उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

४-१ ] उत्तररामचरितं ८७
णिव्वत्तिदो महुवक्को । वच्छतरी उण विसज्जिदा । येनागतेषु वसिष्ठमिश्रेषु
वत्सतरी विशसिता । अद्यैव प्रत्यागतस्य राजर्षेर्जनकस्य भगवता वाल्मीकिना
दधिमधुभ्यामेव निर्वर्तितो मधुपर्कः । वत्सतरी पुनर्विसर्जिता ।
दाण्डायनः—अनिर्वृत्तमांसानामेवं कल्पमुपेयुरो मन्यन्ते । निवृत्तमां-
सस्तु तत्रभवान् जनकः ।
सौधातकिः—किंणिमित्तं । किंनिमित्तम् ।
दाण्डायनः—स तदैव देव्याः सीतायास्तादृशं दैवदुर्विपाकमुपश्रुत्य
वैखानसः संवृत्तः । तथास्य कतिपये संवत्सराश्चन्द्रद्वीपसरोवने तपस्तप्य-
मानस्य ।
सौधातकिः—तदो किंति आगदो । तत किमित्यागतः ।
दाण्डायनः—चिरन्तनप्रियसुहृदं भगवन्तं प्राचेतसं द्रष्टुम् ।
सौधातकिः—अपि अज्ज संबन्धिणीहिं समं संवृत्तं से दंसणं ण देत्ति।
अप्यद्य सम्बन्धिनीभिः समं संवृत्तस्य दर्शनं न वेति ।
दाण्डायनः—संप्रत्येष भगवता वसिष्ठेन देव्याः कौसल्यायाः सकाशं
भगवत्यरुन्धती प्रहिता यामद्यैवोपैत्य वैदेहो द्रष्टव्य इति ।
सौधातकिः—जह एदे थविरा परस्परं मिलिदा तह अह्मे वि वटुहिं
सह मिलिअ अणज्झाअमहूसवं खेलन्तो मणेम्हं । अहँ कुत्थ सो जणओ ।
( इति परिक्रामतः । ) यथैते स्थविरा परस्परं मिलितास्तथावामपि बहुभि सह
मिलित्वानध्यायमहोरसवं खेलन्तो मानयावः । अथ क्व स जनकः ।
मडामिता । 'वराहो नीचशौनयो' इति नानार्थमञ्जरी । मडमडेतिशब्दा-
नुकारः । वषाकृतेत्यर्थः । आम्नायं वेदम् । भो निगृहीतोऽसि । मदागतेषु
वसिष्ठमिश्रेषु एवमद्यैव प्रत्यागताय राजर्षये भगवता वाल्मीकिना दधिमधुभिरेव
निर्वर्तितो मधुपर्क वत्सतरी पुनर्विसर्जिता । मिश्रशब्दः पूज्यायाम् ॥ 'निहत-
मांसो निर्मांसो मृतनासह्य मासळः ।' इति, 'कल्पः स्याद्विधिः' इति
कैदारकपिलौ । किनिमित्तम् । 'स तु वैखानसो यः स्यादुक्तचारो
जितेन्द्रियः ।' इत्यमरमाला । तत किमित्यागतः । ततः चन्द्रद्वीपसरोव-
नादपि । अय संबन्धिनीनिसमं निवृत्तस्य दर्शनं न वेति । यथैते सर्वे
स्थविराः परस्परं मिलिताः तथा वयमपि वटुभिः सह मेलिताः अनध्यायम्-
१ 'प्याहुरिति केचित्' न. २ 'संभावेन्द' ( संभावदाव. ) क-२-घ. ३
'अह...जनओ' इत्येतान्ति क-ख-घ-पुस्तकेषु.

८६ उत्तररामचरितं [ ४-१ ]
सोधातकि—भो दण्डाअंण किणामहेओ एमो महन्तस्स ठविरेस्-
‹यस्स धुरंधरो अज्जे अदिही भाअदो । भो दाण्डायन किंनामधेय एष महत्
स्थविरसार्थस्य पुरोधरोऽतिथिरगतः ।
दाण्डायन—धिक्प्रहसनम् । नन्वयमृष्यशृङ्गाश्रमादरुन्धतीपुरस्कृतान्
महाराजदशरथस्य दारानधिष्ठाय भगवांवसिष्ठः प्राप्तः । तत्किमेवं
प्रलपसि ।
सौधातकि—हु वसिठ्ठो । हु वसिष्ठः ।
दाण्डायन—अथ किम् ।
सौधातकि—मए उण जाणिदं वग्घो वा विक्खो वा एसोत्ति । मया
पुनर्जातं व्याघ्रो वा वृको वैष इति ।
दाण्डायन—आ किमुक्तं भवति ।
सोधातकि—जेणें परावडिदेन जेव्व सा वराई कविळा कल्याणी मढ
मडाइआ । येन परापतितेनैव सा वराकी कपिला कल्याणी मटमटायिता ।
दाण्डायन—समासो मधुपर्क इत्याम्नाय बहुमन्यमानाः श्रोत्रियाया
भ्यागताय वत्सतरीं महोक्षं वा महाजं वा निर्वपन्ति गृहमेधिनः । तं हि
धर्मं धर्मसूत्रकाराः समामनन्ति ।
सोधातकि—भो णिग्गिहीदोसि । भो निगृहीतोऽसि ।
दाण्डायन—कथमिव ।
सोधातकि—जेण आअदेसु वसिठ्ठमिस्सेसु वच्छदरी विससेदा। अज्ज
जेव्व पंचाअदस्स राएसिणो जयअस्स सभवदा वम्मीइणा दहिमहुहिं जेव्व
सत्तारावत । दाणी इति महाराष्ट्री । अवञ्ज्तअ इत्यत्र 'व्यह्मोशं' इति
झरवम् ॥ भो दाण्डायन किन्नामधेय इदानीमेष महत् स्थविरसार्थस्य
धुरंधरोऽद्यातिथिरगतः । दण्डायनस्यापत्यं दाण्डायनिः । सार्थः सङ्घः ।
प्रहासः प्रकर्षेण हासम् । करोषीति शेषः । अधिष्ठायेति-दारानुद्दिश्य अधि-
ष्ठानं नियम्यतुलनधिगम्येति यावत् । हु वसिष्ठः । मया पुनर्जातं व्याघ्रः कोऽ-
प्येष इति । आ कोपे । कि प्रश्ने । येनागच्छतैव सा वराकी कपिला मड
१ 'अण्णाअण' य-घ २ 'इथिआसस्थरम' क-न ३ 'अज्ज धीरभारधो'
घ-घ ४ 'वग्घो बिज एमोत्ति' न, 'व्याघ्रः कोप्येष इति' टी ५ 'तेण' य-घ
६ 'कल्याणी बहुलोडिअ' न ७ एतन्नास्ति म-पुस्तके ८ 'वपन्ति' म ९
'मेधिन इति हि' य-घ १० 'दन्वागदरम' ( पर्यागतस्य ) क-घ

४-१] उत्तररामचरितं ८७
णिव्वत्तिदो महुवक्को । वच्छतरी उण विसज्जिदा । येनागतेषु वसिष्ठमिश्रेषु
वत्सतरी विशसिता । अद्यैव प्रत्यागतस्य राजर्षेर्जनकस्य भगवता वाल्मीकिना
दधिमधुभ्यामेव निर्वर्तितो मधुपर्कः । वत्सतरी पुनर्विसर्जिता ।
दाण्डायनः—अनिवृत्तमांसानामेवं कल्पमुपदेष्टो मन्यन्ते । निवृत्तमां-
सस्तु तत्रभवान् जनकः ।
सौधातकिः—किंनिमित्तं । किंनिमित्तम् ।
दाण्डायनः—स तदैव देव्याः सीतायास्तादृशं दैवदुर्विपाकमुपश्रुत्य
वैखानसः संवृत्तः । तयास्य कतिपये संवत्सराश्चन्द्रद्वीपपरोदने तपस्तप्य-
मानस्य ।
सौधातकिः—उदो किन्ति आअदो । ततः किमित्यागतः ।
दाण्डायनः—चिरन्तनप्रियसुहृदं भगवन्तं प्राचेतसं द्रष्टुम् ।
सौधातकिः—अवि अम संबंधिणीहिं समं संवृत्तं से दंसणं ण वेत्ति।
अप्यद्य सम्बन्धिनीभिः समं संवृत्तस्य दर्शनं न वेति ।
दाण्डायनः—संप्रत्येव भगवता वसिष्ठेन देव्याः कौसल्यायाः सकाशां
भगवत्यरुन्धती प्रहिता यत्स्वयमुपेत्य वैदेहो द्रष्टव्य इति ।
सौधातकिः—जह एदे हविरा परप्परं मिलिदा तह अह्मे वि बहुहिं
सह मिलिअ अणज्झाअमहुस्सवं खेलन्तो मणेम्हे । अहँ कुय सो वणओ ।
(इति परिक्रामतः । ) यथैते स्थविराः परस्परं मिलितास्तथावामपि बहुभिः सह
मिलिताननध्याय महोत्सवं खेलन्तो मानयावः । अथ क स जनकः ।
मुडापिना । 'वराहो नीचदीनयोः' इति नानार्थमञ्जरी । मडमडेतिशब्दा-
नुकारः । उपाकृतेत्यर्थः । आम्नायं वेदम् । भो निगृहीतोऽसि । यदागतेषु
वसिष्ठमिश्रेषु एवमद्यैव प्रत्यागताय राजर्षये भगवता वाल्मीकिना दधिमधुभिरव
निर्वर्तितो मधुपर्कः वत्सतरी पुनर्विसर्जिता । मिश्रशब्दः पूजायाम् ॥ 'निवृत्त-
मांसो निर्मांसो वृत्तमांसस्तु मांसलः ।' इति, 'कल्पः साद्धिशिः' इति
केदारकपिलौ । किंनिमित्तम् । 'स तु वैखानसो यः स्यात्सुताचारो
जितेन्द्रियः ।' इत्यमरमाला । तत किमित्यागतः । ततः चन्द्रद्वीपपरोद-
नादपि । अथ संबन्धिनीभिरसमं निवृत्तनस्य दर्शनं न वेति । यथैते सर्वे
स्थविराः परस्परे मिलिताः तथा वयमपि बहुकैः सह मिलिताः अनध्यायमह-
१ 'प्रादुरिति केचित्' न. २ 'संभावेम्ह' (संभावयावः) क-ख-घ. ३
'अह... वणओ' इत्येतन्नास्ति क-ख-घ-पुस्तकेषु.

८८ उत्तररामचरितं [ ४-३
दाण्डायन - तथाप्य महावादी पुराणराजर्षिर्जनक प्राचेतसवसिष्ठावु-
पास्य समाप्ताश्रमस्य बहिर्वृक्षमूलमधितिष्ठति । य एष.
हृदि नित्यsrc="data:image/png;base64,..."/>नुपक्वेन सीताशोकेन तप्यते ।
अन्त प्रसूतदहनो जरन्दिग्ध वनस्पतिः ॥ २ ॥
( इति निष्क्रान्तौ । )
मिश्रविष्कम्भ. ।
[ ततः प्रविशति जनक । ]
जनकः-अपत्ये यत्तादृग्दुरितमभवत्तेन महता
विपक्तस्तीव्रेण व्रणितहृदयेन व्यथयता ।
पटुर्धारावाही नव इव चिरेणापि हि न मे
निकृन्तन्मर्माणि क्रकच इव मन्युर्विरमति ॥ ३ ॥
कष्ट एव नाम जरया दु खेन च दुरासदेन भूय पराकसान्तपनप्रभृतिभि-
स्तपोभिरात्तरंसधातुरनवष्टम्भो नाद्यापि मम दग्धदेह पतति । अन्धता-
मिस्रा ह्यसूर्या नाम ते शोकावेग्य प्रतिविधीयन्ते य आत्मघातिन इत्येव-
मृषयो मन्यन्ते । अनेकसंवत्सरानिक्रमेऽपि प्रतिक्षणपरिभावनास्पष्टनिर्मास
होत्सवं खेलतो मानयाम् । अथ क स जनक । तथा अनिर्वचनीय
इत्यर्थ । पुराण अनादि च तत् ब्रह्म वेद । वेदस्तत्त्व तपो ब्रह्म' इत्यमर ॥
हृदि नित्यsrc="data:image/png;base64,..."/>नुपक्वेनेति ॥ २ ॥ अन्त कोटरान्तरे । जरन् जीर्ण ।
'तैरपुष्पादूनस्पति ' इत्यमर ॥ २ ॥ इति मिश्रविष्कम्भ ॥ 'उदात्तनीचपा-
त्रोक्तो मिश्रविष्कम्भ उच्यते' इति रूपकादर्शाके ॥ अपत्ये यत्तादृगिति
॥ ३ ॥ अपत्ये सीतायाम् । दुरितं अपवादरूप पापम् । तेन पापेन
विपक्त विशेषेण सक्त । पृथु महान् । धारावाही अविच्छिन्नधार ।
अत एव चिरेणापि बहुकाले गतेऽपि नव. इव स्थित । क्रकच.
'करवत' इति महाराष्ट्रा । मन्यु न विरमति हि । 'मन्युदैन्ये क्रतौ क्रुधि'
इत्यमर ॥ ३ ॥ एव नाम कष्टमीति वाक्यखण्ड । दुरासदं दु खविशे-
पणम् । स्त्रय रफात यया तथा पराक्सान्तपनप्रभृतिभि कृच्छ्रह्रस्त-
पोभिरपि उपलक्षित इत्यर्थ । 'रसा रक्तादय 'इति, 'इन्द्रियाणि पृथिव्यादि
पञ्चभूतानि धातव 'इति, अवष्टम्भाश्रयाधारा ' इति रुद्रशाश्वतहेमचन्द्रा ।
१ 'तदप' क-घ-व २ 'ज्वलन्त्रिव' व-घ ३ 'तपोभि शोषितान्त शरी
रथानोरवष्टम्भ एव महानद्यापि न पतति' न; 'घातुरनुपभुज्यमान ' प-घ ४
'लोका नेत्य तेभ्य ' न

४-६] उत्तररामचरितं ८९
प्रत्यग्र इव न मे दारुणो दुःखसंवेगः प्रशाम्यति । अयि मातर्देवयजनसं-
भवे सीते ईदृशस्ते निर्माणभागः परिणतो येन लज्जया स्वच्छन्दमाक्रन्दितु-
मपि न शक्यते । हा पुत्रि भगवति वसुन्धरे सत्यमतिदृढासि ।
अनियतरुदितस्मितं विराज-
त्कतिपयकोमलदन्तकुङ्मलाग्रम् ।
वदनकमलकं शिशोः स्मरामि
स्खलदसमञ्जसमञ्जु जल्पितं ते ॥ ४ ॥
त्वं यन्मिर्मुुनयो वसिष्ठगृहिणी गङ्गा च यत्त्वा विदु-
र्माहात्म्यं यदि वा रघोः कुलगुरुर्देवः स्वयं भास्करः ।
विद्यां वागिव यामसूत भवतीं तद्वस्तु या दैवतं
तस्यास्त्वद्दुहितुस्तथा विशसनं किं दारुणेऽमृष्यथाः ॥ ५॥
(नेपथ्ये) इत इतो भगवतीमहादेव्यौ ।
जनकः—(दृष्ट्वा) अये गृष्टिनोपदिष्टसन्निमार्गा भगवत्यरुन्धती ।
( वलाय ) कां पुनर्महादेवीत्याह । (निरूप्य) हा हा कथमियं महाराज-
दशरथस्य धर्मदाराः प्रियसखी मे कौसल्या । क ऐतद्यह्येति सैवेयमिति ।
आसीदियं दशरथस्य गृहे यथा श्रीः
श्रीरेव वा किमुपमानपदेन सैषा ।
तथा च सुतृप्त्यभावाद्युक्तमेवेदं देहं पतत्विति भावः ॥ ननु बालघात-
कियतामत आह-प्रत्येति । 'इतीत्थमवेन्त्वित्थम्' इति चङ्ग्रूपः । प्रति-
क्षणं परिभावनायाः निरस्तारम् । दृष्टनिर्माणः स्वभावतः वलाद् ।
प्रत्यग्रः नूतनः । भागः अंशः । येन कारणेन । अनियतमिति ॥ ४ ॥
कुङ्ग्मलाः मुकुला । कमलकं स्वार्थे कः । स्मरन्तिवं इति वा पाठः ॥ ४ ॥
दृढा निष्ठुरा ॥ त्वमिति ॥ ५ ॥ यदि संभावनायाम् । कुलगुरुर्वसिष्ठः ।
वाक् सरस्वती । तथा नृशंसनं मारणप्रस्त्रावाद्यपवादिनित्यर्थः । अमृ-
ष्यथाः असहथाः इति यावत् ॥ ५ ॥ भगवतो च देवी च भगवती-
देव्यौ । देवी कृताभिषेकायाम्' इत्यमरः । महादेवी इति भ्रान्तः पाठः ।
'जगन्माता महादेवी भवानी त्रिपुरेश्वरी' इत्यागमतन्त्रोक्त्या महादेवीति
नाम्नः परदेवतायामेवोचिततया अन्यत्र सम्भवेऽप्यधार्ंसंभवात् । 'पुंभूम्नि
दाराः' इत्यमरः । प्रत्येति विश्वसिति ॥ आसीदियं दशरथस्येति ॥
१ 'मुग्ध' प-घ. २ 'गृष्टि गयापा.' न. ३ 'पद्मा' न-क.

९० उत्तररामचरितं [ ४-८
कष्टं यतान्यदिव दैववशेन जाता
दुःखात्मकं किमपि भूतमहो विपाकः ॥ ६ ॥
य एव मे जनः पूर्वमासीन्मूर्तो महोत्सवः ।
क्षते क्षारमिवासह्यं जातं तस्यैव दर्शनम् ॥ ७ ॥
( ततः प्रविशत्यरुन्धती कौसल्या कञ्चुकी च । )
अरन्धती--ननु ब्रवीमि द्रष्टव्यः स्वयमुपेत्यैव वैदेह इत्येष वः कुलगु-
रोरादेशः । अत एव चाहं प्रेषिता । तत्कोऽयं पदे पदे महाननध्यवसायः ।
कञ्चुकी—देवि संस्तम्भात्मानमनुरुध्यस्व भगवतो वसिष्ठस्यादेशमिति
विज्ञापयामि ।
कौसल्या--ईरिसे काले मिहिलाहिवो मए दिट्ठव्वो त्ति समं जेव्व
सव्वाइं दुक्खाईं समुब्भवन्ति । ता ण सक्कुणोमि उव्वट्टमाणमूलबन्धणं
हिअअं पज्जवस्थावेदुम् । [ईदृशे काले मिथिलाधिपो मया द्रष्टव्य इति सममेव
सर्वाणि दुःखानि समुद्भवन्ति । तन्न शक्नोम्युद्वर्त्तमानमूलबन्धनं हृदयं पर्यवस्था-
पयितुम् ।
अरुन्धती--अत्र कः सन्देहः ।
निवृत्ता यद्येते
त्ति सन्तानवाहिन्यपि मानुषाणां
दुःखानि सम्बन्धिवियोगजानि ।
॥ ६ ॥ पदेन फलेन । कष्टं खेदकरि । चिन्तात्मकं चिन्तास्वरूपम् ।
अन्यत् जगद्विलक्षणम् । किमपि भूतं जन्तुरिव जाता बतेत्यर्थः । 'कष्टं
त्रिषु स्यात्खेदकारिनि' इत्यमरमाला । अत एव 'कष्टा रन्ध्रव्यथा वत्थ' इति
मुरारिः । 'चिन्ता हृदयसन्ताप' इति, 'भूतं क्ष्मादौ च जन्तौ च' इति,
'वतानुकम्पने' इति हैमविश्वहडावुभा । अहो विपाकः विरुद्धपरिणाम इति
यावत् । अत्र युक्तायुक्तास्तावदवगमनभ्रान्तिभ्या शिरसि दोलायन्ते ॥ ६ ॥
य एव मे जन इति ॥ ७ ॥ जनः कौसल्या । 'स्त्रीपुंसी कथयेज्जनः' इति
काव्यदीपिकायां दण्डी व्याजहार ॥ ७ ॥ गुरोर्वसिष्ठस्य । अध्यवसायः
निश्चय । पदे पदे इत्यनेन प्रतिक्षणं भिन्नभिन्न इति व्यज्यते । संस्तभ्य
स्थिरीकृत्य । अनुरुध्यस्व अनुवर्त्तस्व ॥ ईदृशे काले मिथिलाधिपो मया
द्रष्टव्य इति सममेव सर्वदुःखानि समुद्भवन्ति । तस्मान्न शक्नोमि उद्वर्त्तमानमूल-
बन्धनं हृदयं व्यवस्थापयितुम् । समं युगपत् । उद्वर्त्तमानं चेष्टमानं मूल-
१ 'विकार' न. २ अस्मात्पूर्वं 'अवमपरः पापो दशाविपर्यास.' इत्यधिकं
क-घ-पुस्तक्रयोः । ३ 'महानध्यवसाय.' न-टी. ४ 'उप्पट्टमाण' घ-घ.
५ 'सकण्णु' क-घ-घ.

४-९] उत्तररामचरितं ९१
दृष्टे जने प्रेयसि दुःसहानि
स्रोतःसहस्रैरिव संप्लवन्ते ॥ ८ ॥
कौसल्या—कहं णु सु वच्छाए वहूए एवं गदे तस्सा पिदुणो राएसिणो
मे मुहं दसंसं । कथं नु खलु वत्साया वध्वा एवंगते तस्याः पित्रे राजर्षये
मे मुखं दर्शयाम ।
अरुन्धती—एष यः श्लाघ्यसम्बन्धी जनकानां कुलोद्वहः ।
याज्ञवल्क्यो मुनिर्यस्मै ब्रह्मपारायणं जगौ ॥ ९ ॥
कौसल्या—एसो सो महाराअस्स हिअअणिव्विसेसो वच्छाए मे वहूए
पिदा राएसी सीरद्धओ । हद्धी हद्धी सुमारिविह्नि अणिव्वेदग्मणीए दिवसे ।
हा दैव्व सव्वं त्त णत्थि । एष स महाराजस्य हृदयनिर्विशेषो वत्साया मे
वध्वा पिता राजर्षिः सीरध्वजः । हा धिक् हा धिक् स्मारितास्मि अनिवेदग्म-
णीयान्दिवसान् । हा दैव सर्वं तन्नास्ति ।
जनकः—(उपसृत्य) भगवत्यरुन्धति वैदेहः सीरध्वजोऽभिवादयते ।
बन्धनं गर्भग्रन्थि रसम् । मूलबन्धन 'कालिज' इति महाराष्ट्राः ॥ सन्ता-
नवाहीन्यपीति ॥ ८ ॥ सन्तानः परम्परा दैर्घ्यं वा वहन्ति धरन्ति सन्ता-
नवाहीनि । सम्बन्धिनो बान्धवाः । स्रोतसां स्रोतोऽम्बुसरणानाम् ।
'पाझर' इति महाराष्ट्राः । संप्लवन्ते प्रवहन्तीति यावत् ॥ ८ ॥ कथं
वत्साया मे वध्वा एवंगते तस्याः पित्रे राजर्षये मुखं दर्शयाम । 'वधूः स्नुषा'
इति शब्दमाला । गते सतीत्यर्थः । दर्शयाम इति निर्वेदाद्बहुवचनम् । अत
एव 'वय तत्त्वान्वेषान्न' इत्यत्राग्याश्यातंशाकुन्तले ॥ एष यः श्लाघ्य
इति ॥ ९ ॥ 'वधूवराणां पितरो मिथस्सम्बन्धिनो मताः' इत्यगस्त्यः ।
जनकानां राज्ञाम् । उद्वहतीत्युद्वहः कुलस्य उद्वहः श्रेष्ठः । 'उद्वहः श्रेष्ठ-
धुर्येषु' इति यादवः । ब्रह्मणः तत्त्वस्य पारायणं उपदेशम् । जगौ चकार
इति साक्षणीकोडर्थे । 'पारायणं तदुपदेशः पारायणं' इति पदमाला । व्यधा-
दिति च पाठः ॥९॥ कथमप स महाराजस्य हृदयनिर्विशेषो वत्साया मे वध्वा-
पिता राजर्षिः सीरध्वजः । हा धिक् हा धिक् सम्पुष्टतास्मि अनिवेदग्मणीयान्
दिवसान् । हा दैव सर्वमेष तन्नास्ति ॥ यथा पूतंमन्य इति ॥ १० ॥ यथा
१ 'हिअआणन्दो' (हृदयानन्दः ) क-ख-घ. २ 'संभाविदेहि अणुबद्दिग्महरुवे
दिअहे' (सम्भावितास्मनुपद्विग्नमहोरूतवे दिवसे) घ-प्र.

यया पूतंमन्यो निधिरपि पवित्रस्य महसः
पतिस्ते पूर्वेषामपि खलु गुरूणां गुरुतमः ।
त्रिलोकीमङ्गल्यामवनितललीनेन शिरसा
जगद्वन्द्यां देवींमुपसृत्य वन्दे भगवतीम् ॥ १० ॥
अरुन्धती-अक्षरं ते ज्योतिः प्रकाशताम् । स त्वां पुनातु देवः परो
रजसो य एष तपति ।
जनकः-आर्ये गृष्टे अप्यनामयमस्याः प्रजापालकस्य मातुः ।
कञ्चुकी-( स्वगतम् ) निरवशेषमतिनिष्ठुरमुपालब्धाः स्मः । ( प्रका-
शम् ) राजर्षे अनेनैव मन्युना चिरपरिखन्नरामभद्रमुखचन्द्रदर्शनं नार्हसि
दुःखयितुमतिदुःखितां देवीम् । रामभद्रस्यापि दैवदुर्योगात् कोऽपि । यत्किल
समन्ततः प्रवृत्तबीभत्सकिवदन्तीकाः पौरजानपदा नाग्निशुद्धिमप्यैक्ष्वा-
प्रतियन्तीति दारुणमनुष्ठितं देवेन ।
जनकः-( सरोषम् ) आः कोऽयमग्निर्नामास्मत्प्रसूतिपरिशोधने । कष्ट-
मेवंवादिना जनेन रामभद्रपरिभूता अपि वयं पुनः परिभूयामहे ।
अरुन्धती-( निश्वस्य ।) एवमेतत् । अग्निरिति वत्सां प्रति परिस्फू-
र्त्यक्षराणि । सीतेत्येव पर्याप्तम् । हा वत्से
शिशुर्वा शिष्या वा यदसि मम तत्तिष्ठतु तथा
विशुद्धेरुत्कर्षस्त्वयि तु मम भक्तिं द्रढयति ।
भवत्या उपसृत्य च । आत्मानं पूतं मन्यते पूतंमन्यः । महसः प्रभाववतस्तस्य
दीप्तेश्च । ते तव पतिः वसिष्ठः । अतिशयेन विशेषेण गुरुः गुरुतमः । त्रि-
लोक्याः मङ्गले साधुः मङ्गल्या तां भगवतीं स्वामित्यर्थः । 'स्त्रीनपुंसकयो-
रुप' इति लिङ्गनिर्णयः । श्लोकोऽयं यथाकथञ्चिदुप पद्येऽप्युद्धेय ॥ १० ॥
अक्षरं क्षराद्विपन्नम्, ज्योतिः सूर्यः । भङ्गयन्तरेणाह स इति । रजसां रजो-
गुणानाम् परः शत्रु उपलक्षणमेतत् । तमसा चेति भावः । तथा च दूरतरः
परिक्षोपात् सत्वैकदिष्ट इति फलितोऽर्थः । प्रजापालकस्य मातुरस्या इत्य-
न्वयः । गृष्टापवादस्त्वल्पप्रजापाल इति परिहासोक्तिः । निरवशेषं निःशेषं
अतिनिष्ठुरं च यथा तथा । मन्युना कोपेन । दैवदुर्योगात् महपीडा । अत
एव 'तदा तु दैवं लिप्येरन्नलरामयुधिष्ठिरा' इति पौराणिकाः । प्रतीतिं विश्वास-
विषयां कुर्वन्तीत्यर्थः । दारुणं कर्म इति शेषः । परित्याग इति यावत् । परि-
१ 'माङ्गल्याम्' ग-क. २ 'लोनेन' ग-घ. ३ 'पर' ख-घ ४ 'परोरजा.'
ग-घ ५ 'अपि कुशलम्' ग-घ. ६ 'अक्षपरा' ग-घ. ७ 'जनपति' घ-घ.

˝-१३ ] · उत्तररामचरितं ९३
शिशुत्वं स्त्रैणं वा भवतु ननु वन्द्यासि जगतां
गुणाः पूजास्थानं गुणिषु न च लिङ्गं न च वयः ॥ ११ ॥
कौसल्या—अहो उम्मीलॅन्ति वि अ वेअणाओ। अहो उन्मीलन्तीव
वेदना. । ( इति मूर्च्छति )
जनकः—हा कष्टं किमेतत् ।
अरुन्धती—राजर्षे किमन्यत् ।
स राजा तत्सौख्यं स च शिशुजनस्ते च दिवसाः
स्मृतावार्विभूतं त्वयि सुहृदि दृष्टे तदखिलम्।
निपाके घोरेऽस्मिन्नथ खलु विमूढा तव सखी
पुरंध्रीणां चित्तं कुसुमसुकुमारं हि भवति ॥ १२ ॥
जनकः—हन्त हन्त सर्वथा नृशंसोऽस्मि संवृत्तः। यश्चिरस्य दशरथप्रिय-
सुहृदः प्रियदारांश्चै स्त्रियं पश्यामि।
स सम्बन्धी श्लाघ्यः प्रियसृहदसौ तच्च हृदयं
स चानन्दः साक्षादपि च निखिलं जीवितफलम्।
शरीरं जीवो वा यदधिकमतोऽप्यप्रियतरं
महाराजः श्रीमान्किमिव मम नासीद्दशरथः ॥ १३ ॥
भूताः सहसा परित्यागेनेति भाव ॥ शिशुत्वां शिष्या वेति ॥११॥ तथा
दूरे इत्यर्थः । विशुद्धेस्तूत्कर्षः कृतः। त्वयि विषये । 'भविष्य निश्चये' इति
णिकान्तौ । स्त्रैणं स्त्रीत्वम् । 'स्त्रैणं स्त्रीद्राववृन्दयो.' इति कपित् । स्थानं
आस्पदम् । गुणििन गुणभाजि प्राणिनि। इदं सप्तमी सीता प्रति सम्बोधनं च।
लिङ्गं स्त्रीपुंनपुंसकम् । वयः इति 'तेजसा हि न वयस्समीक्ष्यते' इत्यस्य दृष्टा-
न्तानुकरणमेतत् ॥ ११ ॥ अहो उन्मीलन्तीव वेदना ॥ स राजा तदिति
॥ १२ ॥ राजा दशरथ. । आविर्भूतं विताष्टमिति यावत् । पुरन्ध्रीणां
कुटुम्बिनीनाम् ॥ १२ ॥ 'चिरस्याद्याधिरायेका' इत्यमरः । स सम्बन्धी
श्लाघ्य इति ॥ १३ ॥ सुहृदः दशरथस्य असौ कौसल्या । साक्षात् प्र-
तक्ष । निखिलनेदमिति शेष । जीवः अनुपायपम् । अत जीवादपी-
त्यर्थ.। महाराजः इति प्रथमैकवचनम् । किमिव नासीत् पूर्वोक्तं सर्वम-

• १ 'जगतः' घ. २ 'समुन्मूलअन्तीव' (समुन्मूलयन्तीव) न. ३ 'कलिश्च खलु न
  विमृश' न, 'अस्मिन्ननु पाठ' छ-घ. ४ 'दारानकिञ्च इव' न. ५ 'प्रियतम.' व-घ.

९४ उत्तररामचरित [ ४-१५

कथमियमेव सा कौसल्या ।
यदस्याः पत्युर्वा रहसि परमं दूपितमभू-
दभूवं दम्पत्योः पृथगहमुपालम्भविषयः ।
प्रसादे कोपे वा तदनु मदधीनो विधिरभू-
दलं वा तत्स्मृत्वा दहति यदवस्कन्द्य हृदयम् ॥ १४ ॥
अरुन्धती—हा कष्टम् । अतिचिरनिरुद्धनिःश्वासनिश्चन्दं हृदयमस्याः ।
जनकः—हा प्रियसखि । ( इति कमण्डलूदकेन सिञ्चति । )
कञ्चुकी—सुहृदिव प्रकटय्य सुसम्पदः -
प्रथममेकरसामनुकूलताम् ।
पुनरकाण्डविवर्तनदारुणो विधि-
विधिंरहो विशिनष्टि मनोरजम् ॥ १५ ॥
कौसल्या—( आश्वस्य ) हा वच्छे जाणइ कहिं सि । सुमरामि दे णव-
विवाहलच्छीपरिग्गहेक्कमण्डनं पप्फुरन्तमुद्धविहसिदं मुद्धमुहपुण्डरीअं ।

ध्यासीदेवेत्यर्थ ॥ १३ ॥ यदस्याः पत्युर्वेति ॥ १४ ॥ यस्याः पत्युर्वाति
ज्ञेयम् । परमं अधिकम् दूपितं प्रणयकलह । उपालम्भस्य गर्हणाया ।
विधिः समाधानप्रकार मदधीनः ममायत्त तत् चरितमिति शेष । य-
च्चरितं कर्तृ, अवस्कन्द्य अभिनिपत्य ॥ १४ ॥ हा कष्टमिति खेदातिशये ।
'हा कष्टमस्मिन् जने' इत्यसद्व्याख्यातभोजचमी। चिरनिरुद्धः निःश्वासस्य
निष्पन्दः निर्गम यस्मिन् ॥ सुहृदिव प्रकटय्येति ॥ १५ ॥ प्रथमं
आदौ । एकः मुख्य रसः अभिनिवेश प्रीतिर्वा यस्याम् । अनुकूलतां
सर्वेशुभानुकूल्यम् । प्रकटय्य प्रकटीकृत्य । पुनः पश्चात् । अकाण्डे अकाले
अनुकूलताया निवर्तने प्रतिकूलापादनविषये दारुणः । विशिनष्टि
परिशिष्टा करोतीति यावत् । विधिर्दैवम् । 'पुन पश्चात्' इति समासनि-
घण्डु ॥ १५ ॥ वत्से जानकि कासि कासि । स्मरामि ते नवविवाहलक्ष्मी-
परिग्रहैकमङ्गलं चदुलमुग्धपुण्डरीकम् । अङ्गैर्गोमुदीचन्द्रचन्द्रिकामुन्दरैरङ्गैः
पुनरप्युद्द्योतयोत्सङ्गम् । सर्वथा महाराज एवं भणति, एषा रघुकुलमहत्तराणा
वधूरस्माकं पुनर्तनय ( सुता ) दुहितेव । पुण्डरीकमिति कथन पुत्रेच्छायोग्य-
वयस्सूचकम् । 'यौवने पुत्रेच्छायां विरहे चाहपाण्डिमा' इति सार्वभौमः ।
अत एव 'पाण्डि( म ? ) निमग्रं वपु' इति असद्व्याख्यातमविद्धसालभञ्जिका-

१ 'निःश्वासनिरुद्ध' य-प. २ 'सुसम्पदाम्' न. ३ 'परिशिनष्टि विधिर्मनमदे-
रुदम्' न.

An exact transcription of the Sanskrit text from the image:

४-१६] उत्तररामचरितं ९५
ष्फुरन्तचन्दचन्दिआसुन्दरेहिं अङ्गेहिं पुणो वि मे जादे उज्जोएहि उछ-
ङ्गम् । सव्वदा महाराओ भणादि । एसा रघुकुलमहत्तराणं वहू अह्माणं दु
सेणसमुदा दुहिदेव्व । हा वत्से जानकि क्वासि । स्मरामि ते नवविवाहस-
म्नोत्परिग्रेङ्खनग्गवं प्रसफुरच्चन्द्रचन्द्रिकासुभगं मुग्धमुखपुण्डरीकम् । प्रसफुरच्च-
न्द्रिकासुन्दरैरङ्गैः पुनरपि मे जाते उद्योतयोत्सङ्गम् । सर्वदा महाराजो भणति
एषा रघुकुलमहत्तराणां वधूरस्माकं तु जनकसुता दुहितेव ।
कञ्चुकी—यथाह देवी ।
पञ्चप्रसूतेरपि तस्य राज्ञः
प्रियो विशेषेण सुबाहुशत्रुः ।
वधूचतुष्केऽपि यथैव शान्ता
प्रिया तनूजास्य तथैव सीता ॥ १६ ॥
णाम् । अह॑न्त्यः पूज्या अभिनन्दनीया या कौमुदीचन्द्रचन्द्रिका-
तद्वत् सुन्दरैः शोभनैर्मे, 'पूर्णिमायामयुग्मम्यानजनों कौमुदी मता । शेष-
दामङ्गम्या या ज्योत्स्ना सा चन्द्रिशोच्यते ॥' इति साहित्यमण्डने
श्रीनाथः । चन्द्रः कर्पूरः । एतेन विलिप्तपरिमलाङ्गी नायिकेय सूचिता ।
'सा नानादिव्यगन्धिनी' इति पद्मिनीप्रकरणे । पाटलसन्धीसान्ध्रपदे
क्षेत्रियश्च । मध्ये चन्द्रपदन्निवेश धोरणीसन्दर्भार्थं । च( न्दि ) आ इति
कवे प्रमाद । 'चन्द्रिकाना म' इति विशेषानुशासनेन चन्दिमा इति वरु-
न्द्रस्य मार्धीयस्त्वात् । 'चन्दिमासुन्दरेहिं' इत्यविचारितरमणीय पाठ ।
पौनरुक्त्यासदत्रिकोड्डीहतत्वाद् । महत्तराणां पूर्वैषाम् । वधूः स्नुषा ।
अस्मिन् घंटेनेविन्तुपद्मा कूपपतिता इव ररु(टा)लुङ्गुटा कण्ठघोषातिशयम-
भिनन्दन्ति दिक् ॥ दुहितृत्वं समर्पयते पञ्चप्रसूतेरपीति ॥ १६ ॥ पञ्च
प्रसूतय प्रमदा यस्य सीतया सहेति भाव ॥ 'औरसो मानित कीत-
योषित् स्वाकिनोडबित' । गृहीतो विधिनैलाद्य सन्द्रिरुका प्रसूतय ॥' इति
पुराणरदते । पञ्चप्रसूते विस्तृतप्रसवस्येति यार्थं । 'विस्तारे पञ्चशब्दः
स्वात्त्वचाभेदे प्रतारने । व्यक्ती च' इति धनञ्जयः ॥ सुबाहुशत्रुः राम ।
वधूचतुष्के स्नुषाचतुष्टयेऽपि, 'चतुष्कं च चतुष्टयम्' इति द्विरूप । यथा
सीतैव मान्या तथैवास्य दशरथस्य सीतैवेति पराहरयते । प्रिया तनूजा
दुहितेत्यथ । तथा च दशरथस्य पुत्रेषु यथा राम प्रिय तथा स्नुषासामान्या
१ 'राअणसूनो दुहिदेव्व जेव' क-ग्य. २ 'यथा हि' च, 'तथैव नान्दा' न.
३ 'दथैव' न

उत्तररामचरितं [४.-१७
९६
जनकः-हा प्रियसख महाराज दशरथ एवमसि सर्वप्रकारहृदयङ्गमः।
कथं विस्मर्यसे ।
कन्यायाः किल पूजयन्ति पितरो जामातुराप्तं जनं
त्वं कालत तथाविधोऽस्यपहृतः सम्बन्धबीजं च तत्-
घोरेऽस्मिन्मम जीवलोकनरके पापस्य धिग्जीवितम् ॥१७॥
कौसल्या-जादे जाणइ किं करोमि । दिढवज्जलेवपडिवद्धनिश्चलं हद-
जीविदं मं मन्दभाइणीं ण परिच्चयदि । जाते जानकि किं करोमि । दृढवज्र-
लेपप्रतिबद्धनिश्चलं हतजीवितं मां मन्दभागिनीं न परित्यजति ।
अरुन्धती-आश्वसिहि राजपुत्रि बाष्पविश्रामोऽप्यन्तरे कर्तव्य एव ।
अन्यच्च किं न स्मरसि यदृष्यशृङ्गाश्रमे युष्माकं वैशसगुरुर्भवितव्यं सर्व्वे-
षूपजातमेव किं तु कल्याणोदर्कं भविष्यतीति ।
कौसल्या-कुँदो अदिकन्दमणोरहाए मह एदं । कुतोऽतिक्रान्तमनोर-
भाया ममैतत् ।
अरुन्धती-यत्किं मन्यसे राजपुत्रि मृषैषां तदिति । न हीदं सुक्षत्रि-
येऽन्यथा मन्तव्यम् । भवितव्यमेव तेन ।
सीता । पद्मप्रसूतेरित्यत्र पद्मशब्दार्थद्वयवमत्शारेण पद्धतिक्ष्यासदानेन च प्रिया
दुहितेवेति भावः । अत्र पद्ये बहवो भ्रमन्ति, शिष्यगुणग्राहिणः प्रमाणम् ॥१६॥
कन्यायाः किल पूजयन्तीति ॥ १७ ॥ सम्बन्धे आवयोरिति शेषः ।
तत् पूजनम् । विपरीतं व्यस्तमेव । कथमित्यत आह-अभूदिति ।
आराधनं त्वत्कर्तृकं पूजनम् । मयि अभूत् । बीजं कारणं च व्यपहतम-
तार्थे । तत् प्रसिद्धं सीतेत्यर्थः । बीजमिति ध्वनिः । तत् तस्मात् । घोरे इति
चतुर्थचरणेनान्वयो योज्यः । जीवलोक एव नरकः ॥ १७ ॥ जाते जानकि
किं करोमि । दृढवज्रलेपपरिवद्धमिव निश्चलं हतजीवितं मां मन्दभागिनीं ( न )
परित्यजति । विश्रामः विरतिः । अन्तरा मध्ये। कल्याणं उदर्कः यस्मिन्
तत् । भवितव्यमित्यस्यानुषङ्गः । 'उदर्कं फलमुत्तरम्' इत्यमरः । कुतोऽतिका-
१ 'विधोऽप्यपहृतः' ग-घ. २ 'लेपपडिमन्धनिश्चलं' क-घ-व. ३
'कुलगुरुस्तदुपजातमेव' घ-घ. ४ 'भगवदि अदिकन्तो मणोरहो' (भगवति,
अतिक्रान्तो मनोरथः) घ-घ. ५ इदं नास्ति न-क-पुस्तकयोः.

४-१८ ] उत्तररामचरितं ९७
आविर्भूतज्योतिषां ब्राह्मणानां
ये व्याहारास्तेषु मा संशयोऽभूत् ।
भद्रा ह्येषां वाचि लक्ष्मीर्निषिक्ता
नैते वाचं विप्लुतांर्थां वदन्ति ॥ १८ ॥
(नेपथ्ये कलकलः । सर्वे आकर्णयन्ति ।)
जनकः—अये अथ खलु शिशूनामध्ययन इहास्खलितं खेल्तां बहूनां
कलकलः ।
कौसल्या—सुलहसोम्मं दाव बालत्तणं होदि । (निरूप्य ।) अम्महे
पदाणं मज्झे को एसो रामभद्दस्स कोमारलच्छीसरिसेहिं सावत्थम्भेहिं मुद्ध-
ललिदेहिं अङ्गेहिं अम्हाणं लोअणाईं सीतलावेदि । [सुलभसौम्यं तावद् बा-
लत्वं भवति । अहो एतेषां मध्ये क एष रामभद्रस्य कौमारलक्ष्मीसदृशैः साव-
ष्टम्भैर्मुग्धललितैरङ्गैरस्माकं लोचनानि शीतलयति ।
अरुन्धती—(अपवार्य सहर्षबाष्पम् ।) इदं नाम तद्भागीरथींनिवेदित-
रहस्यं कणमृतम् । न त्वेवं विद्मः कतरोऽयमायुष्मतोः कुशलवयोरिति ।
(प्रकाशम् ।)
न्तमनोरथाया ममैतत् । 'क्षत्रिया क्षत्रियाण्यपि' इत्यमरः ॥ आविर्भूत-
ज्योतिषामिति ॥ १८ ॥ आविर्भूतं ज्योतिः परं ब्रह्म येषु येभ्यो वा ।
व्याहाराः उक्तयः । भद्रा शुभा । लक्ष्मीर्मङ्गलदेवतेत्युपलक्षणम् । सर्व-
देवता इति सिद्धान्तः । 'अपि वा जीवितं जह्याम्' इति रामः । 'विप्रप्रसादा-
द्धरणीधरोऽहम्' इति, 'विजितेयं मही कृत्स्ना ब्राह्मणानां प्रसादतः ।' इति च
कृष्णः । 'मूलं कृष्णो ब्रह्मगो ब्राह्मणाश्च' इति महाभारते । 'स नग्नो ब्राह्म-
णाधीनः' इत्यागमेषु । 'एता एव देवता' इति श्रुतिश्च । इति दिक् ॥ निषिक्ता
नियतं यथा तथा क्षिप्तेत्यर्थः । अनेन सत्यसिद्धेति विभाव्यते । विप्लुतः
निरस्तः शब्दस्यार्थः फलपरिणामः यस्याम् ॥ १७ ॥ न विद्यते अध्ययनं
यस्मिन् । अस्खलितं अकुण्ठितं यथा तथा । सुलभसौम्यमीदृशानीं बालत्वं
भवति । अम्महे एतेषा मध्ये क एष रामभद्रस्य कौमारलक्ष्मीसदृशैः सावष्टम्भैः
मुग्धललितैरङ्गैरंदारकोऽस्माकं लोचनानि शीतलयति ॥ 'अवष्टम्भस्तु संस्थानवि-
– १ 'विप्लुता व्याहरन्ति' घ-घ. २ 'शिशुनन्द्याप.' क-प. ३ 'इदन्तं' क-घ-च.
४ 'निवेदितं रहस्यकर्णामृतम्' न.
९ उ०

९८ उत्तररामचरितं [ ४-२१
कुवलयदलस्निग्धश्यामः शिखण्डकमण्डनो
वटुपारषदं पुण्यश्लोकः धियैयं सभाजयन् ।
पुनरपि शिशुभूतो' वत्सः स मे रघुनन्दनो
झटिति कुरुते दृष्टः कोऽयं दृशोरमृताञ्जनम् ॥ १९ ॥
कञ्चुकी—नूनं क्षत्रियब्रह्मचारी दारकोऽयमिति मन्ये ।
जनकः—एवमेतत् । तथा हि
चूडाचुम्बितकङ्कपत्रमभितस्तूणीद्वयं पृष्ठतो
भस्मस्तोकपवित्रलाञ्छनमुरो धत्ते त्वचं रौरवीम् ।
मौर्व्या मेखलया नियन्त्रितमधोवासश्च माञ्जिष्ठकं
पाणौ कार्मुकमक्षसूत्रवलयं दण्डोऽपरः पैप्पलः ॥ २० ॥
भगवत्यरुन्धति किमुत्प्रेक्षसे कुतस्त्योऽयमिति ।
अरुन्धती—अद्यैवागता वयम् ।
जनकः—आर्य गृष्टे अतीव मे कौतुक वर्तते तद्भगवन्तं वाल्मीकिमेव
गत्वा पृच्छ । इमं च बालकं ब्रूहि । वास केप्येते प्रर्वयेसस्वा दिदृक्षव
इति ।
कञ्चुकी—यदाज्ञापयति देवः । ( इति निष्क्रान्तः । )
कौसल्या—कि मण्णेध एय्वं भणिदो आगमिस्सदित्ति । [ किं मन्यध्वे
एवं भणित आगमिष्यतीति ।
जनकः—भिद्येत वा सद्वृत्तमीदृशस्य निर्माणस्य ।
शेषे गर्वतोपयो ' इति समासः । मुग्धललितैः मनोज्ञविलासैः । सहर्षेति—
लावण्यदर्शनेन हर्षं प्राप्त ( १ ) कपोलश्च इत्युत्कण्ठा ॥ कुवलयदलस्निग्ध
इति ॥ १९ ॥ स्निग्धः मसृणः। धिया शोभया। सभाजयन् आनन्दयन्।
अमृतमयाञ्जनम् ॥ १९ ॥ चूडाचुम्बितकङ्कपत्रमिति ॥२०॥ चूडा मौलिः
चुम्बितः स्पृष्ट यैस्ते चूडाचुम्बिताः तादृशः कङ्कपत्राः यासां यस्मिन्।
'अभितः पार्श्वयो ' इति नन्दी। भस्म भक्षितं स्तोकः अल्पधासां पवित्रः
व्याघ्रनखः ताभ्यां लाञ्छितं 'उभयं वटुरक्षाकम्' इत्यनुभवसिद्धम् । 'पवित्रं
स्यात्पुंसि व्याघ्रनखे' इति धनञ्जयः । रुरुः कृष्णसारः तत्सम्बन्धिनीं रौरवीं
उत्तरीयार्थमिति भावः । मेखलया च 'शङ्खिनी च मेखला' इति पद्ममाला।
'पीतमाञ्जिष्ठौ' इति कपिरः । पैप्पलः पिप्पलसम्बन्धी 'क्षत्रियाणां तु पैप्पल'
१ 'मियेव' म. २ 'भूत्वा' न. ३ 'रतोम' घ. ४ 'भिद्यते' न.

कौसल्या—( निरूप्य ।) कहं सविणअणिसामिदगिट्ठिवअणो णिसेज्जि-
दद्दसिदारओ इतोऽहिमुहं पत्थरिदो जेव्व सो वच्छो। [कथं सविनयनिशामित-
गृष्टिवचनो निर्गजिताशेषद्वारक इतोभिमुखं प्रवृत्त एव स वत्सः।]
जनकः—( चिरं निर्वण्र्य्य ।) भोः किमप्येतत् ।
महिम्नामेतस्मिन्विनय शिशुतामौग्धममृणो
विदग्धैर्निर्ग्राह्यो न पुनरविद्ग्धैरतिशयः ।
मनो मे संमोहस्थिरमपि हरत्येष बलया-
दयोधातुं यद्वत्परिलघुरयस्कान्तशकलः ॥ २१ ॥
लवः—( प्रविश्य ।) अज्ञातानामस्मद्विधैर्वाग्वन्द्यानपि न. स्वतः कथमभिवादयिष्ये । ( विमृश्य ।) अयं पुनरविरुद्धः प्रकार इति वृद्धेभ्यः
श्रूयते । ( सविनयमुपसृत्य ।) एष वो लवस्य शिरसा प्रणामपर्यायः ।
अरुन्धतीजनकौ—कल्याणिनू आयुष्माम्भूया ।
कौसल्या—जाद चिरं जीव । जात चिरं जीव ।
अरुन्धती—एहि वत्स । ( त्सवमुत्सङ्गे गृहीत्वात्मगतम् ।) दिष्ट्या न
केवलमुत्सङ्गाभिराम्मनोरथोऽपि मे सम्पूर्णः ।
कौसल्या—जाद इदो वि दाव एहि । ( उत्सङ्गे गृहीत्वा । ) अम्महे ण
केवलं दुरभिभवन्तनीलुप्पलसामलुणालेन देहबन्धेन कलविदरविन्दकेसर-
कसायकण्ठकलहंसणिणाददीहरदीहरेण सरेण अ रामभद्दं अणुहरदि। [अं बडो-
नि स्मृतौ ॥ २० ॥ प्रवयसः वृद्धा । किमप्यै । एवं भनित आगमि-
ष्यतीति । वृत्तं चारित्रम् । कथं सविनयविशामितरुगृष्टिवचन विसर्जिताशेष-
रिगरदारकः इतोमुखं प्रवृत्त एव वत्स । दारकाः पटव । प्रवृत्तः प्र-
वर्त्तितः । निर्वण्र्य दृष्ट्वा । भो इति मनः प्रति सवोधनम् ॥ महिम्नामेत-
स्मिन्निति ॥ २१ ॥ एतस्मिन् वटे ( यटौ ? ) शिशिरे सुराकर इति यावत् ।
प्रौग्ध्येन सौन्दर्येण । मसृणः स्निग्धः । विदग्धैः चतुरैः । नितरां ग्राह्यः
निर्माह्यः देय । अविदग्धैः अचतुरैः, न वेद्य इत्यर्थ । महिम्नामति-
शयः । किं तत ग्राह—मन इति कर्म । 'प्रेमावेशे च समोहः' इति ध-
र्मि । अयोधातुं लोहधातुम् । परिलघुः सूक्ष्म । शकलः खण्डः ।
'यद्वत्सदृशया तथा' इति निशण्डशेषः । 'अयस्कान्तमणिशलारिरेव लोह-
धातुम्' इति शाण्डपरिवचनच्छायानुसारणमेतत् ॥ २१ ॥ अज्ञातानि नाम-
१ 'निस्सज्जिदासेसदिसराओ' ग. २ 'शिशिर.' न. ३ 'संमोह
स्थिर' घ-घ.

रमकणलगब्भगब्भिलो सरीरप्फंसो वि तारिसो जेव्व वच्छस्स । जाद पेक्खामि
दाव दे मुहपुण्डरीअं । ( चिबुकमुन्नमय्य निध्याय सबाष्पाकृतम् । ) राएसि
किं ण पेक्खसि णिउणं णिरूवव्वन्तं से मुहं वच्छाए बहुए मुहचन्देण संव-
ददि जेव्व । जात इतोऽपि तावदेहि । अहो न केवलं दरविकसन्नीलोत्पलश्या-
मलोज्ज्वलेन देहबन्धेन कवलितारविन्दकेसरकपायकण्ठकलहंसनिनाददीर्घदीर्घेण
स्वरेण च रामभद्रमनुहरति । ननु कठोरकमलगर्भपक्ष्मलः शरीरस्पर्शोऽपि तादृश
एव वत्सस्य । जात प्रेक्षे तावत्ते मुखपुण्डरीकम् । राजर्षे किं न प्रेक्षसे निपुणं
निरूप्यमाणमस्य मुखं वत्साया वध्वा मुखचन्द्रेण संवदतेव ।
जनकः—पश्यामि सखि पश्यामि ।
कौसल्या—अम्महे उम्मत्तीभूतं विअ मे हिअअं किंपि एदोमुहं विल-
वदि । अहो उन्मत्तीभूतमिव मे हृदयं किमपीतोमुखं विलपति ।
जनकः—
वत्सायाश्च रघूद्वहस्य च शिखावसिञ्चन्निविव्यज्यते
सम्पूर्णप्रतिबिम्बितेव निखिला सैवाकृतिः सा द्युतिः । १
सा वाणी विनयः स एव सहजः पुण्यानुभावोऽप्यसौ
हा हा दैवं किमुत्पथैर्मम मनः पारिप्लवं धावति ॥ २२ ॥
कौसल्या—जाद अत्थि दे मादा सुमरास वा ताइं । जात अस्ति ते
माता स्मरसि वा तातम् ।
लवः—नहि नहि ।
कौसल्या—तदो कस्स तुमं । ततः कस्य त्वम् ।
लवः—भगवतो वाल्मीकेः ।
कौसल्या—अयि जाद कहिदव्वं कहेहि । अयि जात कथितव्यं
कथय ।
क्रमाभिजाल्यानि ये.येषां च परस्परामित्यर्थ । क्रमः परम्परा । 'आभिजात्यं
तु वंशो य' इति लिङ्गानुशासनम् । प्रकारः विध्यन्तरम् । 'पर्यायोऽवसरे क्रम.'
इत्यमर ॥ जात विरे जीव । जात इतोऽपि तावदेहि । सम्महे न केवलं
दरविकसन्नीलोत्पलश्यामलोञ्ज्वलेन देहबन्धेन कवलितारविन्दकेसरकपायक-
ण्ठकलहंसपोषेण धर्षराजुनादनिर्भरदीर्घतरेग स्वरेण रामभद्रमनुहरति । क-
१ 'संस्तुतिः प्रति' न. २ 'देवि' न.

४-२२ ] उत्तररामचरितं १०३

: लवः—एतावदेव जानामि।
(नेपथ्ये) भो भोः सैनिकाः। एष खलु कुमारश्चन्द्रकेतुराज्ञापयति न केनचिदाश्रमपर्यन्तभूमय आक्रमितव्या इति।
अरुन्धतीजनकौ—अये मेध्याश्वरक्षाप्रसङ्गादुपगतो वत्सश्चन्द्रकेतुरप्य द्रष्टव्य इत्यहो सुदिवसः।
कौसल्या—वच्छलक्खणस्स पुत्तओ आणवेदित्ति अमिविन्दुसुन्दराई अक्खराई सुणीअन्ति। वत्स लक्ष्मणस्य पुत्रक आज्ञापयतीत्यमृतबिन्दुसुन्दराण्यक्षराणि श्रूयन्ते।
लवः—आर्य क एष चन्द्रकेतुर्नाम।
जनकः—जानासि रामलक्ष्मणौ दाशरथी।
लवः—एतावेव रामायणकथापुरुषौ।
जनकः—अथ किम्।
लवः—तत्कथं न जानामि।
जनकः—तस्य लक्ष्मणस्यायमात्मजश्चन्द्रकेतुः।
लवः—ऊर्मिलायाः पुनस्तर्हि मैथिलस्य राजर्षेर्दौहित्रः।
अरुन्धती—(विहस्य।) आविष्कृतं कथाप्रावीण्यं वत्सेन।
जनकः—(विचिन्त्य।) यदि त्वमीदृशः कथायामभिज्ञस्तर्हि तावद्ब्रूह्याचक्ष्वैषां दशरथात्मजानां कियन्ति किंनामधेयान्यपत्यानि केषु केषु दारेषु प्रसूतानीति।
लवः—नायं कथाप्रविभागोऽस्माभिरन्येन वा श्रुतपूर्वः।
जनकः—किं न प्रणीत एव कविना।
लवः—प्रणीतो न प्रकाशितः। तस्यैव कोऽप्येकदेशः सन्दर्भान्तरेण रसवानभिनेयार्थः कृतः। तं च स्वहस्तलिखितं मुनिर्भगवान्व्यसृजद्भगवतो भरतस्य मुनेस्तौर्यत्रिकसूत्रकारस्य।
जनकः—किमर्थम्।
लवः—स किल भगवांस्तमप्सरोभिः प्रयोजयिष्यतीति।
जनकः—सर्वमिदमाकूतेतरमस्माकम्।

१ 'प्रबन्धान्तरेण' न. २ 'आहूतकरम्' घ-घ.

१०२ उत्तररामचरितं [४-२२
लवः—महती पुनस्तस्मिन्भगवतो वाल्मीकेरास्था । यतः केषांचिदन्ते-
वासिनां हस्तेन तद्युग्मं भरताचार्यं प्रति प्रेषितम् । तेषामनुयात्रिकश्चाप-
पाणिः प्रमादापनोदनार्थमस्मद्ध्राता प्रेषितः ।
कौसल्या—जाद भादावि दे अत्थि । जात भ्रातापि तेऽस्ति ।
लवः—अस्त्यार्यः कुशो नाम ।
कौसल्या—जेट्ठोत्ति भणिदं होदि । ज्येष्ठ इति भणितं भवति ।
लवः—एवमेतत् । प्रसवक्रमेण स किल ज्यायान् ।
जनकः—किं यमजावायुष्मन्तौ ।
लवः—अथ किम् ।
जनकः—वत्स कथय कथाप्रबन्धस्य कीदृशः पर्यन्तः ।
लवः—अलीकपौरापवादोद्विग्नेन राज्ञा निर्वासितां देवीं देवयजनसं-
भवां सीतामासन्नप्रसववेदनामेकाकिनीमरण्ये लक्ष्मणः परित्यज्य प्रतिनि-
वृत्त इति ।
कौसल्या—हा वच्छे मुद्धचन्दमुहि को दाणिं दे शरीरकुसुमस्स झत्ति
देव्वदुव्विलासपरीणामो एकलिभाए णिवडिदो । हा वत्से मुग्धचन्द्रमुखि क
इदानीं ते शरीरकुसुमस्य झटिति दैवदुर्विलासपरिणाम एकाकिन्या निपतितः ।
टोर कमलगर्भपक्ष्मल शिशिरशौचेऽपि तादृश इति शेषः । तं एकदेशम् ।
आतङ्कः पीडा । तस्मिन् भरताचार्ये । आस्था अभिनिवेशः प्रीतिर्वा ।
अभीक्ष्णं दृश्यमानानामिति ध्वनिः । आधमं उद्दिश्येति शेषः । आधमं प्रतीति
वा पाठः । अनुयात्रिकः अनुप्रस्थानदक्षः । भ्राताऽपि शेषि । आर्यपदस्वार-
स्यादाह—जेट्ठ इति । ज्येष्ठ इति गणितं ( भणितं २) भवति । 'ज्येष्ठस्तु मासभे-
देच पूर्वजे च' इति नग्दी । मासभेदे तु ज्येष्ठ एवेति केचित् । तन्न, त्रिण्येष्टमिलन
विरोधात् । अत एव ज्येष्ठो ज्येष्टश्चेति द्विरूपेभिधानात् । मासभेदे ज्येष्ठोऽपीति
नन्दार्जुनो व्याचखारेति दिक् ॥ 'परिपाटिरनुक्रम' इत्यमरः । प्रसवक्रमात्,
'अनुजः पूर्वजो ज्येष्ठस्तनुजो यमलौ यमौ' इति वस्तुनिर्णयः । कथायाः
चरितस्य । प्रबन्धः गु(म्फ)नम् । 'प्रबन्धो गुम्फने ग्रन्थे' इति शब्दमाला ।
पर्यन्तः पूर्तिः ॥ हा वत्से मुग्धचन्द्रमुखि क इदानीं ते कुसुमभूतस्य शरी-
रस्य झटिति दैवदुर्विलासपरिणाम एकाकिन्या निपतितः । 'एकलिआ' इति
१ 'प्रमादच्छेदनार्थम्' न; 'अप्रमादार्थम्' घ. २ 'प्रशस्त-' न. ३ 'क्रियान्' न.
४ 'पौरपवादोद्विग्नेन' य-प.

४-२५] उत्तररामचरितं १०३
जनकः—हा वत्से
नूनं त्वया परिभवं च धैमं च घोरं
तां च व्यथां प्रसवकालकृतामवाप्य ।
क्रव्याद्गणेषु परितः परिवारयत्सु
संत्रस्तया शरणमित्यसकृत्स्मृतोऽस्मि ॥ २३ ॥
लवः—( अरुन्धतीं प्रति ) आर्ये कावेतौ ।
अरुन्धती—इयं कौशल्या । अयं च जनकः ।
लवः—( सबहुमानखेदकौतुकं पश्यति ।)
जनकः—अहो निर्दयता दुरात्मनां पौराणाम् । अहो रामस्य राज्ञः
क्षिप्रकारिता ।
एतद्वैशसवज्रघोरपतनं शश्वन्ममोत्पद्यतः
क्रोधस्य ज्वलितुं झटित्यवसरश्चापेन शापेन वा ।
कौसल्या—( सभयकम्पम् ) भयवदि परित्ताहि परित्ताहि । पसादेहि
कुविदं राएसिम् । भगवति परित्रायस्व परित्रायस्व । प्रसादय कुपितं रा-
जर्षिम् ।
लवः—ऐतद्धि परिभूतानां प्रायश्चित्तं मनस्विनाम् ।
अरुन्धती—राजन्नपत्यं रामस्ते पाल्याश्च कृपणा जनाः ॥ २५ ॥
देशीयशब्दः । 'एकती' इति महाराष्ट्राः । नूनं त्वया परिभवमिति
॥ २२ ॥ परिभवं परित्यागरूपतिरस्कारम् । क्रव्याद्गणेषु मांसाशनसङ्घेषु ।
भयमुपस्थितम् । कालेति ध्वनिः ॥ २३ ॥ कथाप्रविष्टविति बहुमानः ।
कथं दीनाविति खेदः । देवात्पश्यामीति कौतुकम् । क्षिप्रमिति अविचार्य
क्षिप्रकारित्वेति यावत् ॥ एतद्वैशसवज्रघोरमिति ॥ २४ ॥ वैशसमेव
वज्रं तस्य । घोरपतनं दारुणपातः । 'अपिये द्रोहे त्वपवादे च वैशसम्'
इति सारस्वतः । शश्वत् मुहु । उत्पद्यतः उत्प्रेक्षमाणस्य । विचार-
यत इति यावत् । मम क्रोधस्य चापेन शापेन वा करणेन झटिति
ज्वलितुमवसरः समयः ॥ भगवति परित्रायस्व । प्रसादय कुपितं राज-
र्षिम् ॥ एतद्धि परिभूतानामिति ॥ २५ ॥ एतत् प्रदानमित्यर्थः ।
अपत्यं पुत्रः । यथा दशरथस्य सीता दुहिता तथा तव रामः पुत्र
१ 'भव' ब-घ. २ 'स्मृतोऽहम्' न. ३ 'दुर्मर्यादाना' ब-घ. ४ 'इति-
लव०' क-घ-ज ५ एतदरुन्धतीवाक्यं व-घ-पुस्तके.

१०४ उत्तररामचरितं [ ४–२६

जनकः—शान्तं धा रघुनन्दने तदुभयं यत्पुत्रभाण्डं हि मे
भूयिष्ठद्विजबालवृद्धविकलस्त्रैणश्च पौरो जनः॥ २५ ॥
(प्रविश्य ।) संभ्रान्ता बटवः—कुमार कुमार अश्वोऽश्व इति कोऽपि
भूतविशेषो जनपदेष्वनुश्रूयते सोऽयमधुनाऽस्माभिः प्रत्यक्षीकृतः ।
लवः—अश्व इति पशुसमाम्नाये साङ्ग्रामिके च पठ्यते । तद्ब्रूत कीदृशः।
बटवः—श्रूयताम् ।
पश्चात्पुच्छं वहति विपुलं तच्च धूनोत्यजस्रं
दीर्घग्रीवः स भवति खुरास्तस्य चत्वार एव ।
शष्पाण्यत्ति प्रकिरति शकृत्पिण्डकानाम्नमात्रा-
न्किं वाऽऽरैर्या तैर्व्रजति स पुनर्द्रूरमेहोहि यामः॥ २६॥
( इत्यजिने हस्तयोराकर्षन्ति । )
लवः—( सकौतुकापराधविनयम् । ) आर्याः पश्यत पश्यत । एभिर्नी-
तोऽस्मि । ( इति त्वरितं परिक्रामति । )
अरुन्धतीजनकौ—पैरयतु कौतुकं वत्स ।
कौसल्या—अरष्णगब्भरूवाणवेहिं शुद्दे तोसिदा अह्मे अ। भयवदि

इति भावः । 'कृपणः क्षुद्रः' इत्यमरः ॥ २५ ॥ शान्तं गतमिति यावत् ।
क्षाम्तमिति च पाठः । न दधे न दधामि । यत् यस्मात् । तत् प्रसिद्धम् ।
उभयं सीतारामौ । मे मम । पुत्री च पुत्रश्च पुत्रौ तावेव भाण्डे पुत्रभा-
ण्डम् । 'भाण्डं मूलवनिग्धने' इति रूपितः । वणिजा मूलधनं यथा रक्ष्यते
तथा मया सीतारामौ रक्षणीयौ इति भावः । ननु अपवादप्रवृत्तेषु जनेषु
कोपो युक्त इत्याशङ्कय सोऽपि दयनीय इत्यत्र हेतुमाह—भूयिष्ठेति । भूयि-
ष्ठानि भूयांसि द्विजबालवृद्धविकलस्त्रैणानि यस्मिन् । विकलाः अङ्गहीना-
दयः । 'स्त्रैणं स्त्रीसमूहः' इति नन्दी ॥ २४ ॥ पशुसमाम्नाये पशुविधा-
यकवेदे । साङ्ग्रामिके सङ्ग्रामसंबन्धिाने प्रकरणे इति शेषः । पश्चात्पुच्छं
वहतीति ॥ २६ ॥ धूनोति कम्पयति । शष्पाणि बालतृणानि । आम्र-
मात्रान् आम्रप्रमाणान् । शकृत्पिण्डकान् मलगोलकान् ॥ २६ ॥ अ-
श्वाददर्शने कौतुकम्, सहसागमनप्रसङ्गेनापराधः तत्क्षमापने या सहजो वा
विनयः । एवं सर्वतो यथोचितमूह्यम् ॥ एभिर्नीतोऽस्मीति शिद्रत्कारेण सं-
चमत्कारकथनाद्भवस्य गमने महानभिनिवेश इति बोध्यम् ॥ अरण्यगंभी-

१ 'तत्पुत्र' ख-घ. २ 'प्यारुडानी.' ग. ३ 'महत्कौतुकं वत्सस्य' ग.
४ 'अरण्ण...अह्मे अ' एतन्नास्ति क-च-य-पुस्तकेषु.