स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

336 स्मृतिचन्द्रिकायां
करिष्ये करवै करवाणीति वा ब्राह्मणानुज्ञापनं, तथाऽस्त्विति
ब्राह्मणैः प्रतिवचनं भवेदित्याह शौनकः—'अनग्निकश्चेदाद्यं
गृहीत्वा भवत्स्वेवाग्नौकरणमिति पूर्ववत्तथाऽस्तु' इति। अनग्नि-
कश्चेत् ब्राह्मणपाणावग्नौकरणहोमं कुर्याच्चेत्। आद्यं घृताक्तमन्नम्।
पूर्ववत् ब्राह्मणानुज्ञापनमिति शेषः। तथाऽस्त्विति ब्राह्मणानां
प्रतिवचनमिति शेषः। यत्तु स्मृत्यर्थसारेऽभिहितं—'पाणिहोमे
त्विध्ममेक्षणविप्रानुज्ञा न सन्ति' इति, तत्र विप्रानुज्ञाभावो-
क्तिरेतद्वचनादर्शननिबन्धनेत्युपेक्षणीया। मेक्षणाभावोक्तिरपि
चिन्त्या, मेक्षणकार्यस्य विध्यदर्शनात्। यच्च तत्रैवाभिहितं
'परिसमूहनपर्युक्षणे स्तः' इति, तदपि चिन्त्यं, तयोर्दृष्ट-
कार्यस्य धूल्यपगमादेरत्राभावात्। नियमादृष्टमात्रस्याप्रयोजक-
त्वात्। यस्य त्वदृष्टसंस्कारः कार्यं परिस्तरणस्य तदत्रास्ति।
तथाच यमः—
अग्नौकरणवत्तत्र होमो दैवकरे भवेत्।
पर्यस्तदर्भानास्तीर्य यतो ह्यग्निसमो हि सः॥
इति। दैवकरो वैश्वदैविकब्राह्मणपाणिः। पर्यस्तदर्भाः परितः
सर्वतो न्यसनीयदर्भाः परिस्तरणदर्भा इति यावत्। दैव-
करग्रहणं पित्र्यब्राह्मणकरस्याप्युपलक्षणार्थम्। ब्राह्मणपाणौ
हुतं तदानीय तदानीमेव ब्राह्मणेन न भोक्तव्यं, अपितु
भोजनकाले। तथाच बह्वृचगृह्यपरिशिष्टं—

श्राद्धकाण्डे परिवेषणविधिः. 337
अन्नं पाणितले दत्तं पूर्वमश्नन्त्यबुद्धयः ।
पितरस्तेन तृप्यन्ति शेषान्नं न लभन्ति ते ॥
यच्च पाणितले दत्तं यच्चान्यदुपकल्पितम् ।
एकीभावेन भोक्तव्यं पृथग्भावो न विद्यते ॥
शेषान्नं विप्रभोजनार्थं सम्पादितमन्नम् । पित्र्यब्राह्मणपाणित-
लादन्यत्र पितृयज्ञवदग्नौकरणम् । पैतृकश्राद्धे मातामहश्राद्धे
च वैश्वदैविकं तन्त्रं, द्रव्यदेवतावदधिकरणकारकैक्यस्यापि
सम्प्रतिपन्नत्वात् । पित्र्यब्राह्मणपाणितले क्रियमाणं तु मातामह-
ब्राह्मणपाणितलेऽप्यावृत्त्या कार्यं, अधिकरणकारकैक्यस्यासम्प-
तिपन्नत्वात् । अत एव कात्यायनः—
मातामहस्य भेदेऽपि कुर्यात्तन्त्रे च साग्निकः ॥
इति । अयमर्थः—मातामहस्य ब्राह्मणपाणौ पृथगग्नौकरणं
कुर्यात् । एतच्च वैश्वदैविकभेदपक्षे तन्त्रपक्षे च समानमिति ।
यस्मिन् विषये साग्निकस्य पाणौ अग्नौकरणमुक्तं तस्मिन्विषये
इदं वचनं द्रष्टव्यम् ।
इति स्मृतिचन्द्रिकायामुभयविधाग्नौकरणार्थाग्निनिर्णयः.
अथ परिवेषणविधिः.
तत्रादावमत्राणि सति सम्भवे श्रेष्ठानि सम्पाद्यानि ।
दैवे सौवर्णानि श्रेष्ठानि । पित्र्ये राजतानि । तथाच श्रेष्ठा-
नीत्यनुवृत्तावत्रिः—
SMRITI CHA.—VOL. V. 43

338 स्मृतिचन्द्रिकायां

भोजने हेमरूप्याणि दैवे पित्र्ये यथाक्रमम् ।
इति । एतेषामलाभे विष्णुः—'तैजसानि पात्राणि दद्यात्'
इति । तैजसानि कांस्यताम्रादीनि । तेषामलाभे पालाशपर्ण-
निर्मितानि—
पालाशेभ्यो विना न स्युः पर्णपात्राणि भोजने ।
इत्यत्रिणाऽभिधानात् । पर्णपात्रपक्षेऽपि घृतादिद्रव्यधारणार्थं तै-
जसानि सति सम्भवे सम्पाद्यानि । 'घृतादिदाने तैजसानि
पात्राणि' इति विष्णुस्मरणात् । तेषामभावे पालाशपर्णनि-
र्मितपत्रपुटानि घृतादिधारणार्थानि भवन्ति न कदाचिन्मृन्मय
पात्राणि,
न मृन्मयानि कुर्वीत भोजने दैवपित्र्ययोः ।
इत्यत्रिस्मरणात् । यथासम्भवलब्धानां चैतेषां पात्राणां द्विः
प्रक्षाळनं कार्यं, तत्रादावपो निनीय हस्तेन निर्मृज्य प्रक्षाळनं,
अनन्तरं जलेनैव । तथाच ब्रह्माण्डपुराणम्—
प्रक्षाळ्य हस्तपात्रादि पश्चादद्भिर्विधानवत् ।
प्रक्षाळनं जलं दर्भैः तिलैर्मिश्रं क्षिपेच्छुचौ ॥
हस्तपात्रादीति मध्यमपदलोपी समासः । हस्तनिर्मृष्टं पात्रादि
प्रक्षाळयेदर्थः । पात्रशब्देन तलमुक्तं, आदिशब्देन घृतादे-
र्धारणार्थानि गृह्यन्ते । पात्रप्रक्षाळनानन्तरं याज्ञवल्क्यः—
हुतशेषं प्रदद्यात्तु भाजनेषु समाहितः ।
यथालाभोपपन्नेषु रौप्येषु तु विशेषतः ॥
भाजनेषु 'पित्र्यब्राह्मणार्थभाजनेष्वित्यर्थः, रौप्येषु तु विशेषत

339

इति पित्र्यकर्मणि प्रशस्तरौप्यसमभिव्याहारात् । शौनकेन तु
स्पष्टमुक्तम्—
हुत्वाऽग्नौ परिशिष्टं तु पितृपात्रेष्वनन्तरम् ।
निवेद्यैवापसव्येन परिवेषणमाचरेत् ॥
अपसव्येनेति पूर्वेणैव सम्बध्यते, न पुनरुत्तरेण ।
अपसव्येन कर्तव्यं पित्र्यं कृत्यं विशेषतः । ,
अन्नदानादृते सर्वमेवं मातामहेष्वपि ॥
इति कार्ष्णाजिनिस्मरणात् । अन्नदानं अन्नप्रक्षेपः परिवेषण-
मिति यावत् । एवञ्च श्राद्धकर्त्रा परिवेषणं कार्यमित्यर्थादु-
क्तम् । उक्तं च साक्षान्मनुना—
पाणिभ्यामुपसंगृह्य स्वयमन्नस्य बन्धुकम् ।
विप्रान्तिके पितॄन् ध्यायन् शनैरुपरि निक्षिपेत् ॥
अन्नस्य बन्धुकं अन्नेन पूर्णं परिवेषणपात्रमिति यावत्। पाणिभ्या-
मुपसंगृह्य विप्रभोजनपात्रे शनैर्निक्षिपेत् । पितॄन् ध्यायन्निति
पित्र्यविप्रविषयं, दैवविप्रविषये अन्नमित्युक्तत्वात् ? । यत्तु
वायुपुराणेऽभिहितं—
परिवेषणं प्रशस्तं स्याद्भार्यया पितृतृप्तये ।
पितृदेवमनुष्याणां स्त्रीसाहाय्यं यतः स्मृतम् ॥
इति, तत्र प्रशस्तमित्यत्र परिचारककर्तृकपरिवेषणादिति शेषो
द्रष्टव्यः । स्वयंकर्तृकपरिवेषणापेक्षया प्राशस्त्यासम्भवात् । अत
एवानन्तरमुक्तं तत्रैव—

फलस्यानन्तता प्रोक्ता स्वयं तु परिवेषणे ।
इति । एवञ्च स्वयं पत्नी अन्ये वा नियताः शूद्रव्यतिरिक्ताः
परिवेषणं कर्तुमर्हन्तीत्यवगन्तव्यम् । पत्रचप्यसवर्णा न परिवे-
षणार्हा । अत एव नारायणेनोक्तं—
यद्द्रव्यं यत्पवित्रं च यत्पित्यं यत्सुखावहम् ।
द्विजातिभ्यस्सवर्णाया नार्या हस्तेन दीयते ॥
इति । हस्तेन हस्तद्वयेनेत्यर्थः ।
उभाभ्यामपि हस्ताभ्यां आहृत्य परिवेषयेत् ।
इति मत्स्येनोक्तत्वात् । हस्तद्वयेनापि न साक्षाद्देयं, किन्तु
दर्व्यादिद्वारा ।
हस्तदत्तास्तु ये स्नेहलवणव्यञ्जनादयः ।
दातारं नोपतिष्ठन्ति भोक्ता भुञ्जीत किल्बिषम् ॥
इति वृद्धशातातपेन साक्षाद्धस्तदत्तस्य दोषहेतुत्वस्मरणात् ।
दर्व्यादिकं च सति सम्भवे सुवर्णादिमयं ग्राह्यं,
[L15

अपवित्रेण दुर्लेपसंसर्गादिना अपवित्रेण । आयसेन अयोमय-
दर्व्यादिना । आयसे अयोमयपात्रेऽपि नैव परिवेषयेत् ।
अनिषिद्धदर्व्याद्यसम्भवेऽपि तत्रैवोक्तं—
तस्मादन्तरितं देयं पर्णेनाथ तृणेन वा ।
इति । यस्मादाहृत्य हस्तेन दानं निषिद्धं तस्मादनिषिद्धदर्व्या-
द्यसंभवे पर्णादिना प्रान्तरितं कृत्वा देयमित्यर्थः । भोक्तारं
द्विजं प्रत्याह वसिष्ठः—
उभयोर्हस्तयोर्मुक्तं पितृभ्योऽन्नं निवेदितम् ।
तदन्नं सम्प्रतीच्छन्ति असुरा दुष्टचेतसः ॥
तस्मादशून्यं हस्तेन कुर्यादन्नमुपस्थितम् ।
भाजनं तु समालभ्य तिष्ठेदोच्छेषणाद्द्विजः ॥
इति । परिवेषणोपक्रमप्रभृति भुक्तशिष्टस्य भाजनाद्बहिष्करण-
पर्यन्तं वामहस्तेन भाजनमपरित्यज्यैव वर्तेत । कण्डूयनार्थं
वामहस्तव्यापारसमये दक्षिणहस्तेन भाजनं समालभ्य वर्त्ते-
तेति तात्पर्यार्थः । परिवेषणारम्भप्रकारमाह शौनकः—
" पाकं सर्वमुपानीय संवेद्य च पृथक्पृथक् ।
विधिना दैवपूर्वं तु परिवेषणमाचरेत् ॥
इति । संवेद्य भोक्तॄणां संविदितं कृत्वेत्यर्थः ।
भक्ष्यभोज्यगुणानुक्त्वा भोजयेद्ब्राह्मणान् शनैः ।
इति बृहस्पतिस्मरणात् । पाकं सर्वमित्यस्यार्थो मनुना प्र-
पञ्चितः—

भक्ष्यं भोज्यं च विविधं मूलानि च फलानि च ।
हृद्यानि चैव मांसानि पानानि सुरभीणि च ॥
उपानीय च तत्सर्वं शनकैस्सुसमाहितः ।
परिवेशयेत्तु प्रयतो गुणान् सर्वान् प्रचोदयन् ॥
प्रचोदयन् प्रख्यापयन्नित्यर्थः । देवपूर्वं परिवेशयेदिति विधे
रर्थवादः पुराणे दर्शितः—
तप्यमानास्तपस्तीव्रं प्रेषिता ब्रह्मशासनात् ।
विश्वेदेवास्तु रक्षार्थं पितृयज्ञेषु सर्वदा ॥
अतः पूर्वं प्रदातव्यं तेभ्योऽन्नं पितृकर्मणि ।
इति । प्रदातव्यं भाजनेषु प्रक्षेप्तव्यम् । देवपूर्वं परिवेषणमा-
चरेदिति वदन् परिवेषणार्थं प्रथममाज्येनोपस्तरणं दैवपूर्वं
कृत्वा अन्नं दत्वा एवमेव पायसादि सर्वं पृथक्पृथक् परि-
वेषणीयमिति दर्शयति । अन्यान्यपि परिवेषणीयान्य(ह मनुः—
गुणांश्च सूपशाकाद्यान् पयो दधि घृतं मधु ।
विन्यसेत्प्रयतस्सम्यग्भूमावेव समाहितः ॥
गुणान् साक्षाद्भुजिक्रियानिर्वर्तकान् न तु ग्राहकतया गुणभूतान्
सूपशाकमध्वादीन् भूमौ निहितेषु स्वल्पभाजनेषु प्रक्षिपेत् न
प्रधानान्नार्थमहाभाजने निहितेष्वित्यर्थः । तथाच हारीतः—
‘ भूमावेव .निदध्यान्नोपर्युपरि पात्राणि ’ इति । अस्यार्थः—
यान्युपरिपात्राणि महाभाजनोपरि निधेयानि घृताद्याधारभूता-
नि स्वल्पपात्राणि तान्यत्र भूमावेव निदध्यात् न महाभाज-

श्राद्धकाण्डे परिवेषणविधिः। ३४३

नस्योपरीति । महाभाजनमप्यत्र पूर्वोक्तपिष्टकादिरचितपरित-
काख्यचतुरश्रमण्डलोपरि निधाय पायसापूपादि विविधमन्नं
प्रक्षिपेत् । न तु यन्त्रिकादेरुपरि निधायेति ‘भूतलान्नोद्धरे-
त्पात्रम्’ इत्यादिवचनसिद्धं बोद्धव्यम् । श्राद्धार्थं यद्यत्पा-
कादिनोपकल्पितं तत्सर्वं किञ्चित्किञ्चिदादायावश्यं परिवेषणी-
यम् । अत एव प्रचेतसोक्तं—
‘सर्वं च प्रकृतं दत्त्वा पात्रमालभ्य जपेत्’
इति । जप्यमाह पैठीनसिः— ‘पृथिवी ते पात्रं द्यौरपिधानं
ब्राह्मणस्य मुखे जुहोमि स्वधा’ इति । जपानन्तरं कात्या-
यनः— ‘वैष्णव्यर्चा यजुषा चाङ्गुष्ठमन्नेऽवग्राह्य’ इति । का
पुनरत्र वैष्णवी ऋक्, कस्य चाङ्गुष्ठमित्यपेक्षिते याज्ञवल्क्यः—
इदं विष्णुरिति त्वन्ने द्विजाङ्गुष्ठं निवेशयेत् ।
इति । यमस्तु सार्थवादमङ्गुष्ठनिवेशनविधिं वदन् अत्र वि-
नियुक्तयजुर्मन्त्रस्वरूपमाह—
अङ्गुष्ठमात्रो भगवान् विष्णुः पर्यटते महीम् ।
राक्षसानां वधार्थाय कोऽल्पवान् प्रहरिष्यति ॥
तस्माच्छ्राद्धेषु सर्वेषु अङ्गुष्ठग्रहणं स्मृतम् ।
विष्णो हव्यं च कव्यं च ब्रूयाद्रक्षेति च क्रमात् ॥
ब्रूयात् दैवे पित्र्ये चान्न इति शेषः । अत्र दैवेऽन्ने अङ्गुष्ठनिये-
शनात् प्राग्विष्णो हव्यं रक्षेति यजुर्ब्रूयात् । पित्र्येऽन्ने तु
विष्णो कव्यं रक्षेति यजुर्ब्रूयादिति । अत्रैवं वृद्धाचारा-

नुसारी प्रयोगः— यज्ञोपवीती दक्षिणं जान्वाच्य उद-
ङ्मुखः प्रथमं देवतार्थपरिविष्टमन्नमभ्युक्षणेनावोक्ष्य पात्रमालभ्य
'पृथिवी ते पात्रम्' इति जपाद्यङ्गुष्ठनिवेशनान्तं कृत्वा प्रा-
चीनावीती सव्यं जान्वाच्य दक्षिणामुखः पित्र्यं परिविष्ट-
मन्नमभ्युक्षणेनावोक्ष्य पात्रमालम्ब्य जपाद्यङ्गुष्ठनिवेशनान्तं कु-
र्यात् । एवं मातामहादिपात्रस्थानेषु अभ्युक्षणावोक्षणाद्यङ्गुष्ठ-
निवेशनान्तं कार्यम् । अभ्युक्षणावोक्षणाद्यङ्गुष्ठनिवेशनान्तं दैवे
पित्र्ये च ब्राह्मणानेकत्वे प्रतिब्राह्मणपात्रं कार्यम्,
एकैकस्याथ विप्रस्य गृहीत्वाऽङ्गुष्ठमादरात् ।
इति ब्रह्माण्डपुराणेऽभिधानात् । सर्वभाजनस्थेष्वन्नेषु अङ्गुष्ठ-
निवेशनानन्तरं चतुर्विंशतिमतेऽभिहितं—
पात्रालम्भं द्विजः कुर्यादिदं वोऽन्नमिति ब्रुवन् ।
इति । अयमर्थः—परिविष्टान्नाधारभूतपात्रालम्भनं वामहस्तेन
कृत्वाऽन्नत्यागात्पात्रमनुत्सृजन्नेव 'विश्वेदेवा इदं वोऽन्नम्'
इत्युच्चारयन्नन्नत्यागं कुर्यादिति । विष्णुस्त्वन्नत्यागात्प्राक् स्म-
र्तव्यमाह— 'नमो विश्वेभ्यो देवेभ्यः इत्यन्नमादौ प्राङ्मुखयो-
र्निवेदयेत्। पित्रे पितामहाय प्रपितामहाय च नामगोत्राभ्यामुदङ्मु-
खेषु' इति । चशब्दात्प्रपितामहाय च निवेदयेदित्याह ।
विश्वेभ्यो देवेभ्यः पित्रे पितामहाय चेति चतुर्थ्या विश्वेषां
देवानां पित्रादेश्च देवतात्वं प्रदर्श्यते । विश्वेदेवा देवता
पित्रादयो देवतेति स्मृत्वा निवेदनार्थं, प्राङ्मुखयोरुदङ्मुखेष्विति

सप्तम्या ब्राह्मणानामाहवनीयार्थत्वं प्रदर्श्यते । आहवनीयार्थे
ब्राह्मण इति स्मृत्वा निवेदनार्थम् । एतदुक्तं भवति—परि-
विष्टान्नसन्त्यागात्पूर्वममुकनामानौ विश्वेदेवा देवता इदमन्नं हविः
ब्राह्मण आहवनीयार्थे इत्यादि स्मृत्वा नमश्शब्दोच्चारणपू-
र्वकमन्नं निवेदयेदिति । तथा पिताऽमुकगोत्रोऽमुकशर्मा देवता
इदमन्नं हविर्ब्राह्मण आहवनीयार्थे पितामहोऽमुकगोत्रोऽमुकश-
र्मा देवता इदमन्नं हविर्ब्राह्मण आहवनीयार्थे इत्यादि स्मृत्वा
नमश्शब्दोच्चारणपूर्वकं निवेदयेदिति । एवं च श्राद्धाख्यं कर्म
होमात्मकमित्यवगम्यते । ततश्च निवेदयेदित्यनेन होमात्मकं कर्म-
कुर्यादिति वचोभङ्गया द्योत्यते । अत एव श्राद्धाख्यं कर्म
होमात्मकम् । अत एव ब्रह्मपुराणे—
एतद्रो अन्नमित्युक्त्वा विश्वान् देवांश्च यजेत् । इत्युक्तम् ।
होमयागोरत्यल्पभेदत्वाद्वोमात्मके श्राद्धे अनास्थया यजेदि-
त्युक्तिर्युज्यते । अहोमात्मकत्वे तु यजेदित्युक्तिरत्यन्तासमञ्जसा
स्यात् । तेनात्र श्राद्धाख्यं कर्म होमात्मकमित्यवगम्यते, ब्रा-
ह्मण आहवनीयार्थ इति स्मरणात् । अनन्तरं ब्राह्मणाध्या-
सितां भूमिं गयारूपां ध्यात्वा ब्राह्मणं च गदाधररूपं ध्या-
त्वाऽन्नं निवेदयेत् ॥
श्राद्धभूमौ गयां ध्यात्वा ध्यात्वा देवं गदाधरम् ।
ताभ्यां चैव नमस्कृत्य ततः श्राद्धं प्रवर्तयेत् ॥
इति पुराणेऽभिधानात् । वैश्वदेवान्नत्यागप्रकारमाह अत्रिः—
SMRITI CHA.—Vol. V. 44

346 स्मृतिचन्द्रिकायां
हस्तेन मुक्तमन्नाद्यमिदमन्नमुदीरयेत् ।
स्वाहेति च ततः कुर्यात्स्वसत्ताविनिवर्तनम् ॥
अयमर्थः—परिवेषकहस्तेन निर्मुक्तं परिविष्टमन्नाद्यं पुरोवर्ति-
त्वादिदमन्नमिति प्रदेयहविर्निर्देशार्थं देवतोद्देशकशब्दोच्चारणा-
नन्तरमुदीरयेत् । तत इदमन्नमित्युदीरणानन्तरं स्वाहेति हवि-
र्दानप्रकाशकं शब्दमुदीरयेत् । ततस्स्वाहाशब्दोदीरणानन्तरं
स्वसत्ताविनिवर्तनं कुर्यात् । स्वशब्देनात्र स्वत्वं निर्दिश्यते ।
स्वत्वस्य सद्भावः स्वसत्ता तस्या विनिवर्तनं निवर्तकं कर्म
यन्मानसं न ममेति बुद्धिरूपं स्वत्वत्यागाख्यं तत्कुर्यादिति ।
पित्रादिभ्योऽन्नत्यागप्रकारमपि स एवाह—
गोत्रसम्बन्धनामानि इदमन्नं ततस्स्वधा ।
पितृकर्मण्युदीर्याथ स्वसत्तां विनिवर्तयेत् ॥
अयमर्थः—पितृपितामहादिक्रमादेकैकं देवतात्वेनोद्दिष्टं पित्रे
अमुकगोत्रायामुकशर्मणे पितामहायामुकगोत्रायामुकशर्मणे इत्या-
दिगोत्रसम्बन्धनामानि चतुर्थ्यन्तान्युदीर्य ततः प्रदेयहविर्द्रव्य-
निर्देशकमिदमन्नमित्युदीर्य ततः कुर्याद्दानप्रकाशकं स्वधाशब्द-
मुदीर्य स्वसत्तां विनिवर्तयेत् । स्वत्वध्वंसकरं न ममेति बुद्धि-
रूपं मानसं कर्म कुर्यादिति । एवं विष्णुत्रिवचनाविहितान्न-
त्यागप्रकार एव व्यक्तीकरणार्थं प्रयोगसौकर्यार्थं च पुनः
प्रपञ्चेनोच्यते। मातुः प्रपितामहार्थेऽन्ने अङ्गुष्ठनिवेशनान्तरं वैश्व-
दैविकब्राह्मणसंनिधावुदङ्मुख उपविश्योपवीती दक्षिणं जान्वाच्य

दक्षिणहस्तेन यवसहितमुदकमादाय सव्यहस्तेन पात्रमालभ्य
पुरूरवार्द्रवसंज्ञिका विश्वेदेवा देवता इदमन्नं हविर्ब्राह्मण-
आहवनीयार्थे इयं भूर्गया अयं भोक्ता ब्राह्मणो गदाधरः
पुरूरवार्द्रवसंज्ञिकेभ्यो विश्वेभ्यो देवेभ्य इदं परिविष्टमन्नमा-
तृप्तेः परिवेक्ष्यमाणं च स्वाहा नमो नममेत्युक्त्वा भाजनसमीपे
यवसहितमुदकं निनीय भक्त्या प्रणामं कुर्यात् । वैश्वदैविक-
ब्राह्मणानैकत्वे तत्तद्भाजने परिविष्टमन्नमेवं त्यजेत् । ततः
पित्र्यब्राह्मणसंनिधौ दक्षिणामुख उपविश्य सव्यं जान्वाच्य
प्राचीनावीती हस्तेन तिलानुदकं चादाय वामहस्तेन पात्र-
मालभ्य अस्मत्पिताऽमुकगोत्रोऽमुकशर्मा वसुरूपः सपत्नीको
देवतेदमन्नं हविरित्यादि ब्राह्मणो गदाधर इत्यन्तं पूर्ववदुक्त्वा
अस्मत्पित्रेऽमुकगोत्रायामुकशर्मणे वसुरूपाय सपत्नीकाय परि-
विष्टमन्नमातृप्तेः परिवेक्ष्यमाणं च स्वधा नमो न ममेत्युक्त्वा
भाजनसमीपे तिलसहितमुदकं निनीय भक्त्या प्रणामं कुर्यात् ।
ब्राह्मणानैकत्वे तंत्तद्ब्राह्मणभाजने परिविष्टमन्नमेवं त्यजेत् ।
पितामहादिभ्योप्येवमेवान्नत्यागः । अस्मत्पितामहोऽमुकगोत्रोऽ-
मुकशर्मा रुद्ररूपः सपत्नीकः........अस्मत्पितामहायमुकगोत्राया-
मुकशर्मणे रुद्ररूपायेति पितामहीयान्नत्यागे विशेषः । अस्म-
त्प्रपितामहोऽमुकगोत्रोऽमुकशर्माऽऽदित्यरूपः सपत्नीकः........
प्रपितामहायामुकगोत्रायामुकशर्मणे आदित्यरूपायेति प्रपिता-
महीयान्नत्यागे विशेषः । अस्मन्मातामहोऽमुकगोत्रोऽमुकशर्मा

348 स्मृतिचन्द्रिकायां

वसुरूपः सपत्नीकः............मातामहायामुकगोत्रायामुकशर्मणे
वसुरूपायेत्यादिविशेषः । मातुःपितामहीयान्नत्यागे विशेषः,
मातुःप्रपितामहीयान्नत्यागे विशेषश्च स्वयमूह्यः । मातुःपिता-
महादिस्थानेऽपि ब्राह्मणानेकत्वे पूर्वोक्तप्रकारेणान्नत्यागावृत्तिः ।
यदा तु पित्रादीनामेक एव ब्राह्मणस्तदा यावन्त उद्देश्या-
स्तावतो भागानेकस्मिन् भाजने परिविष्टस्यान्नादेर्बुद्ध्या कृत्वा
एकैकं भागमेकैकं पित्रादिकमुद्दिश्य त्यजेत् । यदा त्वतिथि-
र्भोजनार्थमुपविष्टस्तदा तं गन्धपुष्पादिभिरर्चयित्वा पितृभ्योऽ-
न्नत्यागानन्तरं अस्मै ब्राह्मणाय विष्णुरूपाय शिवरूपाय वा
इदमन्नमातृप्तेः परिवेक्ष्यमाणं च नमो न ममेति परिविष्टमन्नं
त्यजेत् । अत्र विष्णुपुराणं—
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ।
तृप्तिं प्रयान्तु ते भक्त्या यन्मयैतदिहाहृतम् ॥
मातामहस्तृप्तिमुपैतु तस्य
तथा पिता तस्य पिता च योऽन्यः ।
विश्वे च देवाः परमां प्रयान्तु
तृप्तिं प्रणश्यन्तु च यातुधानाः ॥
यज्ञेश्वरो हव्यसमस्तकव्य-
भोक्ताऽव्ययात्मा हरिरीश्वरोऽत्र ।
तत्सन्निधानादपयान्तु सद्यः
रक्षांस्यशेषाण्यसुराश्च सर्वे ॥

श्राद्धकाण्डे परिवेषणविधिः । ३४९

एवमुक्तपौराणिकश्लोकजपानन्तरं लघुयमः—
अन्नहीनं क्रियाहीनं मन्त्रहीनं च यद्भवेत् ।
सर्वमच्छिद्रमित्युक्त्वा ततो यत्नेन भोजयेत् ॥
अच्छिद्रं जायतामित्यध्याहारेणाच्छिद्रभाषणवाक्यं पूरणीयं,
साकाङ्क्षत्वात् । बोधायनेन तु अच्छिद्रं जायतामित्येवोक्तम् ।
यद्यपि लघुयमवचनादच्छिद्रभाषणानन्तरमेव भोजनप्रतीतेरापो-
शनहस्तेषु ब्राह्मणेषु सत्स्वाच्छिद्रभाषणं कार्यमिति प्रतिभाति,
तथाऽपि प्रागेवापोशनतः कार्यं न पश्चात् । तथाऽऽह प्रचेताः—
आपोशनकराग्राणामच्छिद्रस्य च भाषणात् ।
निराशाः पितरो यान्ति देवैस्सह न संशयः ॥
किं तर्हि आपोशनदानान्तरं कर्तव्यमित्युक्ते स एवाह—
आपोशनं प्रदायाथ सावित्रीं त्रिजपेदथ ।
मधु वाता इति तृचं मध्वित्येव त्रिकं तथा ॥
मध्वित्येतावात्त्रिरावर्तनीयमिति चतुर्थपादस्यार्थः । व्याहृतीर्ज-
पित्वा सावित्रीं जपेत्, 'सव्याहृतिकां गायत्रीम्' इति
याज्ञवल्क्यस्मरणात् । आपोशनदानविधानान्नित्यभोजनाश्रित-
नियमाः पर्युक्षणादयः प्राणाहुत्यन्ता भोक्तृणामत्रापि सन्तीति
गम्यते । अत एव कस्यचिद्भोजननियमस्यात्र प्रतिषेधार्थं तद-
नुष्ठाने दोषमाह भरद्वाजः—
पितॄणामन्नमादाय बलिं यस्तु प्रयच्छति ।
स्तेयेन ब्रह्महा तेन सुवर्णस्तेयकृद्भवेत् ॥

पितॄणामन्नं देवपित्रर्थं परिविष्टमन्नम् । अत एव सामान्येनो-
क्तमत्रिणा—
दत्ते वाऽप्यथवाऽदत्ते भूमौ यो निक्षिपेद्बलिम् ।
तदन्नं निष्फलं याति निराशैः पितृभिर्गतैः ॥
बलिं नित्यभोजननियमविधिषूक्तं बलिं,
भोजनात्किञ्चिदन्नाग्रं धर्मराजाय वै बलिम् ।
दत्त्वाऽथ चित्रगुप्ताय प्रयतश्चेदमुच्चरेत् ॥
इति विहितमिति यावत् । व्याहृत्यादिजपानन्तरं याज्ञवल्क्यः—
‘जप्त्वा यथासुखं वाच्यम्’ इति । यथासुखमिति पदमपरि-
पूर्णत्वादन्विताभिधानात् पदान्तरमपेक्षते । तेन जुषध्वमिति
पदमध्याहार्यम् । अत एव—
जुषध्वमिति ते चोक्तास्सम्यग्विधृतभाजनाः ।
कृतमौनास्समश्नीयुरापोशनादनन्तरम् ॥
इति व्यासेनोक्तम् । आपोशनादनन्तरं अमृतोपस्तरणमसीति
मन्त्रेणापः पीत्वा तदनन्तरमित्यर्थः । प्राणाहुतयस्त्वशनक्रिया-
यामनुप्रविष्टा इति तासां करणेऽपि समश्नीयुरापोशनादन-
न्तरमित्यस्य न कश्चिद्विरोधः । भोक्तुमुपक्रान्तेषु ब्राह्मणेषु
श्राद्धकर्तुः कर्तव्यमाह कात्यायनः—‘अश्नत्सु जपेद्व्याहृति-
पूर्वा गायत्रीं सप्रणवां सकृत्त्रिर्वा रक्षोघ्नीः पित्र्यमन्त्रान्
पुरुषसूक्तमप्रतिरथमन्यानि च पवित्राणि’ इति । रक्षोघ्नीः
‘कृणुष्व पाजः प्रसितिं न पृथ्वीम्’ इत्याद्या ऋचः । पित्र्य-

श्राद्धकाण्डे परिवेषणविधिः. 351
मन्त्राः—'उदीरतामवरे' इत्यादयः । अप्रतिरथः—'आशुशिशि-
शानः' इति सूक्तम् । मनुरपि—
स्वाध्यायं श्रावयेत्पित्र्ये धर्मशास्त्राणि चैव हि ।
आख्यानानीतिहासांश्च पुराणान्यखिलानि च ॥
श्रावयेद्यज्ञोपवीतीति शेषः ।
अपसव्येन कर्तव्यं सर्वं श्राद्धं यथाविधि ।
सूक्तस्तोत्रजपं मुक्त्वा विप्राणां च विसर्जनम् ॥
इति जमदग्निस्मरणात् । सूक्तस्तोत्रग्रहणं भुञ्जानेषु विप्रेषु
यद्यज्जप्यं तस्य सर्वस्योपलक्षणार्थम् । बृहस्पतिस्तु मन्त्रादि-
जपादन्यदपि कर्तव्यमाह—
भक्ष्यभोज्यगुणानुक्त्वा भोजयेद्ब्राह्मणान् शनैः ।
इति । भोक्तारं भोजयितारं च प्रत्याह वृद्धशातातपः—
अपेक्षितं याचितव्यं श्राद्धार्थमुपकल्पितम् ।
न याचते द्विजो मूढः स भवेत्पितृघातकः ॥
अपेक्षितं यो न दद्याच्छ्राद्धार्थमुपकल्पितम् ।
कृपणो मन्दबुद्धिश्च न स श्राद्धफलं लभेत् ॥
न केवलं श्राद्धफलालाभः अपितु कष्टतमजन्मप्राप्तिरपि ।
तथाच निगमः—
अपेक्षितं न दद्याद्यश्श्राद्धार्थमुपकल्पितम् ।
अथ कृच्छ्रासु घोरासु तिर्यग्योनिषु जायते ॥

352 स्मृतिचन्द्रिका
यत्तु वायुपुराणेऽभिहितं—
याचते यदि दातारं ब्राह्मणो ज्ञानवर्जितः ।
पितरस्तस्य रुष्यन्ति दातुर्भोक्तुर्न संशयः ॥
यच्च यमेन—
कृच्छ्रद्वादशरात्रेण मुच्यन्ते कर्मिणस्ततः ।
तस्माद्विद्वान्नैव दद्यान्न याचेन्न तु दापयेत् ॥
इति । तत् श्राद्धार्थमनुपकल्पितवस्तुविषयं, सामान्येनाभिधा-
नात् । श्राद्धार्थमुपकल्पितान्नादिविषयेऽप्यत्यन्ताधिकं दाता न
दद्यात् । भोक्ता च न प्रतिगृह्णीयात् । तथा च शङ्खलिखितौ—
'नात्यधिकं दद्यान्न प्रतिगृह्णीयात्' इति । अत्यधिकान्नस्या-
परिग्रहणार्थं पूर्वपरिविष्टं प्रभूतमत्रास्ति किमन्येनेति भोक्त्रा
न वक्तव्यं, किंतु हस्तसंज्ञया सूचनीयम् । तथाच तावेव—
'अन्नपानादि न प्रभूतमिति ब्रूयुरन्यत्र हस्तसंज्ञायाः' इति ।
निगमोऽपि—
नान्नपानादिकं श्राद्धे वारयेन्मुखतः क्वचित् ।
अनिष्टत्वाद्वहुत्वाद्वा वारणं हस्तसंज्ञया ॥
एवं याचनमपि न मुखतः कुर्यात्, मौनभङ्गप्रसङ्गात् । तेन
तदपि हस्तसंज्ञया कार्यम् । एवं दात्राऽपि पुनर्दानसमये
अत्यधिकदानं न भविष्यतीति ज्ञापनार्थमीषददामीति मुखतो
न वक्तव्यम् । किंतु तूष्णीं किंचित् प्रदर्श्य प्रतिषेधसूचकहस्त-
सङ्केताभावेऽभ्यनुज्ञासूचकहस्तसङ्केते वा देयम् । यदाह यमः—

यावद्धविष्यं भवति यावदिष्टं प्रदीयते ।
तावदश्नन्ति पितरो यावन्नाह ददाम्यहम् ॥
इति । परिविष्टान्नेषु यन्निरवशेषतया भुक्तं यच्च भोक्तुं पुनः-
पुनर्गृह्यते तत्तस्येष्टमित्यनुमाय तदानीय प्रदर्श्य प्रतिषेधसूच-
नाभावे देयम् । तथाच स एव—
यद्यद्रोचेत विप्रेभ्यस्तद्दद्यादविमत्सरः ।
इति । मत्सरग्रहणं दोषान्तराणामुपलक्षणार्थम् । अत एव
ब्रह्माण्डपुराणं—
न चाश्रु पातयेज्जातु न शुक्तां गिरमीरयेत् ।
न चोद्वीक्षेत भुञ्जानं न च कुर्वीत मत्सरम् ॥
न दीनो न च वा क्रुद्धो न चैवान्यमना नरः ।
एकाग्रमाधाय मनः श्राद्धं कुर्यात्सदा बुधः ॥
इति । शुक्तां निष्ठुराम् । कार्ष्णाजिनिरपि—
कुर्यादथापरिश्रान्तो दम्भाहङ्कारवर्जितः ।
क्रोधं लोभं तथा मोहं वर्जयेच्छ्राद्धकर्मणि ॥
इति । समानेषु स्वस्य श्रैष्ठयसिद्धये परमश्रेष्ठानि भक्ष्यभो-
ज्यानि दद्यादित्याह स एव—
भक्ष्यभोज्यानि चोष्याणि पेयलेह्ययुतानि च ।
सर्वश्रेष्ठानि यो दद्यात्सर्वश्रेष्ठो भवेन्नरः ॥
दत्तेषु भक्ष्यादिषु आतृप्तेः स्वेच्छया न किञ्चिदवशेषयेत् ।
Smriti Cha.—Vol. V. 45

354 स्मृतिचन्द्रिकायां
तथाच सुमन्तुः—
अक्रोधनो रसान् सम्यगद्याद्यद्यस्य रोचते ।
आवृत्तेर्भोजनं तेषां कामतो नावशेषणम् ॥
इति स्मृतिचन्द्रिकायां परिवेषणविधिः.
अथान्यान्यपि निमन्त्रितब्राह्मणविषयाणि
कानिचिद्वचनानि लिख्यन्ते.
तथाच प्रचेताः—
पीत्वाऽऽपोशनमश्नीयात् पात्रदत्तमगर्हितम् ।
सर्वेन्द्रियाणां चापल्यं न कुर्यात्पाणिपादयोः ॥
इन्द्रियादिषु चापल्यं भोजनार्थव्यापारादभ्यधिकव्यापारः ।
तस्मिंस्तु कृते भुक्तमन्नं न पितॄन् प्रीणातीत्याह हारीतः—
उद्धृत्य पाणी विहसन् सक्रोधो विस्मयान्वितः ।
श्राद्धकाले तु यत् भुङ्क्ते न तत्प्रीणाति वै पितॄन् ॥
बोधायनोपि—
पादेन पादमाक्रम्य यो भुङ्क्तेऽनापदि द्विजः ।
नैवासौ भोज्यते श्राद्धे निराशाः पितरो गताः ॥
वाग्व्यापारस्सर्वोपि न कार्यः । यदाह निगमः—‘तूष्णीं
भुञ्जीरन्नविलोकयमाना अनुद्धृत्य पात्रम्’ इति । अविलो-
कयमानाः दिश इति शेषः । मनुरपि—

355

अत्युष्णं सर्वमन्नं स्यादश्नीरंश्चैव वाग्यताः ।
न च द्विजातयो ब्रूयुः दात्रा पृष्टान् हविर्गुणान् ॥
अश्नीरंश्चैवेवैवशब्देन एकपङ्क्त्युपविष्टब्राह्मणेषु भुञ्जानेषु क-
थञ्चिदन्योन्यस्पर्शने सत्यपि भोजनोपरमो नैव कार्य इत्याह ।
अत एव शङ्खः—
श्राद्धपङ्क्तौ तु भुञ्जानो ब्राह्मणो ब्राह्मणं स्पृशेत् ।
तदन्नमसृजन् भुक्त्वा गायत्र्यष्टशतं जपेत् ॥
वाग्यमनविधानादेव हविर्गुणवचननिषेधसिद्धौ पुनर्निषेधो ह-
स्तसङ्केतेनाप्यतत्सूनार्थः । अतो हस्तसङ्केतेनापि हविर्गुण-
कथने दोषमाहात्रिः—
हुङ्कारेणापि यो ब्रूयाद्धस्ताद्वाऽपि गुणान्वदेत् ।
भूतलाच्चोद्धरेत्पात्रं मुखेद्धस्तेन वाऽपि तत् ॥
प्रौढपादो बहिःकक्षो बहिर्जानुकरोऽथवा ।
अङ्गुष्ठेन विनाऽश्नाति मुखशब्देन वा पुनः ॥
पीतावशिष्टतोयादि पुनरुद्धृत्य वा पिबेत् ।
खादितार्धं पुनः खादेन् मोदकादि फलानि वा ॥
मुखेन वा धमेदन्नं निष्ठीवेत् भाजनेऽथवा ।
इत्थमश्नन् द्विजः श्राद्धं हत्वा गच्छत्यधोगतिम् ॥
प्रौढपाद आसनाध्यारोपितपादः । बहिःकक्ष उत्तरवासोबहि-
र्भूतकक्षद्वयः । भूतलात्पात्रोद्धरणे दोषोऽन्नाद्याधारमहाभाजन-
विषयः । पानाद्याधारलघुपात्रस्य 'पुनरुद्धृत्य वा पिबेत्' इत्य-