उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

४-१ ] उत्तररामचरितं ८७
णिव्वत्तिदो महुवक्को । वच्छतरी उण विसज्जिदा । येनागतेषु वसिष्ठमिश्रेषु
वत्सतरी विशसिता । अद्यैव प्रत्यागतस्य राजर्षेर्जनकस्य भगवता वाल्मीकिना
दधिमधुभ्यामेव निर्वर्तितो मधुपर्कः । वत्सतरी पुनर्विसर्जिता ।
दाण्डायनः—अनिर्वृत्तमांसानामेवं कल्पमुपेयुरो मन्यन्ते । निवृत्तमां-
सस्तु तत्रभवान् जनकः ।
सौधातकिः—किंणिमित्तं । किंनिमित्तम् ।
दाण्डायनः—स तदैव देव्याः सीतायास्तादृशं दैवदुर्विपाकमुपश्रुत्य
वैखानसः संवृत्तः । तथास्य कतिपये संवत्सराश्चन्द्रद्वीपसरोवने तपस्तप्य-
मानस्य ।
सौधातकिः—तदो किंति आगदो । तत किमित्यागतः ।
दाण्डायनः—चिरन्तनप्रियसुहृदं भगवन्तं प्राचेतसं द्रष्टुम् ।
सौधातकिः—अपि अज्ज संबन्धिणीहिं समं संवृत्तं से दंसणं ण देत्ति।
अप्यद्य सम्बन्धिनीभिः समं संवृत्तस्य दर्शनं न वेति ।
दाण्डायनः—संप्रत्येष भगवता वसिष्ठेन देव्याः कौसल्यायाः सकाशं
भगवत्यरुन्धती प्रहिता यामद्यैवोपैत्य वैदेहो द्रष्टव्य इति ।
सौधातकिः—जह एदे थविरा परस्परं मिलिदा तह अह्मे वि वटुहिं
सह मिलिअ अणज्झाअमहूसवं खेलन्तो मणेम्हं । अहँ कुत्थ सो जणओ ।
( इति परिक्रामतः । ) यथैते स्थविरा परस्परं मिलितास्तथावामपि बहुभि सह
मिलित्वानध्यायमहोरसवं खेलन्तो मानयावः । अथ क्व स जनकः ।
मडामिता । 'वराहो नीचशौनयो' इति नानार्थमञ्जरी । मडमडेतिशब्दा-
नुकारः । वषाकृतेत्यर्थः । आम्नायं वेदम् । भो निगृहीतोऽसि । मदागतेषु
वसिष्ठमिश्रेषु एवमद्यैव प्रत्यागताय राजर्षये भगवता वाल्मीकिना दधिमधुभिरेव
निर्वर्तितो मधुपर्क वत्सतरी पुनर्विसर्जिता । मिश्रशब्दः पूज्यायाम् ॥ 'निहत-
मांसो निर्मांसो मृतनासह्य मासळः ।' इति, 'कल्पः स्याद्विधिः' इति
कैदारकपिलौ । किनिमित्तम् । 'स तु वैखानसो यः स्यादुक्तचारो
जितेन्द्रियः ।' इत्यमरमाला । तत किमित्यागतः । ततः चन्द्रद्वीपसरोव-
नादपि । अय संबन्धिनीनिसमं निवृत्तस्य दर्शनं न वेति । यथैते सर्वे
स्थविराः परस्परं मिलिताः तथा वयमपि वटुभिः सह मेलिताः अनध्यायम्-
१ 'प्याहुरिति केचित्' न. २ 'संभावेन्द' ( संभावदाव. ) क-२-घ. ३
'अह...जनओ' इत्येतान्ति क-ख-घ-पुस्तकेषु.