तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

दिकं च श्रुत्यविरोधादभ्युपगच्छामः । यत्तु जीव उत्पद्यत इत्युक्तं तदसत् । कृतनाशा-
कृताभ्यागमप्रसङ्गात् । पूर्वसृष्टौ यो जीवस्तस्मिन्नुत्पत्तिमत्त्वेन प्रलयदशायां विनष्टे सति
तत्कृतयोर्धर्माधर्मयोर्फलप्रदत्वेन विनाशः प्रसज्येत । अस्मिंश्च कल्प उत्पद्यमानस्य नूतन-
जीवस्य धर्माधर्मयोः पूर्वमननुष्ठितयोः सतोरिह सुखदुःखप्राप्तिर्भवतीत्यकृताभ्यागमः
प्रसज्येत । तस्माज्जीवोत्पत्त्यादिकं न युक्तम्” ।
तृतीयपादे नवभिरधिकरणैराकाशादिसृष्टिर्विचारिता । तत्र *प्रथमाधिकरणमा-
रचयति—
“व्योम नित्यं जायते वा हेतुत्रयविवर्जनात् ।
जनिश्रुतेश्च गौणत्वान्नित्यं व्योम न जायते ॥
एकज्ञानात्सर्वबुद्धेर्विभक्तत्वाजनिश्रुतेः ।
विवर्ते कारणैकत्वाद्व्रह्मणो व्योम जायते ॥
तैत्तिरीये—“तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः” इति श्रूयते । तत्राऽऽ-
काशं नित्यं न तु जन्मवत् । कुतः । आकाशोत्पादकस्य समवाय्यसमवायिनिमित्तरूप-
कारणत्रितयस्य दुःसंपादत्वात् । संभूत इति जनिश्रुतिस्तु संप्रतिपन्नब्रह्मकार्यवद्वयोम्नि
सत्ताश्रयत्वगुणयोगात्प्रवृत्ता । तस्मादनाद्यनन्तं व्योम न जायत इति प्राप्ते ब्रूमः—
एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं तावदशेषेषु वेदान्तेषु डिण्डिमः । तच्च व्योम्नो ब्रह्म-
कार्यत्वे मृद्घटन्यायेन ब्रह्माव्यतिरेकादुपपादयितुं सुशकम् । नान्यथा । किंचाऽऽकाशं
जायते विभक्तत्वाद्वटवत् । न चायमसिद्धो हेतुः । वाय्वादिवैलक्षण्यस्याऽऽकाशे प्रति-
द्धत्वात् । नापि ब्रह्मण्यनैकान्तिकत्वम् । सर्वात्मकस्य ब्रह्मणः कस्माच्चिदपि विभक्त-
त्वस्य दुर्भणत्वात् । जनिश्रुतिश्चोत्पत्तिवादिनाऽनुगृहीता भवति । यत्तु कारणत्रितया-
संभव इत्युक्तम् । तदसत् । आरम्भवादे त्रितयापेक्षायामपि विवर्तवादे तदनपेक्षत्वात् ।
तस्मादेतेभ्यो हेतुभ्यो ब्रह्मणः कारणाद्व्योम जायते” ।

• द्वितीयाधिकरणमारचयति---
  “ वायुर्नित्यो जायते वा छान्दोग्येऽजन्यकीर्तनात् ।
  सैषाऽनस्तमिता देवतेत्युक्तेश्च न जायते ॥
  श्रुत्यन्तरोपसंहाराद्गौण्यनस्तमयश्रुतिः ।
  वियद्वज्जायते वायुः स्वरूपं ब्रह्म कारणम् ॥

• न वियदश्रुतेः—ब्र० सू० अ० २ पा० ३ अ० १ सू० १ । × एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः-
  ब्र० सू० अ० २ पा० ३ अ० २ सू० ८ ।
  १ ग. घ. ॰मत्त्वे प्र॰ । २ ख. ॰सज्येतेति कृतविप्रणाशः । अ° । ३ ग. ॰सज्यते । त° ।
  ४ ख. ॰शेषवे° ।