तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

त्पत्त्यभिवृद्धिहेतुत्वादप्युपास्यमन्नं प्रशस्तम् । अन्नशब्दनिर्वचनपर्यालोचनेऽपि सर्व
देहकारणत्वेनान्नस्य प्रशस्तत्वमवगम्यते । अद्यते सर्वैः प्राणिभिर्जीवनार्थं भक्ष्यत
इत्यन्नम् । यद्वा सर्वान्प्राणिनोऽत्ति भक्षयति संहरतीत्यन्नम् । सर्वेऽपि देहा अन्नरस-
वैषम्योत्पादितरोगादिना म्रियन्त इति लोके प्रसिद्धम् । श्रौत इतिशब्द उदाहृत-
श्लोकसमाप्त्यर्थः, कोशसमाप्त्यर्थश्च । यः पुमान्गुहाहितं ब्रह्मतत्त्वं बुभुत्सते तं प्रति
बोधद्वारभूतोऽयमन्नमयकोशोऽभिहितः । द्वारत्वं चास्य पुत्रमित्रकलत्रगृहक्षेत्रादिबाह्य-
विषयासक्तिं निवार्य देहमात्रपर्यवसायित्वसंपादनादुपपद्यते । प्राणिनां हि स्वभावत
एव पुत्रादिष्वात्मव्यवहारो भवति । तं च श्रुतिरनुवदति—‘‘आत्मा वै पुत्रना-
मासि ’’ इति । ऐतरेयकेऽप्याम्नायते— ‘‘सोऽस्यायमात्मा पुण्येभ्यः कर्मभ्यः प्रति-
धीयतेऽथास्यायमितर आत्मा कृतकृत्यो वयोगतः प्रैति ’’ इति । अस्यायमर्थः—
पुत्रवतो गृहस्थस्य द्वावात्मानौ पुत्ररूपः पितृरूपश्चेति । अस्य गृहिणः संबन्धी सोऽयं
पुत्ररूप आत्मा श्रौतस्मार्तपुण्यकर्मानुष्ठानार्थं गृहेऽवस्थाप्यते । पितृरूपस्तु स्वस्य कर्त-
व्यानि सर्वाणि कृत्वा वयोगत आयुष्येण विरहितो म्रियत इति । ईदृशं पुत्रादावात्म-
त्वारोपं भगवान्भाष्यकार उदाजहार—‘‘पुत्रभार्यादिषु विकलेषु सकलेषु वाऽह-
मेव विकलः सकलो वेति बाह्यधर्मानात्मन्यध्यस्यति’’ इति स्वस्माद्भेदस्य पुत्रे प्रती-
यमानत्वात्तस्मिन्नात्मत्वव्यवहारः सिंहो देवदत्त इतिवत् । तर्ह्यमुमेव मुख्यताभावं बोध-
यितुं पुत्रमित्रादिकाद्वाह्यात्सर्वस्माल्लोकाद्व्यावर्त्याऽऽत्मतत्त्वबुद्धिं देहे संकोचयितुमन्नमय
आत्मोपदिष्यते । एतमेवाभिप्रायमुपरिष्टाद्विस्पष्टी करिष्यति—‘‘ स य एवंवित् ।
अस्माल्लोकात्प्रेत्य । एतमन्नमयमात्मानमुपसंक्रामति ’’ इति । यस्तु बाह्यविषयासक्तिवा-
सनाप्राबल्यात्सकृदुपदेशमात्रेणान्नमयात्मनि न पर्यवस्यति तस्य तत्पर्यवसानार्थं तद्वि-
षयोपासनोपदिष्टा । स चोपासको निरन्तरमन्नमयमात्मानमुपासीनो बाह्यविषयेभ्यो व्यावृ-
त्तोऽर्थादन्नमये पर्यवस्यति । यदि कश्चिदल्पायुः सन्नुपरितनस्य प्राणमयादिविवेकस्या-
भावेन ब्रह्मतत्त्वबोधस्य संपूर्त्यभावादुक्तोपासनं कुर्वन्नेव म्रियेत । तदानीमुक्तरीत्या तस्य
सर्वान्नप्राप्तिर्भवति । ईदृशमेव विषयमभिप्रेत्य भगवतोक्तम्—
‘‘प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।
शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते’’ ॥ इति ।
तदेवं विषयाभिमुख्यनिवृत्त्यर्थमन्नमयकोशमुपादिश्य प्रसङ्गात्तदुपासनं तत्फलं चोक्तम् ।
अथ विषयेभ्यो निवृत्तस्यान्नमयकोशादप्यन्तःप्रवेशाय प्राणमयकोशमुपदिशति—
तस्मा॑द्वा ए॒तस्मादन्न॑रसम॒यात् । अन्योऽन्तर॑
आ॒त्मा प्रा॑णम॒यः । तेनै॑ष पू॒र्णः, ॥ इति ।
१ ग. द्वारं वा° । २ घ. ॰त्त्वादन्नु° । ३ ग. ॰वृत्त्यर्था° । ४ ग. म्रियते । तत्तदां ।
७५