याः । सर्वक्रियासु स्वतन्त्रताख्यापनार्थं वचनम् । तथाह-
नारदः,
अस्वतन्त्राः प्रजाः सर्वाः स्वतन्त्रः पृथिवीपतिः । इति ।