उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

An exact transcription of the Sanskrit text from the image:

४-१६] उत्तररामचरितं ९५
ष्फुरन्तचन्दचन्दिआसुन्दरेहिं अङ्गेहिं पुणो वि मे जादे उज्जोएहि उछ-
ङ्गम् । सव्वदा महाराओ भणादि । एसा रघुकुलमहत्तराणं वहू अह्माणं दु
सेणसमुदा दुहिदेव्व । हा वत्से जानकि क्वासि । स्मरामि ते नवविवाहस-
म्नोत्परिग्रेङ्खनग्गवं प्रसफुरच्चन्द्रचन्द्रिकासुभगं मुग्धमुखपुण्डरीकम् । प्रसफुरच्च-
न्द्रिकासुन्दरैरङ्गैः पुनरपि मे जाते उद्योतयोत्सङ्गम् । सर्वदा महाराजो भणति
एषा रघुकुलमहत्तराणां वधूरस्माकं तु जनकसुता दुहितेव ।
कञ्चुकी—यथाह देवी ।
पञ्चप्रसूतेरपि तस्य राज्ञः
प्रियो विशेषेण सुबाहुशत्रुः ।
वधूचतुष्केऽपि यथैव शान्ता
प्रिया तनूजास्य तथैव सीता ॥ १६ ॥
णाम् । अह॑न्त्यः पूज्या अभिनन्दनीया या कौमुदीचन्द्रचन्द्रिका-
तद्वत् सुन्दरैः शोभनैर्मे, 'पूर्णिमायामयुग्मम्यानजनों कौमुदी मता । शेष-
दामङ्गम्या या ज्योत्स्ना सा चन्द्रिशोच्यते ॥' इति साहित्यमण्डने
श्रीनाथः । चन्द्रः कर्पूरः । एतेन विलिप्तपरिमलाङ्गी नायिकेय सूचिता ।
'सा नानादिव्यगन्धिनी' इति पद्मिनीप्रकरणे । पाटलसन्धीसान्ध्रपदे
क्षेत्रियश्च । मध्ये चन्द्रपदन्निवेश धोरणीसन्दर्भार्थं । च( न्दि ) आ इति
कवे प्रमाद । 'चन्द्रिकाना म' इति विशेषानुशासनेन चन्दिमा इति वरु-
न्द्रस्य मार्धीयस्त्वात् । 'चन्दिमासुन्दरेहिं' इत्यविचारितरमणीय पाठ ।
पौनरुक्त्यासदत्रिकोड्डीहतत्वाद् । महत्तराणां पूर्वैषाम् । वधूः स्नुषा ।
अस्मिन् घंटेनेविन्तुपद्मा कूपपतिता इव ररु(टा)लुङ्गुटा कण्ठघोषातिशयम-
भिनन्दन्ति दिक् ॥ दुहितृत्वं समर्पयते पञ्चप्रसूतेरपीति ॥ १६ ॥ पञ्च
प्रसूतय प्रमदा यस्य सीतया सहेति भाव ॥ 'औरसो मानित कीत-
योषित् स्वाकिनोडबित' । गृहीतो विधिनैलाद्य सन्द्रिरुका प्रसूतय ॥' इति
पुराणरदते । पञ्चप्रसूते विस्तृतप्रसवस्येति यार्थं । 'विस्तारे पञ्चशब्दः
स्वात्त्वचाभेदे प्रतारने । व्यक्ती च' इति धनञ्जयः ॥ सुबाहुशत्रुः राम ।
वधूचतुष्के स्नुषाचतुष्टयेऽपि, 'चतुष्कं च चतुष्टयम्' इति द्विरूप । यथा
सीतैव मान्या तथैवास्य दशरथस्य सीतैवेति पराहरयते । प्रिया तनूजा
दुहितेत्यथ । तथा च दशरथस्य पुत्रेषु यथा राम प्रिय तथा स्नुषासामान्या
१ 'राअणसूनो दुहिदेव्व जेव' क-ग्य. २ 'यथा हि' च, 'तथैव नान्दा' न.
३ 'दथैव' न