उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

˝-१३ ] · उत्तररामचरितं ९३
शिशुत्वं स्त्रैणं वा भवतु ननु वन्द्यासि जगतां
गुणाः पूजास्थानं गुणिषु न च लिङ्गं न च वयः ॥ ११ ॥
कौसल्या—अहो उम्मीलॅन्ति वि अ वेअणाओ। अहो उन्मीलन्तीव
वेदना. । ( इति मूर्च्छति )
जनकः—हा कष्टं किमेतत् ।
अरुन्धती—राजर्षे किमन्यत् ।
स राजा तत्सौख्यं स च शिशुजनस्ते च दिवसाः
स्मृतावार्विभूतं त्वयि सुहृदि दृष्टे तदखिलम्।
निपाके घोरेऽस्मिन्नथ खलु विमूढा तव सखी
पुरंध्रीणां चित्तं कुसुमसुकुमारं हि भवति ॥ १२ ॥
जनकः—हन्त हन्त सर्वथा नृशंसोऽस्मि संवृत्तः। यश्चिरस्य दशरथप्रिय-
सुहृदः प्रियदारांश्चै स्त्रियं पश्यामि।
स सम्बन्धी श्लाघ्यः प्रियसृहदसौ तच्च हृदयं
स चानन्दः साक्षादपि च निखिलं जीवितफलम्।
शरीरं जीवो वा यदधिकमतोऽप्यप्रियतरं
महाराजः श्रीमान्किमिव मम नासीद्दशरथः ॥ १३ ॥
भूताः सहसा परित्यागेनेति भाव ॥ शिशुत्वां शिष्या वेति ॥११॥ तथा
दूरे इत्यर्थः । विशुद्धेस्तूत्कर्षः कृतः। त्वयि विषये । 'भविष्य निश्चये' इति
णिकान्तौ । स्त्रैणं स्त्रीत्वम् । 'स्त्रैणं स्त्रीद्राववृन्दयो.' इति कपित् । स्थानं
आस्पदम् । गुणििन गुणभाजि प्राणिनि। इदं सप्तमी सीता प्रति सम्बोधनं च।
लिङ्गं स्त्रीपुंनपुंसकम् । वयः इति 'तेजसा हि न वयस्समीक्ष्यते' इत्यस्य दृष्टा-
न्तानुकरणमेतत् ॥ ११ ॥ अहो उन्मीलन्तीव वेदना ॥ स राजा तदिति
॥ १२ ॥ राजा दशरथ. । आविर्भूतं विताष्टमिति यावत् । पुरन्ध्रीणां
कुटुम्बिनीनाम् ॥ १२ ॥ 'चिरस्याद्याधिरायेका' इत्यमरः । स सम्बन्धी
श्लाघ्य इति ॥ १३ ॥ सुहृदः दशरथस्य असौ कौसल्या । साक्षात् प्र-
तक्ष । निखिलनेदमिति शेष । जीवः अनुपायपम् । अत जीवादपी-
त्यर्थ.। महाराजः इति प्रथमैकवचनम् । किमिव नासीत् पूर्वोक्तं सर्वम-

• १ 'जगतः' घ. २ 'समुन्मूलअन्तीव' (समुन्मूलयन्तीव) न. ३ 'कलिश्च खलु न
  विमृश' न, 'अस्मिन्ननु पाठ' छ-घ. ४ 'दारानकिञ्च इव' न. ५ 'प्रियतम.' व-घ.