तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

हारस्याप्युपपत्तेः । तस्माद्विज्ञानस्कन्धमात्रत्वं युज्यत इति प्राप्ते ब्रूमः—विषमो हि
स्वप्नदृष्टान्तः प्रबोधदशायां स्वप्नस्य बाध्यमानत्वात् । जाग्रद्व्यवहारस्य न कचिद्बा
पश्यामः । न च बाह्यार्थसद्भावे प्रमाणाभावः । उपलब्धेरेव प्रमाणत्वात् । उपलभ्यन्ते
हि घटादयो बहिष्टत्वेन । अथोच्येत । बुद्धिरेव बाह्यघटादिवदवभासते । तथ
चाऽऽहुः—"यदन्तर्ज्ञेयं तत्त्वं तद्बहिर्वदवभासते" इति । एवं तर्हि त्वदुक्तिरेव बाह्या
र्थसद्भावे प्रमाणमिति ब्रूमः । कचिदपि बाह्यार्थासद्भावे तद्व्युत्पत्तिरहितत्वाद्वहिर्वदित्यु
पमानोक्तिर्न संगच्छते । तस्माद्वाह्यार्थसद्भावाद्विज्ञानमात्रत्वं न युक्तम् " ।
✽षष्ठाधिकरणमारचयति—
"सिद्धिः सप्तपदार्थानां सप्तभङ्गीनयान्न वा ।
साधकन्यायसद्भावात्तेषां सिद्धौ किमद्भुतम् ॥
एकस्मिन्सदसत्त्वादिविरुद्धप्रतिपादनात् ।
अपन्यायः सप्तभङ्गी न च जीवस्य सांशता ॥
अत्राऽऽर्हता मन्यन्ते । जीवोऽजीवश्चेति द्वौ पदार्थों । जीवश्चेतनः शरीरपरिमाण
सावयवः । अजीवः षड्विधः । तत्र महीधरादिरेकः । आस्रवसंवरनिर्जराबन्धमोक्षाख्य
पञ्च । आस्रवन्त्यनेन जीवो विषयेष्वित्यास्रव इन्द्रियसंघातः । संवृणोति विवेकमित
विवेकादिः संवरः । निःशेषेण जीर्यत्यनेन कामक्रोधादिरिति केशोल्लुञ्चनतप्तशिला
हणादिकं तपो निर्जरः । कर्माष्टकेनाऽऽपादिता जन्ममरणपरम्परा बन्धः । चत्वा
र्याघातकर्माणि पापविशेषरूपाणि । चत्वारि चाघातिकर्माणि पुण्यविशेषरूपाणि । शास्त्रो
क्तोपायेन तेभ्योऽष्टभ्यः कर्मभ्यो विनिर्गतस्य जीवस्य संततोर्ध्वगमनं मोक्षः । त
सप्त पदार्थाः सप्तभङ्गीरूपेण न्यायेन व्यवस्थाप्यन्ते—१ स्यादस्ति, २ स्यान्नास्ति,
स्यादस्ति च नास्ति च, ४ स्यादवक्तव्यः, ५ स्यादस्ति चावक्तव्यश्च, स्यान्ना
चावक्तव्यः ७ स्यादस्ति च नास्ति चावक्तव्यश्चेति सप्तभङ्गीनयः । अस्यायमर्र्थः
स्याच्छब्द ईषदर्थवाची निपातः । प्रतिवादिनो हि चतुर्विधाः । सद्वादिनोऽसद्वादि
सदसद्वादिनोऽनिर्वचनीयवादिनश्चेति । पुनरप्यनिर्वचनीयमतेन मिलितानि सदसदाद
मतानि त्रिविधानि । तानेतान्सप्तविधान्वा दिनः प्रति सप्तविधा न्यायाः प्रयोक्तव्या
तद्यथा । सङ्गादी समागत्याऽऽर्हतं प्रति किं त्वन्मते मोक्षोऽस्तीति पृच्छति
तत्राऽऽर्हत उत्तरं ब्रूत ईषदस्तीति । एवमन्यानपि वादिनः प्रतीषन्नास्तीत्यादीन्युत्त
✽ नैकस्मिन्नसंभवात्—ब्र० सू० अ० २ पा० २ अ० ६ सू० ३३ ।
१ ग. घ. घातिकं । २ म. व. ᵒबातिकं । ३ र. 'स्तोक्तेनो' । ४ घ. ᵒमिश्रितानि
५ घ. सङ्गादिमं ।

थ त्वं. In line 9: The letter has: a loop like क? Wait, could it be दोषैर्द्दैक ईश्वरे? No, what does that mean? Wait, look at दोषैर्दुःस्थ्य ईश्वरे! Could it be दोषैर्दुःस्थ्य ईश्वरे? Wait, if it's दोषैर्दुःस्थ्य, why does it have two slashes on top? Wait! Are those two slashes? Look at दोषै: the षैhas two slashes. The next character has: A vertical line? No, a curve to the left, likeर्(repha) on top. And then TWO slashes? Wait! Could the two slashes beै? Wait, look at दोषैर्दुष्टेऽथ: no. What about दोषैर्दैविक ईश्वरे? No. What about दोषैर्दुःखित्व ईश्वरे? No. Wait, what if it's दोषैर्दौस्थ्यत ईश्वरे? Wait, look at the letter: Could it be दो षै र्द्दै स्थ्य? Wait, look at the dot above it: could it be an anusvara? Yes, there is a dot. Wait, could it be दोषै

दिकं च श्रुत्यविरोधादभ्युपगच्छामः । यत्तु जीव उत्पद्यत इत्युक्तं तदसत् । कृतनाशा-
कृताभ्यागमप्रसङ्गात् । पूर्वसृष्टौ यो जीवस्तस्मिन्नुत्पत्तिमत्त्वेन प्रलयदशायां विनष्टे सति
तत्कृतयोर्धर्माधर्मयोर्फलप्रदत्वेन विनाशः प्रसज्येत । अस्मिंश्च कल्प उत्पद्यमानस्य नूतन-
जीवस्य धर्माधर्मयोः पूर्वमननुष्ठितयोः सतोरिह सुखदुःखप्राप्तिर्भवतीत्यकृताभ्यागमः
प्रसज्येत । तस्माज्जीवोत्पत्त्यादिकं न युक्तम्” ।
तृतीयपादे नवभिरधिकरणैराकाशादिसृष्टिर्विचारिता । तत्र *प्रथमाधिकरणमा-
रचयति—
“व्योम नित्यं जायते वा हेतुत्रयविवर्जनात् ।
जनिश्रुतेश्च गौणत्वान्नित्यं व्योम न जायते ॥
एकज्ञानात्सर्वबुद्धेर्विभक्तत्वाजनिश्रुतेः ।
विवर्ते कारणैकत्वाद्व्रह्मणो व्योम जायते ॥
तैत्तिरीये—“तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः” इति श्रूयते । तत्राऽऽ-
काशं नित्यं न तु जन्मवत् । कुतः । आकाशोत्पादकस्य समवाय्यसमवायिनिमित्तरूप-
कारणत्रितयस्य दुःसंपादत्वात् । संभूत इति जनिश्रुतिस्तु संप्रतिपन्नब्रह्मकार्यवद्वयोम्नि
सत्ताश्रयत्वगुणयोगात्प्रवृत्ता । तस्मादनाद्यनन्तं व्योम न जायत इति प्राप्ते ब्रूमः—
एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं तावदशेषेषु वेदान्तेषु डिण्डिमः । तच्च व्योम्नो ब्रह्म-
कार्यत्वे मृद्घटन्यायेन ब्रह्माव्यतिरेकादुपपादयितुं सुशकम् । नान्यथा । किंचाऽऽकाशं
जायते विभक्तत्वाद्वटवत् । न चायमसिद्धो हेतुः । वाय्वादिवैलक्षण्यस्याऽऽकाशे प्रति-
द्धत्वात् । नापि ब्रह्मण्यनैकान्तिकत्वम् । सर्वात्मकस्य ब्रह्मणः कस्माच्चिदपि विभक्त-
त्वस्य दुर्भणत्वात् । जनिश्रुतिश्चोत्पत्तिवादिनाऽनुगृहीता भवति । यत्तु कारणत्रितया-
संभव इत्युक्तम् । तदसत् । आरम्भवादे त्रितयापेक्षायामपि विवर्तवादे तदनपेक्षत्वात् ।
तस्मादेतेभ्यो हेतुभ्यो ब्रह्मणः कारणाद्व्योम जायते” ।

• द्वितीयाधिकरणमारचयति---
  “ वायुर्नित्यो जायते वा छान्दोग्येऽजन्यकीर्तनात् ।
  सैषाऽनस्तमिता देवतेत्युक्तेश्च न जायते ॥
  श्रुत्यन्तरोपसंहाराद्गौण्यनस्तमयश्रुतिः ।
  वियद्वज्जायते वायुः स्वरूपं ब्रह्म कारणम् ॥

• न वियदश्रुतेः—ब्र० सू० अ० २ पा० ३ अ० १ सू० १ । × एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः-
  ब्र० सू० अ० २ पा० ३ अ० २ सू० ८ ।
  १ ग. घ. ॰मत्त्वे प्र॰ । २ ख. ॰सज्येतेति कृतविप्रणाशः । अ° । ३ ग. ॰सज्यते । त° ।
  ४ ख. ॰शेषवे° ।

[प्रपा०८ अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५८७
तैत्तिरीय एवाऽऽकाशाद्वायुरिति श्रूयते । सेयमुत्पत्तिर्गौणी छान्दोग्ये सृष्टिप्र-
करणे तेजोबन्नानामेवोत्पत्त्यभिधानाद्वायोरुत्पत्त्यनभिधानात् । ननु क्वचिदश्रवणमन्यत्र
श्रुतं न निवारयितुमुत्सह्त इति न्यायेन तैत्तिरीयश्रुतेः कुतो गौणत्वमितिचेच्छ्रुत्य-
न्तरविरोधादिति ब्रूमः— बृहदारण्यके “ सैषाऽनस्तमिता देवता यद्वायुः ” इति
वायोर्विनाशप्रतिषेधादुत्पत्तिमत्त्वे च तद्योगात्तस्मान्न जायते वायुरिति प्राप्ते ब्रूमः---
छान्दोग्ये जन्माश्रवणेऽपि गुणोपसंहारन्यायेन तैत्तिरीयवाक्यस्येतरत्रोपसंहारे सति
श्रुतमेव च्छान्दोग्ये वायुजन्म । अनस्तमयश्रुतिस्तु न मुख्या । उपासनप्रकरणपठित-
त्वेन स्तुत्यर्थत्वात् । आकाशोत्पत्तिहेतवश्चात्रानुसंधेयाः । न च वायोराकाशकार्यत्वेन
ब्रह्मण्यनन्तर्भावाद्ब्रह्मज्ञानेन वायुज्ञानं न सिध्येदिति शङ्कनीयम् । पूर्वपूर्वकार्यविशिष्टस्य
ब्रह्मण उत्तरोत्तरकार्यहेतुत्वस्य वक्ष्यमाणतया वियद्रूपापन्नस्य ब्रह्मण एव वायुकारण-
त्वात् । तस्माद्वायूर्जायते ” ।
*तृतीयाधिकरणमारचयति —
“ सद्ब्रह्म जायते नो वा कारणत्वेन जायते ।
यत्कारणं जायते तद्वियद्वाय्वादयो यथा ॥
असतोऽकारणत्वेन खादीनां सत उद्भवात् ।
व्याप्तेरजादिवाक्येन बाघात्सन्नैव जायते ॥
छान्दोग्ये—“ सदेवै सोम्येदमग्र आसीत् ” इति श्रूयते । तत्सद्रूपं ब्रह्म जन्म-
द्रवितुमर्हति कारणत्वाद्वियदादिवदिति प्राप्ते ब्रूमः--सद्रूपं ब्रह्म न जायते । कुतः ।
जनकस्य कारणस्य दुर्नीरूपत्वात् । तथा हि न तावदसत्कारणं कथमसतः सज्जाये-
तेति निषेधात् । नापि सदेव सतः कारणमात्माश्रयापत्तेः । नापि वियदादिकं सतः
रणं वियदादीनां सतो जायमानत्वात् । या तु व्याप्तिर्यत्कारणं तत्तज्जायत इति,
।—स वा एष महानज आत्मेत्यादिश्रुतिबाध्या । तस्मात्सद्ब्रह्म नैव जायते ” ।
+चतुर्थाधिकरणमारचयति—
“ ब्रह्मणो जायते वह्निर्वायोर्वा ब्रह्मसंयुतात् ।
तत्तेजोऽसृजतेत्युक्तेर्ब्रह्मणो जायतेऽनलः ॥
वायोरग्निरितिश्रुत्या पूर्वश्रुत्यैकवाक्यतः ।
ब्रह्मणो वायुरूपत्वमापन्नादग्निसंभवः ॥

• असंभवस्तु सतोऽनुपपत्तेः— ब्र० सू० अ० २ पा० ३ अ० ३ सू० ९ । + तेजोऽत.
  था ह्याह—ब्र० सू० अ० २ पा० ३ अ० ४ सू० १० ।
  १ ग. °व सौम्ये° ।

तथाऽद्भ्यः पृथिवीति तैत्तिरीयश्रुत्येकवाक्यताबलाच्चात्रान्नं पृथिवी" is the correct Sanskrit sentence. But here, the printer had a manuscript reading:
"बलाद्देत्रान्नं" or "बलार्देत्रान्नं" (corruption of "बलाच्चात्रान्नं" or "बलादत्रान्नं")!
Wait, look at footnote 4:
"४ घ. ०द्भूतं ।" or "४ घ. ०दन्नं ।"?
Look at the footnote 4 number: '४'.
Where is '४' in the page?
Look closely at line 25:
Is there a '४' right in front of "र्देत्रान्नं"?
YES! Look at the top left of 'र्दे': there is a small '४'!
Wait, look at: "बला" then a small '४' then 'र्देत्रान्नं'!
Yes, "४र्देत्रान्नं"!
And footnote 4 says:
"४ घ. ०द्भूतं ।" or wait, "०दन्नं"? Look at footnote 4:
"४ घ."
Then: "०"
Then: "द्"
Then: "भ" or "द"?
Wait, look at footnote 4's word:
It has 'द्' followed by a letter, then anusvara.
If it's "घ.

॥(Wait,पृथिव्यप्सिवतिorपृथिव्यप्स्विति? It is पृथिव्यप्स्विति! Look at प्स्विति-प, स, वcombined withि->प्स्विति!) Line 19: आकाशादिक्रमः सृष्टौ कॢप्तोऽतः प्रलयेऽपि स एव क्रम इति प्राप्ते ब्रूमः— प्रथमतःLine 20:खे लीने सति निरुपादानानां कार्याणां कंचित्कालमवस्थानं २प्रसज्येत ।Line 21:किंच—“ जगत्प्रतिष्ठा देवर्षे पृथिव्यप्सु प्रलीयते ।Line 22:ज्योतिष्यापः प्रलीयन्ते ज्योतिर्वायौ प्रलीयते ॥ ”Line 23:इति पुराणे विपरीतक्रमस्योक्तत्वात्कॢप्त एवायं क्रमः । तस्मात्सृष्टिविपरीतेन पृथि-Line 24:व्यादिक्रमेण ३प्रविलयः ” ।Line 25:× नवमाधिकरणमारचयति—Line 26:“ किमुक्तक्रमभङ्गोऽस्ति प्राणाद्यैर्नास्ति वाऽस्ति हि ।Line 27:प्राणाक्षममनां ब्रह्म वियतोर्मध्य ई

५९० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [प्रपा०८अनु०२]
प्राणाद्या भौतिका भूतेष्वन्तर्भूताः पृथक्क्रमम् ।
नेच्छन्त्यतो न भङ्गोऽस्ति प्राणादौ न क्रमः श्रुतः ॥
मुण्डके श्रूयते—" एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुर्ज्योति-
रापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी" इति । तत्र प्राणादीनां वियदादिभ्यः पूर्वं श्रूयमाण-
त्वादाकाशादिकः पूर्वोक्तसृष्टिकमो भज्येतेति प्राप्ते ब्रूमः—" अन्नमयं हि सोम्य ।
आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वाक् " इति प्राणादीनां भौतिकत्वश्रवणाद्भूतेष्वेवान्तर्भावे
पृथक्क्रमो नापेक्षितः । न च मुण्डकश्रुतिः क्रमवाचिनी । आकाशाद्वायुर्वायोरग्निरित्य-
दाविव क्रमस्याप्रतीयमानत्वात् । तदुत्पत्तिमात्रं तु केवलं ब्रूते । तस्मान्नानया श्रुत्या
पूर्वोक्तक्रमभङ्गोऽस्ति " ।
तैरेतैरधिकरणैर्मायाविशिष्टाद्ब्रह्मण आकाशादिका पुरुषान्ता जगदुत्पत्तिः सुस्थिता
तस्यां च सुस्थितायां कारणव्यतिरेकेण कार्यस्याभावाद्ब्रह्मणो देशकालसर्ववस्तुस्वात्मक-
त्वेनानन्तत्वं सुस्थितम् । तस्य सत्यं ज्ञानमनन्तमिति प्रतिज्ञातमनन्तत्वं समर्थ्य यो वेद
निहितं गुहायामित्युक्तं गुहानिहितत्वं समर्थयितुमन्नमयादिभ्य आनन्दमयान्तेभ्यः
पञ्चभ्यः कोशेभ्यो ब्रह्मतत्त्वं विवेक्तुकाम आदावन्नमयकोशं दर्शयति—
स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः, इति ।
यः पुरुषः शिरःपाण्यादिमानाकृतिविशेषः सृष्ट्यादावाकाशादिक्रमेणोत्पन्नः स
एवैष इदानीमस्मद्देहत्वेनानुभूयते । यद्यप्ययं न सृष्ट्यादावुत्पन्नस्तथाऽप्याकाशादिपर-
म्पराप्राप्तान्नकार्यत्वेन सजातीयतया स एवोच्यते । तामेतां विवक्षां स्पष्टीकर्तुमन्नरसम-
यशब्दः । मधुराम्ललवणतिक्तकटुकषायात्मकः षड्विधोऽन्नस्य रसस्तस्य च विकारोऽ-
न्नरसमयः । मातापितृभ्यां भुक्तान्नरसस्तयोः शरीरे त्वगसृङ्मांसमेदोस्थिमज्जाशुक्रा-
ख्यसप्तधातुरूपेण क्रमात्परिणतः सन्गर्भाशये प्रविश्य पुनर्देहरूपेण विक्रियते । तथा
गर्भोपनिषद्याम्नायते— " षड्विधो रसो रसाच्छोणितं शोणितान्मांसं मांसान्मेदो मे-
दसोऽस्थीन्यस्थिभ्यो मज्जा मज्जायाः शुक्लं शुक्रशोणितसंयोगादावर्तते गर्भः " इति
एतेनान्नरसमयेन स्थूलदेहेन तदन्तर्वर्ती सूक्ष्मदेहोऽप्युपलक्ष्यते । तस्यापञ्चीकृतभूतकार्या-
त्वादुक्तेनान्नादिना पोष्यमाणत्वाच्च । तत्र भूतकार्यत्वमाचार्यैरुदाहृतम्— " अपञ्ची-
कृतपञ्चमहाभूतानि तत्कार्यं च सप्तदशकं लिङ्गं भौतिकम् " इति । अन्नादिपोष्यत्वं
छन्दोगैराम्नायते— " अन्नमयं हि सोम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वाक् " इति
उपवासेन प्रक्षीणशक्तिकस्य मनसः पारणेनाऽऽप्यायनं जन्तूनामन्वयव्यतिरेकसिद्धम् ।
तथा मार्गश्रमेण प्रक्षीणशक्तेः प्राणो जलपानेनाऽऽप्यायमानो लोके दृश्यते । तथा
१ क. ॰तेष्वन्त० । २ ख. ॰था पू० । ३ घ. ॰शादिषु० । ४ क. ख. घ. ङ. ॰हार्हि० ।
५ ग. भुक्ताऽन्न० । ६ ख. ग. ॰शुक्राख्य० । ७ ख. ग. शुक्लं शुक्रशो० । ८ क. ॰था च मां० ।

[प्रपा० ८ अनु० १] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५९१
घृततैलादितैजसद्रव्यसेवया ˙कण्ठशुद्धिं कृत्वा , वाचं पोषयन्तो गायका उपलभ्यन्ते ।
ईदृशेन मनःप्राणवागादिना लिङ्गदेहेन संयुतो योऽन्नकार्यः स्थूलदेहोऽस्माभिरुपलभ्यते
सोऽयमाध्यात्मिकः । एतेनाधिदैविको वैराजदेहो ब्रह्माण्डरूप उन्नेयः ।
सोऽप्याचार्यैर्वार्तिके दर्शितः—
“ दिगादिकरणो देवः पञ्चभूतशरीरभृत् ।
सर्वोऽस्मीत्यभिमानेद्धो विराडेवमजायत ” ॥ इति ।
सोऽयमन्नमयः कोशः शाखाग्रचन्द्रदर्शनन्यायेन ब्रह्मतत्त्वं बोधयितुमुपन्यस्तः ।
अथास्य कोशस्य चित्याग्निवत्पक्ष्याकारेणोपासनार्थं पञ्चावयवानुपन्यस्यति—
“ तस्येद॑मेव॒ शिर॑ः । अयं दक्षि॑णः पक्ष॑ः । अयमु-
त्तर॑ः

"विद्वन्": look at 'द्व'.
Here, in line 24, it really looks like 'वि' or 'द्वि'?
Wait, if it's "य-" at the end of line 23, and line 24 starts with "द्वियदादि", that makes total sense: य-द्वियदादिपरम्परया!
Wait, but if line 23 is "य-", and line 24 is "द्वियदादि", together it is "यद्वियदादिपरम्परया"!
Wait, or is line 23 ending with: "प्राप्नुवन्ति । य-"?
Wait, look at the letter after "प्राप्नुवन्ति ।":
It is 'य'!
And then line 24: "द्वियदादिपरम्परया" or "वियदादिपरम्परया"?
Wait, if line 23 ends with "य-", could line 24 be "द्वियदादि"? Yes, hyphenated: य- / द्वियदादि... Wait, nobody hyphens between य and द्व! Unless it is यत्-वियदादि, hyphenated as य-द्वियदादि.
Wait, what if it's "यद्वियदादि"? Let's check how Anandashrama prints: they often break at syllable: य- / द्वियदादि or यद्- / वियदादि.
Wait, look at line 23: is that a hyphen after य

त्पत्त्यभिवृद्धिहेतुत्वादप्युपास्यमन्नं प्रशस्तम् । अन्नशब्दनिर्वचनपर्यालोचनेऽपि सर्व
देहकारणत्वेनान्नस्य प्रशस्तत्वमवगम्यते । अद्यते सर्वैः प्राणिभिर्जीवनार्थं भक्ष्यत
इत्यन्नम् । यद्वा सर्वान्प्राणिनोऽत्ति भक्षयति संहरतीत्यन्नम् । सर्वेऽपि देहा अन्नरस-
वैषम्योत्पादितरोगादिना म्रियन्त इति लोके प्रसिद्धम् । श्रौत इतिशब्द उदाहृत-
श्लोकसमाप्त्यर्थः, कोशसमाप्त्यर्थश्च । यः पुमान्गुहाहितं ब्रह्मतत्त्वं बुभुत्सते तं प्रति
बोधद्वारभूतोऽयमन्नमयकोशोऽभिहितः । द्वारत्वं चास्य पुत्रमित्रकलत्रगृहक्षेत्रादिबाह्य-
विषयासक्तिं निवार्य देहमात्रपर्यवसायित्वसंपादनादुपपद्यते । प्राणिनां हि स्वभावत
एव पुत्रादिष्वात्मव्यवहारो भवति । तं च श्रुतिरनुवदति—‘‘आत्मा वै पुत्रना-
मासि ’’ इति । ऐतरेयकेऽप्याम्नायते— ‘‘सोऽस्यायमात्मा पुण्येभ्यः कर्मभ्यः प्रति-
धीयतेऽथास्यायमितर आत्मा कृतकृत्यो वयोगतः प्रैति ’’ इति । अस्यायमर्थः—
पुत्रवतो गृहस्थस्य द्वावात्मानौ पुत्ररूपः पितृरूपश्चेति । अस्य गृहिणः संबन्धी सोऽयं
पुत्ररूप आत्मा श्रौतस्मार्तपुण्यकर्मानुष्ठानार्थं गृहेऽवस्थाप्यते । पितृरूपस्तु स्वस्य कर्त-
व्यानि सर्वाणि कृत्वा वयोगत आयुष्येण विरहितो म्रियत इति । ईदृशं पुत्रादावात्म-
त्वारोपं भगवान्भाष्यकार उदाजहार—‘‘पुत्रभार्यादिषु विकलेषु सकलेषु वाऽह-
मेव विकलः सकलो वेति बाह्यधर्मानात्मन्यध्यस्यति’’ इति स्वस्माद्भेदस्य पुत्रे प्रती-
यमानत्वात्तस्मिन्नात्मत्वव्यवहारः सिंहो देवदत्त इतिवत् । तर्ह्यमुमेव मुख्यताभावं बोध-
यितुं पुत्रमित्रादिकाद्वाह्यात्सर्वस्माल्लोकाद्व्यावर्त्याऽऽत्मतत्त्वबुद्धिं देहे संकोचयितुमन्नमय
आत्मोपदिष्यते । एतमेवाभिप्रायमुपरिष्टाद्विस्पष्टी करिष्यति—‘‘ स य एवंवित् ।
अस्माल्लोकात्प्रेत्य । एतमन्नमयमात्मानमुपसंक्रामति ’’ इति । यस्तु बाह्यविषयासक्तिवा-
सनाप्राबल्यात्सकृदुपदेशमात्रेणान्नमयात्मनि न पर्यवस्यति तस्य तत्पर्यवसानार्थं तद्वि-
षयोपासनोपदिष्टा । स चोपासको निरन्तरमन्नमयमात्मानमुपासीनो बाह्यविषयेभ्यो व्यावृ-
त्तोऽर्थादन्नमये पर्यवस्यति । यदि कश्चिदल्पायुः सन्नुपरितनस्य प्राणमयादिविवेकस्या-
भावेन ब्रह्मतत्त्वबोधस्य संपूर्त्यभावादुक्तोपासनं कुर्वन्नेव म्रियेत । तदानीमुक्तरीत्या तस्य
सर्वान्नप्राप्तिर्भवति । ईदृशमेव विषयमभिप्रेत्य भगवतोक्तम्—
‘‘प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।
शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते’’ ॥ इति ।
तदेवं विषयाभिमुख्यनिवृत्त्यर्थमन्नमयकोशमुपादिश्य प्रसङ्गात्तदुपासनं तत्फलं चोक्तम् ।
अथ विषयेभ्यो निवृत्तस्यान्नमयकोशादप्यन्तःप्रवेशाय प्राणमयकोशमुपदिशति—
तस्मा॑द्वा ए॒तस्मादन्न॑रसम॒यात् । अन्योऽन्तर॑
आ॒त्मा प्रा॑णम॒यः । तेनै॑ष पू॒र्णः, ॥ इति ।
१ ग. द्वारं वा° । २ घ. ॰त्त्वादन्नु° । ३ ग. ॰वृत्त्यर्था° । ४ ग. म्रियते । तत्तदां ।
७५

यः परमात्मा स्वयमाकाशादिक्रमेणान्नमयतां प्राप्त इति ब्राह्मणेन प्रतिपादितः स
एव पुनः श्लोकेन स्पष्टीकृतः । तस्मादेव ब्राह्मणोक्तादेतस्माच्छ्लोकेन प्रतिपादितादहं
मनुष्य इत्यनुभूयमानादङ्गातिरिक्तोऽभ्यन्तरप्रदेशवर्ती कश्चित्प्राणमय आत्मा विद्यते ।
तेन प्राणमयेनैषोऽन्नमयः पूर्णः । देहस्यान्तरापादमस्तकं प्राणमयो व्याप्य वर्तते ।
लिङ्गशरीरे ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिश्चेतिद्वयं विद्यते । तयोर्मध्ये क्रियाशक्तिकार्यभूतः
कश्चित्प्राणाख्यः पदार्थः । तस्य च प्राणस्य विकारः पञ्चवृत्तिसमूहः प्राणमयः । वृत्तयश्च
प्राणापानव्यानोदानसमानाख्यास्तस्य प्राणपदार्थस्य व्यापारविशेषास्ते च हृदयादि-
प्रदेशेषु निष्पद्यन्ते ।
तथा चोक्तम्—
“हृदि प्राणो गुदेऽपानः समानो नाभिसंस्थितः ।
उदानः कण्ठदेशस्थो व्यानः सर्वशरीरगः ”॥ इति ।
तस्यैत

[प्रपा० ८ अनु० २] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५९५

एवाऽऽत्मेति मन्यन्ते । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां चैतन्यस्य देह एवोपलम्भात् । सति॑ च
देहे चैतन्यमुपलभ्यते न त्वसति । न॑ च चैतन्यस्य जात्यन्तरतया देहव्यतिरिक्तात्मत्वं
शङ्कनीयम् । क्रमुकनागवल्लीचूर्णानां संयोगान्मदशक्तिरिव देहाकारपरिणतेभ्यो भूतेभ्यो
जायमानं चैतन्यं कथं नाम जात्यन्तरं स्यात् । तस्माच्चेतनो देह आत्मेति प्राप्ते ब्रूमः—
पृथिव्यादीनां भूतानामुपलब्धिर्भूतेभ्यो व्यतिरिक्ता भवितुमर्हति विषयित्वात् । यद्यद्वि-
षयि तत्तद्विषयाद्व्यतिरिक्तम् । यथा रूपाच्चक्षुः । तथा सति तादृशचैतन्यस्याऽऽत्मत्वं
वदन्तं प्रति कथं भौतिकदेहरूपत्वमापाद्यते । सत्येव देहे चैतन्यमुपलभ्यते नासतीति
यावन्वयव्यतिरेकावुक्तौ तत्र व्यतिरेकोऽसिद्धः । असत्यपि देहे परलोकगामिनश्चिदा-
त्मनः शास्त्रेणोपलम्भात् । शास्त्रस्य च प्रामाण्यं समर्थनीयम् ” ।
अनात्मत्वेन निर्णीतादस्माद्देहादभ्यन्तरो यः प्राणस्तस्योत्पत्तिर्द्वितीयाध्यायस्य
चतुर्थपादे* चिन्तिता—
“ मुख्यप्राणः स्यादनादिर्जायते वा न जायते ।
आनीदिति प्राणचेष्टा प्राक्सृष्टेः श्रूयते यतः ॥
आनीदिति ब्रह्मसत्त्वं प्रोक्तं वायुनिषेधनात् ।
एतस्माज्जायते प्राण इत्युक्तेरेष जायते ” ॥ इति ॥
मुखबिले संचरन्नुच्छ्वासैर्निःश्वासका॑री वायुर्मुख्यप्राणः । सोऽनादिः । कुतः ।
नासदासीदितिसूक्ते आनीदवातमित्यानीच्छब्देन सृष्टेरर्वाक्प्राणचेष्टाश्रवणादिति प्राप्ते
ब्रूमः—आनीच्छब्दो न प्राणव्यापारं वक्त्यवातमितिनिषेधात् । किं तर्हि ब्रह्मसत्त्वं
ब्रूते । सदेव सोम्येदमग्र आसीदित्यादिभिः सृष्टिप्रागवस्थाप्रतिपादकश्श्रुत्यन्तरैः समा-
नार्थत्वात् । एतस्माज्जायते प्राण इति श्रुतिस्तु स्पष्टमेव प्राणजन्म प्रतिपादयति ।
तस्मादिन्द्रियवत्प्राणो जायते ।
× तत्रैवान्यच्चिन्तितम्—
“ वायुर्वाऽक्षक्रिया वाऽन्यो वा प्राणश्रुतितोऽनिलः ।
सामान्येन्द्रियवृत्तिर्वा सांङ्ख्यैरेवमुदीरणात् ॥
भाति प्राणो वायुनेति भेदोक्तेरेकताश्रुतिः ।
वायुजत्वेन सामान्यवृत्तिर्नाक्षेपतोऽन्यता” ॥ इति ।
बाह्यवायुरेव वेणुरन्ध्रवन्मुखच्छिद्रे प्रविश्यावस्थितः प्राणनाम्ना व्यपदिश्यते । न तु

• श्रेष्ठश्च—ब्र० सू० अ० २ पा० ४ अ० ४ सू० ८ । × न वायुक्रिये पृथगुपदेशात्—ब्र०
  ० अ० २ पा० ४अ० ५ सू० ९ ।
  १ क. ख. ग. छ. ॰ति दे॑ । २ ख. न चै॑ । ३ क. ख. ग. छ. ॰स्का॑ ।

५९६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा० ८ अनु० २]
प्राणो नाम किंचित्त्वान्तरमस्ति । कुतः । यः प्राणः स वायुरिति श्रुतेः । अथवा
पञ्जरस्था यथा बहवः पक्षिणः स्वयं चलन्तः पञ्जरमपि चालयन्ति एवमेकादशाक्षाणि
स्वस्वव्यापारद्वारा देहं चेष्टयन्ते । तत्र देहचालनाख्यो योऽयं सर्वेन्द्रियसाधारणो
व्यापारः स प्राणो भविष्यति । तथा च सांख्यैरुक्तम्—“ सामान्या करणवृत्तिः
प्राणाद्या वायवः पञ्च ” इति । तस्मान्न तत्त्वान्तरं प्राण इति प्राप्ते ब्रूमः--“ प्राण एव
ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः । स वायुना ज्योतिषा भाति ” इति श्रुत्यन्तरे चतुष्पाद्ब्रह्मोपास-
नप्रसङ्गेनाऽऽध्यात्मिकप्राणस्याऽऽधिदैविकवायोश्चानुग्राह्यानुग्राहकत्वेन विभेदः स्पष्ट-
मेव निर्दिष्टः । अतो यः प्राणः स वायुरित्येकत्वश्रुतिः कार्यकारणयोरभेदवृत्त्या
नेतव्या । यत्तु सांख्यैरुक्तं तदसत् । इन्द्रियाणां सामान्यवृत्त्यसंभवात् । पक्षिणां तु
सामान्यचलनान्येकविधानि पञ्जरचलनस्यानुकूलानि । न तु तथेन्द्रियाणां दर्शनश्रवणम-
नैनादिव्यापारा एकविधाः । नापि देहँचलनानुकूलाः । तस्मात्तत्त्वान्तरं प्राण इति परि-
शिष्यते ।

• तत्रैव पुनरप्यन्याचिन्तितम्—
  “प्राणोऽयं विभुरल्पो वा विभुः स्यात्प्लुष्युपक्रमे ।
  हिरण्यगर्भपर्यन्ते सर्वदेहे समोक्तितः ॥
  समासव्यासरूपेण विभुतैवाऽऽधिदैविकी ।
  आध्यात्मिकोऽल्पः प्राणः स्याददृश्यश्च यथेन्द्रियम् ॥
  प्लुषीर्नाम मशकादेरपि न्यूनकायः पुत्तिकाख्यो जीवस्तामारभ्य हिरण्यगर्भपर्यन्तेषु
  देहेषु तैस्तैर्देहैः समत्वं प्राणस्य श्रूयते— “समः प्लुषिणा समो मशकेन समो नागेन
  सम एभिस्त्रिभिर्लोकैः समोऽनेन सर्वेण ” इति । तस्माद्व्यापी प्राण इति प्राप्ते ब्रूमः—
  आधिदैविकस्य हिरण्यगर्भप्राणस्य समष्टिरूपेण व्यष्टिरूपेण चावस्थानाद्विभुत्वमस्तु ।
  वायुरेव व्यष्टिर्वायुः समष्टिरिति श्रुतेः । तदेव विभुत्वं समः प्लुषिणेत्यादिश्रुतावुपास-
  नार्थं प्रपञ्चितम् । आध्यात्मिकस्तु प्राण इन्द्रियवददृश्यः परिच्छिन्नश्च ” ।
  यस्त्वनेकजन्माभ्यस्तेदेहात्मत्ववासनाप्राबल्यात्प्राणमयात्मोपदेशमात्रेणाऽऽत्मत्व-
  बुद्धिं देहे परित्यक्तुं न शक्नोति तं प्रत्युपासनान्तरं विधातुमुपास्यस्वरूपं दर्शयति—
  स वा ए॒ष पु॑रुषवि॒ध ए॒व । तस्य॑ पुरु॑षवि॒धताम् ।
  अन्व॒यं पु॑रुष॒विध॑ः । तस्य॑ प्रा॒ण ए॒व शिर॑ः ।
• अणूश्च— ब्र० सू० अ० २ पा० ४ अ० ६ सू० १३ ।
  १ व. षण मे° । २ ग. घ. तु च सा° । ३ व. 'ननय्या° । ४ घ. °हचाल° । ५ क.
  °रन्य° । ६ ख. घ. °सनां वि° ।

समानयत्येष"

Everything is remarkably clear and consistent.[प्रपा० ८ अनु० २] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५९५

व्या॒नो द॑क्षि॒णः प॒क्षः । अ॒पान॒ उत्त॑रः प॒क्षः ।
आ॒काश॑ आ॒त्मा । पृ॒थि॒वी पु॒च्छं प्रति॑ष्ठा॒, इति ॥
देहादभ्यन्तरत्वेन यः प्रोक्तः स एवैष प्राणितीत्येवमनुभूयमानः प्राणमयः पुरुष-
विध एव । यद्यप्यस्य शिरआद्यवयवाः स्वतो न सन्ति तथाऽपि तान्संपाद्य पुरुषा-
कार एव उपासनीयः । न चात्र दुःसंपादत्वं शङ्कनीयम् । तस्य पूर्वोक्तस्यान्नमयस्य
पुरुषप्रकारतामनुसृत्य तन्मध्ये पूर्णत्वेन वर्तमानोऽयं प्राणमयोऽपि पुरुषप्रकार इति
वक्तुं शक्यत्वात् । यथा मूषायां निषिक्तं द्रुतताम्रं प्रतिमाकारं संपद्यते तद्वत् । तत्र
हृदयादूर्ध्वं मुखनासिकयोः संचारी प्राणारख्यो वृत्तिविशेषः शिरस्त्वेन चिन्तनीयः ।
सर्वासु नाडीषु संचारी

वाव समानसंज्ञोत्तरं व्यानस्य रूपं चैतेषामन्तरा प्रसूतिरेवोदानस्याथ योऽयं पीतमशित-
मुगिरति निगिरति चैष वाव स उदानः” इति। पुरा प्रजापतिः स्वयमेकाकित्वेन क्रीडा-
रहितस्तत्सिद्धयर्थं देहान्सृष्ट्वा सृष्टानां तेषां व्यवहारसिद्धयर्थं प्राणवायूपाधिकजीवात्मरूपे-
णान्तः प्रविश्य पञ्चधा विभज्य व्यवहरतीति श्रुतेरर्थः ।
पूर्वोक्तान्नमयवत्प्राणमयेऽपि श्लोकमुदाहरति—
तदप्येष श्लोको भवति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकेऽष्टमप्रपाठके
द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥
अथ तृतीयोऽनुवाकः ।
प्रा॒णं दे॒वा अनु॒प्राण॑न्ति । म॒नु॒ष्या॑: प॒शव॑श्च॒ ये ।
प्रा॒णो हि भू॒ताना॒मायु॑: । तस्मा॑त्स॒र्वायु॒षमु॑च्यते ।
सर्व॑मेव॒ त आयु॑र्यन्ति । ये प्रा॒णं ब्रह्मोपास॑ते । प्राणो
हि भू॒ताना॒मायु॑: । तस्मात्सर्वायुषमुच्य॑त इति॒, इति।
ये सात्त्विका अग्नीन्द्रादयो देवा ये च राजसा ब्राह्मणक्षत्रियादयो मनुष्या येऽपि
तामसा गवाश्वादयः पशवः [ते] सर्वेऽपि स्वस्वदेहमध्यवर्तिनं प्राणवायुं चेष्टमानमनुसृत्य
स्वयमपि चेष्टन्ते । प्राण एव हि देहं चालयति । तथा कौषीतकिनः समामनन्ति—
“ अथ खलु प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृह्योत्थापयति ” इति । आथर्वणिका-
श्चाऽऽकाशादिभूताभिमानिदेवैर्वागादीन्द्रियाभिमानिदेवैश्च सह प्राणाभिमानिदेवस्य देहधा-
रणविषये संवादे समामनन्ति—“ तान्वरिष्ठः प्राण उवाच मां मोहमापद्यथाहमेवैतत्पञ्च-
धाऽऽत्मानं प्रविभज्यैतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामि ” इति । यथा बाणो धनुष्केण प्रेर्यते
तथा प्राणेन प्रेर्यमाणत्वाद्बाणशब्देन शरीरमुपलक्ष्यते । यः प्राणो देवमनुष्यपश्वादिदेहानां
चेष्टामुत्पादयति स प्राणो यस्मात्सर्वप्राणिनामायुर्हेतुस्तस्मात्सर्वायुषमुच्यत इति प्राणस्य
नामधेयम् । यथोक्तप्राणमयकोशज्ञानमात्रेणान्न मयात्मवासनां परित्यक्तुमशक्नुवन्तो ये
पुरुषास्तद्वासनानिवृत्तये प्राणोपाधिकं ब्रह्मोपासते, ते पुरुषा : आध्यात्मिकप्राणोपाधिक-
ब्रह्मोपासनादेतस्मिञ्जन्म न्यपमृत्युपरिहारेण सर्वमायुः प्राप्नुवन्ति । आधिदैविकाहिरण्यगर्भा-
त्मकप्राणोपासनेन तु जन्मान्तर स्वयमेव हिरण्यगर्भरूपाः सन्ता महापलयपर्यन्तं सर्वमायुः
प्राप्नुवन्ति । कोशप्रशंसार्थं पूर्वमुक्तस्य प्राणो हीतिवाक्यस्योपास्तिप्रशंसार्थं पुनरप्यभि-
धानम् ।
१ क. ख. छ. ॰र पान' । २ क. ख. ग. छ. ॰जीवरू' ।

Anuvāka 2 text in this edition:
Let's look at L24 very carefully:
[५] [ ? ] द्यिश्रुत्यन्तराण्युदाहार्याणि
Wait, it has:
५ then आ? No, इत्यादि?
Let's zoom in on ५ ... द्यादिश्रुत्यन्तराण्युदाहार्याणि:
Wait, look at the letters:
५ then a letter with an 'ā' matra, then 'दि':
Wait! Is it "५त्यादिश्रुत्यन्तराण्युदाहार्याणि"?
Yes! "लोभ" at the end of L23, and "इत्यादि" split across lines as "लोभे" / "लोभ"+"इत्यादि"?
Wait, if it's "लोभ इत्यादिश्रुत्यन्तराण्युदाहार्याणि", why would there be "त्यादि"?
Could L23 end with: "लोभ"
and L24 start with: "५इत्यादि..."?
Wait, look at the letter after ५:
It has: a left hook, a loop, a vertical bar with an ā-matra:
Wait, could it be "५मोहादिश्रुत्यन्तराण्युदाहार्याणि"?
Look at 'म' in 'मनोमयः' (L24): 'म' has a loop on the left, horizontal stroke, vertical bar.

६०० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०८ अनु०४]
तेषामिन्द्रियाणामुत्पत्तिर्द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थपादे*चिन्तिता—
“ किमिन्द्रियाण्यनादीनि सृज्यन्ते वा परात्मना ।
सृष्टेः प्रागृषिणामैषां सद्भावोक्तेरनादिता ॥
एकबुद्ध्या सर्वबुद्धेर्भौतिकत्वाज्जनिश्श्रवात् ।
उत्पद्यन्तेऽथ सद्भावः प्रागवान्तरसृष्टितः ॥
“ ऋषयो वाव तदग्रे सदासीत्केत ऋषय इति प्राणा वा ऋषयः” इति श्रुत्या सृष्टेः
पूर्वमिन्द्रियाणां सद्भावावगमादनादित्वं तेषामिति प्राप्ते ब्रूमः—एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं
तावदिन्द्रियाणामनुत्पत्तौ न घटते । तथा “ अन्नमयं हि सोम्य मन आपोमयः प्राण-
स्तेजोमयी वाक् ” इति भूतकार्यत्वमिन्द्रियाणां श्रूयते । “ एतस्माज्जायते प्राणो मनः
सर्वेन्द्रियाणि च ” इति स्पष्टमेवेन्द्रियाणां जन्मश्रवणम् । यत्तु सृष्टेः प्राक्सद्भाववाक्यं
तदवान्तरसृष्टिविषयं व्याख्येयम् । तस्मादिन्द्रियाणि परमात्मन उत्पद्यन्ते ” ।
+तत्रैवान्यच्चिन्तितम्—
“ सप्तैकादश वाऽक्षाणि सप्त प्राणा इति श्रुतेः ।
सप्त स्युर्मूर्धनिष्ठेषु च्छिद्रेषु च विशेषाणात् ॥
अशीर्षण्यस्य हस्तादेरपि वेदे समीरणान् ।
ज्ञेयान्येकादशाक्षाणि तत्तत्कार्यानुगेधतः ॥
सप्तैवेन्द्रियाणि । कुतः । सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मादिति सामान्यश्रुतेः । स
शीर्षण्याः प्राणा इति शिरोगतसप्तच्छिद्रनिष्ठत्वेन विशेषितत्वाच्चेति प्राप्ते ब्रूमः
शिरोनिष्ठेभ्य इतराणि हस्तादीन्यपि वेदे समीर्यन्ते “ हस्तौ चाऽऽदातव्यं चोपा
श्वाऽऽनन्दयितव्यं च ” इत्यादिना । तथा च वेदमुखादेव निश्चये सत्येकादशव्यापारा
दर्शनश्रवणघ्राणास्वादनास्पर्शनाभिवदनादानगमनानन्दविसर्गध्यानानामुपलम्भात्तत्साधना
नेन्द्रियाण्येकादशेत्युपगन्तव्यम् ” ।
÷पुनरप्यन्यच्चिन्तितम्—
“ व्यापिन्यणूनि वाऽक्षाणि सांख्या व्यापित्वमूचिरे ।
वृत्तिलाभस्तत्र तत्र देहे कर्मवशाद्भवेत् ॥
देहस्थवृत्तिसद्भावेप्येवाक्षत्वं प्रकाश्यते ।
उत्क्रान्त्यादिश्रुतेस्तानि ह्यणूनि स्युरदर्शनात् ॥

• तथा प्राणाः—ब्र० सू० अ० २ पा० ४ अ० १ सू० १ । + सप्त गतेर्विशेषितत्वाच्च—
  सू०अ०२ पा० ४ अ० २ सू० ५ । ÷ अणवश्च—ब्र० सू०अ० २ पा० ४ अ० ३ सू० ७ ।
  १ ग. ॰न्ते च स॰ । २ घ. ॰प्त.शीं॰ । ३ घ. देशे ।

नि? No, modern OCR or transcription: if it's a variant mark, writing आलोचकत्वेनान्यानि` (or with a note/candrabindu) is standard. But wait! Look at the prompt: "Transcribe it into pure, clean Markdown in Unicode Devanagari." Clean Markdown means accurate reading. "आलोचकत्वेनान्यानि" is the actual correct reading!

Let's check line 24:
इह वागादीन्यक्षाणि मुख्यप्राणवृत्तयो भवितुमर्हन्ति । कुतः । तेषां प्राणरूपत्वश्रव-
णात् । “त एतस्यैव सर्वे रूपमभवन्” इति श्रुतेः । किंच प्राणशब्देनैव तानि लोके
व्यवह्रियन्ते म्रियमाणस्य प्राणा नाद्यापि निर्गच्छन्तीत्यादौ । श्रुतिश्च वागादीनां
प्राणनैकतामाह— “न वै वाचो न चक्षूंषि न श्रोत्राणि न मनांसीत्याचक्षते प्राणा

Footnotes:
※ज्योतिराद्यधिष्ठानं तु तदामननात्—ब्र० सू० अ० २ पा० ४ अ० ७ सू० १४ । + त
इन्द्रियाणि तद्व्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात्—ब्र० सू० अ० २ पा० ४ अ० ८

ङ् in Taittiriya Aranyaka text:
Could the text have printed ङ्गेना by mistake?
Wait, look at the first akshara:
It's ङ् (a dot to the right of ङ) + ख्ये?
Wait! Could it be अथर्वा + ङ्गिरोनामकेन?
Wait, why च महर्षिणा? "अथर्वणा अङ्गिरोनामकेन च महर्षिणा"!
Wait! Look at line 27:
अथर्वा-
Line 28:
Wait, does it say अथर्वा- or अथर्वा-?
Yes, line 27 ends with: अथर्वा-
And line 28 starts with:
Wait, is that ङ्?
No! Look at the dot: is it a dot or an anusvara?
Wait, could it be त्स? No.
Let's look at the shape:
Top bar.
A vertical line going down, curving right with a dot: ङ!
Underneath/attached: ख्ये?
Wait, look at ख्य in line 10: वैलक्षण्यात् - that has क्ष not ख्य.
Wait, look at line 28:
ङ्ख्यॆना(णा)ङ्गिरोनामकेन?
Wait, let's search for

प्रपा०८ अनु० २] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ६०३
पूर्ववदस्मिन्मनोमयेऽपि श्लोकमुदाहरति—
तदप्येष॒ श्लोको॑ भवति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकेऽष्टमप्रपाठके
तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थोऽनुवाकः ।
यतो॒ वाचो॒ निव॑र्तन्ते । अप्रा॑प्य॒ मन॑सा स॒ह । आन॑न्दं
ब्रह्म॑णो वि॒द्वान् । न बि॑भेति कदा॑चनेति, इति ।
वाचकाः शब्दा ज्ञापकेन मनसा सह ब्रह्मणः स्वरूपभूतमानन्दमप्राप्य यस्माद्ब्र-
ह्मानन्दान्निवर्तन्ते तद्ब्रह्मानन्दं विद्वान्मनोमयोपाधिविशिष्टमुपासीनः कदाचिदपि न
बिभेति । जातिगुणाद्यभावान्न ब्रह्मणि वाचकशब्दप्रवृत्तिः ।
एतच्च नैष्कर्म्यसिद्धावुक्तम्—
“ षष्ठीगुणक्रियाजातिरूढयः शब्दहेतवः