सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

सर्वार्थसिद्धि: तत्त्वार्थसूत्र (आचार्य पूज्यपाद - पं. फूलचन्द्र सिद्धान्तशास्त्री सविस्तार हिन्दी टीका)

Sarvarthasiddhi of Acharya Pujyapada on Tattvartha Sutra with Commentary

आचार्य उमास्वामी / पूज्यपाद (टीकाकार: पं. फूलचन्द्र सिद्धान्तशास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished558 पृष्ठ

४१० सर्वार्थसिद्धि
बह्वारम्भ••••••••॥१५॥
§. ६३८
२५०. ८ अजस्रं—अनवरतम् ।
अल्पारम्भ••••••••॥१७॥
§. ६४२
२५१. ४ तद्व्यासः—प्रपञ्चः ।
सरागसंयम••••••••॥२०॥
§. ६४८
२५२. ५ चारकनिरोधबन्धनबद्धेषु चारकेण बन्धन
विशेषेण निरोधबन्धनबद्धेषु—गाढबन्धनबद्धेषु ।
तद्विपरीत••••••॥२३॥
§. ६५४
२५३. १२ संभ्रमसद्भावोपनयन संभ्रमः—आदरः,
सद्भावेन—अमायया उप—समीपे गमनम् ।
दर्शनविशुद्धि••••••॥२४॥
§. ६५६
सत्कारः पूजा । अनिर्गृहीतवीर्यस्य प्रकटीकृतस्व-
सामर्थ्यस्य ।
२५४. ७ प्रत्यूहे विघ्ने ।
इति षष्ठोऽध्यायः ।
हिंसानृत••••••••॥१॥
§. ६६४
संभिन्नबुद्धिः विपरीतम

[Page header]
परिशिष्ट २ ४११

[स्तम्भ १]
यन्त्यामनेन भाण्डेन महान् लाभ इति तदतिक्रम्य
गच्छति ।
§. ७१९
२७९. ४ तदेवोभयं—प्रहासाशिष्टवागुभयं दुष्ट-
कायकर्मप्रयुक्तं भण्डिमाप्रदर्शककार्यव्यापारविशिष्टं ।
परत्र उपहसनीय प्राप्यन्तरे ।
§. ७२१
२८०. ४ क्षुद्भ्यर्दितत्वात्—बुभुक्षापीडितत्वात् ।
§. ७२२
२८०. ८ द्रवो वृष्यो वाभिषवः—द्रवो रात्रिचतुः-
प्रहरैः क्लिन्न ओदनादिः । वृष्यं इन्द्रियबलवर्धनं
माषविकारादि । दुष्पक्वस्य प्रासुकत्वात्तत्सेवने को
दोषः । इति चेदुच्यते दुष्पक्वोऽक्लिन्नस्तत्सेवने
चोदरपीडादिप्रादुर्भावादग्न्यादिप्रज्वालने महान्संयम
इति तत्परिहारः श्रेयान् ।
§. ७२३
२८०. १३ परव्यपदेशः कथमतीचारः । इति
चेदुच्यते, लोभावेशादतिथिवेलायामपि द्रव्योपायं
परित्यक्तुमशक्नुवताऽन्यदातृहस्तेन दाप्यते इति ।
§. ७२८
२८२. १ विधिः प्रतिग्रहादिक्रमः ।
^१पडिगहमुच्चट्ठाणं पादोदगमच्चणं च पणमं च ।
मणवय णकायसुद्धा एसणसुद्धाए णवविहं पुण्णं ॥
—[ वसु० श्रा० २२४ ]
इति सप्तमोऽध्यायः ।
§. ७३२
२८४. ७ षट्कायः षड्जीवनिकायः । चत्वारो
मनोयोगाः सत्यासत्योभयानुभयविकल्पात् । तथा

[स्तम्भ २]
वाग्योगाश्च । एवं काययोगा औदारिकौदारिकमिश्र-
वैक्रियकवैक्रियकमिश्रकार्मणभेदात् पञ्च । शुद्धचष्टकं
शुद्धया उपलक्षितमष्टकं शुद्धयष्टकम् । किं पुनरष्टक-
मिति चेत् । मनोवाक्काय-भैक्ष्यांपथशयनासनविनय-
प्रतिष्ठापनलक्षणम् ।
§. ७३४
२८५. ६ जठराग्न्याशयात् जठराग्निवशात् । अहस्तः
अबाहुः । मिथ्यादर्शनाद्यावेशात् मिथ्यादर्शनाद्याग्रहात्
आर्दीकृतस्य सकषायीकृतस्य । अविभागेन एका-
कारेण ।
§. ७३६
२८७. ११ अपरिणद उपशान्तकषायः । उच्छिण्णः
क्षीणकषायादिः । अथवा अपरिणदो—नित्यैकान्त-
वादी । उच्छिण्ण-क्षणिकैकान्तवादी ।
§. ७४९
२९२. ५ सरूकर्मापेक्षया—कर्मसत्तामात्रापेक्षया ।
निरुत्सुकः पराङ्मुखः । शुभपरिणामनिरुद्धस्वरसं—
शुभपरिणामनिराकृतफलदानसामर्थ्यं । सामिशुद्धस्व-
रसं ईषत्प्रक्षालितसामर्थ्यम् ।
§. ७५५.
२९५. ११ शरीरनिर्वृत्तिः—शरीरनिष्पत्तिः । अंगो-
पांगः तत्राष्टावङ्गानि ।
उक्तं च—
णलया बाहू या तहा णियंवपुट्ठी उरो य सीसं च ।
अट्ठेवदु अंगांइ सेसे^२ उवंगा दु देहस्स ॥
कर्णनासिकानयनोत्तराधरोष्ठाङ्गुल्यादीन्युपाङ्गानि ।
न्यग्रोधो वटवृक्षः । स्वातिः वल्मीकः । हुण्डसंस्थान-
मविच्छिन्नानवयवसंस्थानम् । असृक्पाटिका चिंचा ।
§ ७५५
२९७. ४ स्वयंकृतोद्वन्धन—उद्वेगाद् गले पाशं
बद्ध्वा मरणार्थं वृक्षादावलम्बनम् । मरुत्पतनं—
प्राणापातनिरोधनं गिरि पतनं च ।

[पाद-टिप्पणी]
१. वसु० श्रा०, २२४ । २. देहे सेसा उवंगाई ।-कर्म० गो०, गा० २८ ।

४१२ सर्वार्थसिद्धि
§ ७५५
२९७. १० साधारणं शरीरमनन्तकायिकानाम् ।
तदुक्तम्—
“साहारणमाहारो साहारणमाणपाणगहणं च ।
साहारणजीवाणं साहारणलक्खणं एदं ॥
गूढसिरसंधिपव्वं समभंगमहीरुहं च छिन्नरुहं ।
साहारणं शरीरं तव्विवरीयं च पत्तेयं ॥”
§ ७५९
दान........॥१३॥
३००. १ भेदनिर्देशः—षष्ठीनिर्देशः ।
§ ७६१
आदितस्तिसृणां........॥१४॥
३००. १२ अन्येषामप्यागमात् संप्रत्ययः । तथा हि—
एक-द्वि-त्रि-चतुरिन्द्रियाणामसंज्ञिपर्याप्तकानां यथासंख्यं
प्रत्येकं त्रिगुणितसप्तविभक्त एक-पञ्चविंशति-पञ्चाशच्छ-
तसहस्रसागरोपमाणि । तदुक्तम्—
'एइंदिय वियलिंदिय-असण्णिपज्जत्तयाण बोधव्वा ।
एगं तह पणुवीसं पंचासं तह सयसहस्सं च ॥
तिहयं सत्तविहत्तं सायरसंखा ठिदी एसा ॥'
तेषां चापर्याप्तकाना मियमेव स्थितिरेकेन्द्रियाणां पल्यो-
पमासंख्येयभागोना । शेषाणां संख्येयभागोना ।
उक्तं च—
'अप्पजत्ताण पुणो थावर वियलिंदियादीणं ।
ठिदि एसा परिहीणा पल्लासंखेयसंखभागेहि ॥
अंतोकोडाकोडी सण्णी अपज्जत्तयस्स णारयव्वा ।
दंसणणाणावरणे वेदे तह अंतराये य ॥'
[ अन्य जीवोंके आगमसे जानना चाहिए । वह इस
प्रकार है—एकेन्द्रिय, दोइन्द्रिय, तेइन्द्रिय, चौइन्द्रिय
और असंज्ञी पर्याप्तकोंके क्रमानुसार प्रत्येकके तीनसे
गुणित और सातसे भाजित एक सागर, पच्चीस
सागर, पचास सागर, सौ सागर और हजार सागर
प्रमाण स्थिति जाननी चाहिए । कहा भी है—एकेन्द्रिय,
दोइन्द्रिय, तेइन्द्रिय, चौइन्द्रिय, और असंज्ञी पंचेन्द्रिय
पर्याप्तकके तीनसे गुणित और सातसे भाजित एक
सागर, पच्चीस सागर, पचास सागर, सौ सागर और
एक हजार सागर प्रमाण स्थिति जाननी चाहिए ।
आशय यह है कि संज्ञी पंचेन्द्रिय पर्याप्तक मिथ्या-
दृष्टिके मोहनीय कर्मका उत्कृष्टबन्ध सत्तर कोड़ाकोड़ी
सागर प्रमाण होता है किन्तु एकेन्द्रिय पर्याप्तकके एक
सागर प्रमाण, दोइन्द्रिय पर्याप्तकके पच्चीस सागर
प्रमाण, तेइन्द्रिय पर्याप्तकके पचास सागर प्रमाण,
चौइन्द्रिय पर्याप्तकके सौ सागर प्रमाण और असंज्ञी

परिशिष्ट २ ४१३
[ मोहनीयकर्मकी उत्कृष्टस्थिति अन्य जीवोंके
आगमके अनुसार जानना चाहिए। वह इस प्रकार
है—एकेन्द्रिय आदि जीवोंके मोहनीयकी उत्कृष्ट
स्थिति एक सागर, पच्चीस सागर, पचास सागर,
सौ सागर और एक हजार सागर होती है। इतना
विशेष है कि मोहनीयकी इस स्थितिमें सातसे गुणा
और सातसे भाग देना चाहिए । अपर्याप्तक जीवोंके
उक्त स्थिति पूर्ववत् पल्यके असंख्यातवें भाग और
संख्यातवें भाग कम जानना । ]
विंशतिर्नाम.........॥१६॥
§ ७६५
३०१. ८ इतरेषां यथागमम्—या पूर्वं चतसृणां
कर्मप्रकृतीनां स्थितिरुक्ता सा न त्रिगुणा किन्तु द्विगुणा
कर्तव्या ततो नामगोत्रयोर्भवति । शेषं पूर्ववत् ।
[ अर्थात् पर्याप्तक एकेन्द्रिय जीवके नाम और गोत्र-
कर्मकी उत्कृष्टस्थिति एक सागरके सात भागोंमें से
दो भाग प्रमाण है। पर्याप्तक दो इन्द्रिय जीवके
पच्चीस सागरके सात भागोंमें से दो भाग है। पर्याप्तक
तीन इन्द्रिय जीवके पचास सागरके सात भागोंमें से
दो भाग है। पर्याप्तक चार इन्द्रिय जीवके सौ सागर-
के सात भागोंमें से दो भाग है। असंज्ञी पंचेन्द्रिय
पर्याप्तक जीवके हजार सागरके सात भागोंमें से दो
भाग है। इनके जघन्य स्थिति पूर्ववत् पल्यके
असंख्यातवें भाग और संख्यातवें भाग कम जाननी
चाहिए । ]
त्रय.........॥१७॥
§ ७६७
३०१. १२ शेषाणामागमतः, तथाहि—असंज्ञिनः
स्थितिरायुषः पल्योपमासंख्येयभागः, तिर्यगसंज्ञी हि
स्वर्गे नरके वा पल्योपमासंख्येयभागमायुर्बध्नाति ।
एकेन्द्रियविकलेन्द्रियास्तु पूर्वकोटिप्रमाणं, पश्चाद्विदेहा-
दावुत्पद्यन्ते ।
[ असंज्ञी पंचेन्द्रिय पर्याप्तक जीवके आयु कर्मकी
उत्कृष्ट स्थिति पल्यके असंख्यातवें भाग है क्योंकि
तिर्यंच असंज्ञी स्वर्ग या नरककी पल्योपमके
असंख्यातवें भाग आयु का बंध करता है। एकेन्द्रिय
और विकलेन्द्रिय जीव पूर्वकोटि प्रमाण आयुका
बन्ध करते हैं। पीछे विदेह आदिमें उत्पन्न होते हैं ।]
अपरा.........॥१८॥
§ ७६९
३०२. ४ सूक्ष्मसाम्पराये इति वाक्यशेषः ।
विपाकः ...॥२१॥
§ ७७४
३०३. ३ स्वमुखेन मतिज्ञानावरणं मतिज्ञानावरण-
रूपेणैव । परमुखेन श्रुतज्ञानावरणरूपेणापि
भुज्यते ।
§ ७७५
३०३. ८ प्रसंख्यातोऽन्वर्थः । अप्रसंख्यातोऽन्वर्थः ।
स यथा......॥२२॥
§ ७७६
३०३. १० दर्शनशक्त्युपरोधो—दर्शनशक्तिप्रच्छा-
दनता ।
ततश्च .......॥२३॥
§ ७७८
३०४. २ जातिविशेषावगृणिते एकेन्द्रियादिजीव -
विशेषैः संस्कृते । अनुभवोदयावली स्रोतः अनुभवो-
दयावलीप्रवाहः ।
नामप्रत्यया.......॥२४॥
§ ७८०
३०६. ६ नामप्रत्ययाः कर्मकारणभूताः । यैः
पुद्गलैः कर्माणि प्रारभ्यन्ते त एव कृष्यन्ते नान्ये
इति । एकक्षेत्रावगाहस्थिताः—जीव संलग्ना इत्यर्थः ।
पञ्चरस....मधुररसे लवणरसस्यान्तर्भावात् । स्पर्श-
स्याष्टविधत्वात्कथं चतुःस्पर्शस्ते, इति नाशङ्कनीयं,
शीतोष्णस्पर्शादीनां विरोधिना सहभावाभावात् ।
इत्यष्टमोऽध्यायः ।

४१४ सर्वार्थसिद्धि
[स्तम्भ १]
स गुप्ति........॥२॥
§ ७८९
३१२. ५ शीर्षोपहारो—मस्तकेन पूजा।
उत्तम........॥६॥
§ ७९७
३१४. ३ मार्गणार्थं अन्वेषणार्थम्। धर्मोपबृंहणार्थं
धर्मोपचयार्थम्।
अनित्य........॥७॥
§ ७९९
३१५. १० समुदितं समुत्पन्नम्। अनिष्वंगाभावात्
अनुबन्धाभावात्। विनिपातो दुःखम्।
§ ८००
३१५. १५ व्यसनोपनिपाते दुःखोपनिपाते।
§ ८०१
३१६. १२ निर्वेदो वैराग्यम्।
§ ८०६
३१८. ४ क्रमस्रुतजलानिप्लवे—क्रमप्रविष्टजलेन
नावो निमज्जते।
§ ८०८
३१८. १ बहुमध्यप्रदेशे अतिशयेन मध्यप्रदेशः।
§ ८०९
३१९. २ सरीसृपः करकन्दुकः। दुरासदो
दुष्प्रापः।
§ ८१०
३१९. १३ नियताऽवश्यंभाविनी।
मार्गा........॥८॥
§ ८१३
३२०. ६ तन्मार्गपरिक्रमणपरिचयेन—जिनोपदिष्ट-
मार्गानुशीलसंबन्धेन।
क्षुत्पिपासा........॥६॥
[स्तम्भ २]
§ ८१६
३२१. ४ आसनं उपवेशस्थापनम्। आवसथो
गृहम्। महर्द्धि महिमानम्।
§ ८१९
३२२. २ पुत्तिका मधुमक्षिका।
§ ८२०
३२२. ५ जातरूपवत् जातिसुवर्णवत् । कुणपं
मृतकम्।
§ ८२२
३२२. १३ स्मितं—ईषद्वहसितम्।
§ ८२३
३२३. १ अनूषितं सेवितम्। संयमायतनं यतिः।
§ ८२४
३२३. ८ चतुर्विधोपसर्गं देवमानवतियंगचेतन-
कृतोपसर्गभेद त्।
§ ८२५
३२३. ११ व्यपगतासुवत् मृतकवत्।
§ ८२६
३२४. १ मिथ्यादर्शनोद्भूतः मिथ्यादर्शनोद्धतः।
§ ८२७
३२४. ५ विशसनं शस्त्रम्।
§ ८२८
३२४. ९ निस्सारीकृतमूतैः कृशतरशरीरस्य।
§ ८२९
३२४. १३ वाचंयमस्य मौनिनः। तत्समितस्य
परिमितभाषिणः।
§ ८३०
३२५. ५ विरुद्धाहारस्य सकृदुपभोगः सेवा, पुनः
पुनरुपभोग आसेवा पथ्यापथ्याहारसेवनं वैषम्यम्।
§ ८३२
३२५. १२ सक्तो—लग्नः। सिध्म—दुर्भिक्षं (?)।

परिशिष्ट २ ४१५
§ ८३३
३२६. २ विशोषितब्रह्मचर्यस्य चिरतपस्विनः ।
प्रत्यग्रपूजा झटितिपूजा ।
§ ८३६
३२७. १ एवमसमाधानस्य एवमसमाहित-
चेतसः ।
एकादश…………॥११॥
§ ८४१
३२८. ९ तत्फलकर्मनिर्हरणफलापेक्षया चिन्ताकार्य-
कर्मभावफलापेक्षया ।
ज्ञानावरणे…………॥१३॥
§ ८४५
३३०. ८ क्षायोपशमिकी श्रुतविषया प्रज्ञा अभ्य-
स्तिमनवध्यायावरणे सति मदं जनयति ।
सामायिक…………॥१८॥
§ ८५४
३३३. १३ प्रमादेन कृतो योऽनर्थप्रबन्धो हिंसाद्य-
व्रतानुष्ठानं तस्य विलोपे सर्वथा परित्यागे सम्यग्-
गमोक्तविधिना प्रतिक्रिया पुनर्व्रतारोपणं छेदोपस्था-
पना । छेदेन दिवसपक्षमासादिप्रव्रज्याहापनेन उपस्था-
पना व्रतारोपणम् ।
अनशन…………॥१९॥
§ ८५६
३३५. ७ एकागारादिविषयो यः संकल्पः तेन चित्त-
स्यावरोधो नियंत्रणम् । दुःखतितिक्षा दुःखसहनम् ।
सुखानभिष्वंगः सुखानुबन्धाभावः ।
§ ८६२
३३७. १ उपासनमाराधनम् । दशदोषवर्जितमा-
लोचनम् । तथाहि उपकरणादिदानेन गुरुमनुकूल्य
आलोचयति, वचनेनानुमान्य वा । यल्लोकैर्दृष्टं तदेव
वा, स्थूलमेव वा, सूक्ष्ममेव वा, व्याजेन वा । यादृ-
शस्तस्य दोषस्तादृशो ममापीति । शब्दाकुलो वा यथा
गुरुर्न श्रृणोति, बहुगुरुजनस्य वा । अबुद्धस्य वा
तद्दोषसेविनो वा । यस्त्वेवमालोचयतीति आलोचना-
दोषाः । तदुक्तम्-
१आकंपिय अणुमाणिय जं दिट्ठं बादरं च सुहुमं च ।
छण्णं सद्दाउलियं बहुजण अव्वत्त तस्सेवि ॥
अन्नपानाद्युपकरणस्य पूर्वं परित्यक्तस्य पश्चात् कुत-
श्चित् कारणात् संसक्तस्य उपढौकितस्य प्राप्त्येति
यावत् । यद्विवर्जनं विगतसेवनं परित्याग इत्यर्थः ।
तदेव प्रायश्चित्तम् ।
ज्ञान…………॥२३॥
§ ८६४
३३८. ४ सबहुमानं--बहुपूजासहितम् ।
आचार्यो…………॥२४॥
§ ८६६
३३८. १२ क्लिष्टशरीरः-पीडितशरीरः । संस्त

४१६ सर्वार्थसिद्धि
आज्ञा········॥३६॥
§ ८९०
३४४. ९ हेतुदृष्टान्तोपरमे हेतुदृष्टान्ताभावे । गहन-
पदार्थश्रद्धानात् — अशेषविशेषतोऽस्मदादिबुद्ध्यगोचर-
पदार्थसंघातश्रद्धानात् । विमुखाः पराङ्मुखाः ।
एकाश्रये········॥४१॥
§ ९००
३४८. १३ प्राप्तश्रुतज्ञाननिष्ठेन प्राप्तश्रुतज्ञानपर्यव-
सानेन ।
बीचारो········॥४४॥
§ ९०६
३४९. १५ द्रव्यपरमाणुं — द्रव्यस्य सूक्ष्मत्वम् । भाव-
परमाणुं — पर्यायस्य सूक्ष्मत्वम् । अपर्याप्तबालोत्साह-
वत् — असमर्थबालोत्साहवत् । समूलतूलं — तत्कारण-
भूतसूक्ष्मलोभेन सह । निरुपलेपः — अकलङ्कः ।
गभस्तिः — किरणः । मेघपञ्जरवि(नि) रोधः — मेघ-
पटलप्रच्छादनम् । घर्मरश्मिः — आदित्यः । आत्मन
उपयोगातिशयस्य — व्यापारविशेषस्य । विशिष्टकरण-
स्य — विशिष्टानि दण्डकपाटादीनि करणानि यत्र ।
सामायिकसहायस्य — सामायिकं यथाख्यातचारित्रं
सहायं यस्य ।
पुलाक········॥४६॥
§ ९१०
३५३. ६ अविशुद्धपुलाकसादृश्यात् — अविशुद्ध-
तण्डुलसादृश्यात् । अविविक्तपरिवारः — असंयतपरि-
वारः । परिपूर्णोभयाः — परिपूर्णमूलोत्तरगुणाः । दण्ड-
राजिवत् — दण्डरेखावत् । उद्विद्यमानः — उत्पद्यमानः ।
संयम········॥४७॥
§ ९१२
३५४. ३ अनुयोगैः — प्रश्नैः ।
§ ९१३
३५४. ७ अभिन्नक्षरदशपूर्वधराः — परिपूर्णदशपूर्व-
धराः अक्षरेणापि भिन्नानि न्यूनानि न भवन्तीति ।
§ ९१३
३५४. ९ अष्टौ प्रवचनमातरः — पञ्चसमितित्रिगुप्ति-
प्रतिपादकागमः ।
§ ९१४
३५४. १० पञ्चानां मूलगुणानां रात्रिभोजनवर्जनस्य
च पराभियोगात् — परोपरोधात् । श्रावकानुपकारो-
ऽनेनेति मत्वा । अन्यतममेकं प्रतिसेवमानो — विराध-
यन् । रात्रिभोजनवर्जनस्य कथं विराधनेति चेत्
छात्रादिकं रात्री भोजयन् विराधको भवति ।
§ ९१४
३५४. १२ शरीरसंस्कारो — अभ्यङ्गमर्दनादिः ।
§ ९१७
३५५. १ बकुशप्रतिसेवनाकुशील्योः षडपि । कृष्ण-
लेश्यादित्रयं कथं तयोरिति चेदुच्यते तयोरुपकरणा-
सक्तिसंभवादार्तध्यानं कादाचित्कं संभवति । आर्त-
ध्यानेन च कृष्णलेश्यादित्रयं संभवतीति । कषाय-
कुशीलस्य चतस्र उत्तराः कपोतलेश्या ततोऽप्युक्त-
न्यायेन बोद्धव्या तस्यापि संज्वलनमात्रान्तरङ्गकषाय-
सद्भावेन परिग्रहासक्तिमात्रसद्भावात् ।
§ ९१९
३५५. ७ कषायनिमित्तानि — कषायास्तारतम्यभावेन
भिद्यन्ते इति कषायनिमित्तानीत्युच्यन्ते । तत्र तेषु
असंख्यातमानावच्छिन्नसंयमस्थानेषु मध्ये सर्वजघ-
न्यानि लब्धिस्थानानि — संयमस्थानानि ।
इति नवमोऽध्यायः ।
मोहक्षयात्········॥१॥
§ ९२१
३५६. १२ अथाप्रवृत्तकरणपूर्वचारित्रम् । यदि वा
अथाप्रवृत्तकरणं — अथाप्रवृत्तकरणमुच्यते परिणामविशेष
इत्यर्थः । कीदृशास्ते तच्छब्दवाच्या इति चेत् उच्यते—
एकस्मिन्नेकस्मिन् समये एकैकजीवस्यासंख्येयलोक-

परिशिष्ट २ ४१७
मानावाच्छिन्नाः परिणामा भवन्ति । तत्राप्रमत्तादिगुण-
स्थाने पूर्वसमये प्रवृत्ता यादृशाः परिणामास्तादृशा एव ।
अथानन्तरमुत्तरसमयेषु आसमन्तात्प्रवृत्ता विशिष्ट-
चारित्ररूपा अथाप्रवृत्तकरणशब्दवाच्याः । अभिनव-
शुभाभिसंधिः—धर्म्यशुक्लध्यानाभिप्रायः । कषाया-
ष्टकं—अनन्तानुबन्धिकषायचतुष्टयस्य पूर्वमेव विनष्ट-
त्वात् मध्यमकषायाष्टकं गृह्यते । बादरकृष्टिविभागेन-
स्थूलकर्मपर्यायभेदेन उपायद्वारेण फलमनुभूय निर्जीर्य-
माणमुद्धरितशेषमुपहतशक्तिकं कर्म कृष्टिरित्युच्यते ।
धूतकष्टिवत् । सा च द्विपकारा भवति बादरेतरविक-
ल्पात् । 'बादर किट्टी सुहुमं किट्टी इत्यभिधानात् ।'
अवतारितमोहनीयभारः—स्फोटितमोहनीयभारः ।
अप्रतर्क्यविभूतिविशेषं—अचिन्त्यविभूतिमाहात्म्यम् ।
औपशमिक ॥३॥
§ ९२५
३५९. ४ अन्यपारिणामिकभावसत्त्ववस्तुत्वामूर्त-
त्वादि ।
अन्यत्र <sup>........</sup>॥४॥
§ ९२७
३६०. १ अवशेषः—अवस्थितिः ।
पूर्वप्रयोगात् <sup>........</sup>॥६॥
§ ९३२
३६०. १३ हेत्वर्थः पुष्कलोऽपि-हेतुरूपः प्रचुरोऽपि ।
आविद्ध <sup>....</sup> <sup>..</sup>॥७॥
संबन्धनिरुत्सुका—संबन्धरहिता ।
क्षेत्र <sup>........</sup>॥९॥
§ ९३७
३६२.८ प्रत्युत्पन्नः—ऋजुसूत्रः । भूतानुग्रहतन्त्रो—
व्यहारः । संहरणं प्रति क्रोधादिवशाद्देशान्तरे नयनं
संहरणम् । मनुष्यक्षेत्रे अर्धतृतीयद्वीपेपु । अव्यपदे-
शेन—विशेषव्यपदेशरहितेन सर्वसावद्यविरतोऽस्मी-
त्येवंरूपेण सामायिकेन, ऋजुसूत्रनयाद्ययाख्यातेनैकेन
व्यवहारनयात् पञ्चभिः परिहाररहितैश्चतुर्भिर्वा
सिद्धिः । स्वयमेव ज्ञानं स्वशक्तिः । ऋजुसूत्रनयादेकेन
केवलज्ञानेन, व्यवहारनयात् पश्चात्कृतमतिश्रुतज्ञान-
द्वयेन मतिश्रुतावधिज्ञानत्रयेण मतिश्रुतमनःपर्ययज्ञान-
त्रयेण वा मतिश्रुतावधिमनःपर्ययज्ञानचतुष्टयेन वा
सिद्धिः । मतिश्रुतयोः पूर्वं स्थित्वा पश्चात् केवल-
मुत्पाद्य सिद्ध्यन्तीत्येवं सर्वत्र योज्यम् । तदुक्तम्—
पच्छायडेयरसिद्धे दुगतिगचदुगाण पंचचदुरयमे ।
—प्रा० सिद्धभक्ति, गा० ४।
अर्धचतुर्थरत्नयः । तथाहि-यः षोडशवर्षः सप्तहस्तो
भविष्यति गर्भाष्टमवर्षेऽर्धचतुर्थरत्नप्रमाणो भवति ।
तस्य च मुक्तिरस्ति । एवं कालादिविभागेऽपि-काल-
गतिलिङ्गादिभेदेऽपि । तत्र कालस्त्रिविध उत्सर्पिण्य-
वसर्पिण्यनुत्सर्पिण्यवसर्पिणीभेदात् । तत्र सर्वतः
स्तोका उत्सर्पिणीसिद्धाः । अवसर्पिणीसिद्धा विशेषा-
धिकाः । अनुत्सर्पिण्यवसर्पिणोसिद्धाः संख्येयगुणाः ।
ऋजुसूत्रनयापेक्षया त्वेकसमये सिद्ध्यन्तीति नास्त्य-
ल्पबहुत्वम् । गतिं प्रति ऋजुसूत्रनयापेक्षया सिद्धि-
गतौ सिद्ध्यन्तीति नास्त्यल्पबहुत्वम् । व्यवहारनया-
पेक्षया पुनरनन्तरमनुष्यगतौ सिद्ध्यन्तीत्यल्पबहुत्वा-
भावः । एकान्तरगतौ त्वस्तीति तदुच्यते—सर्वतः
स्तोका स्तिर्यग्योम्यन्तरगतिसिद्धाः, मनुष्ययोन्यन्तर-
गतिसिद्धाः संख्येयगुणाः । नरकयोन्यन्तरगतिसिद्धाः
संख्येयगुणाः । देवयोन्यन्तरगतिसिद्धाः संख्येयगुणाः ।
ऋजुसूत्रनयापेक्षयाऽवेदास्सिद्ध्यन्तीत्यल्पबहुत्वाभावः ।
व्यवहारनयात् सर्वतः स्तोका नपुंसकवेदसिद्धाः ।
स्त्रीवेदसिद्धाः संख्येयगुणाः । पुंवेदसिद्धाः संख्येयगुणाः ।
तदुक्तम्—
‘वीस णवुंसयवेदा थीवेदा तहय होंति चालीसं ।
अडदालं पुंवेदा समयेणेगेण ते सिद्धा ॥’
इत्येवमाद्यशेषतः प्रवचनादवगन्तव्यमिति ।
दशमोऽध्यायः समाप्तः ।
CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri
५३

प्रशस्तिः
ज्ञानस्वच्छजलस्फुरत्तरनिचयश्चारित्रवीचिचय-
सिद्धान्तादि-समस्तशास्त्रजलधिः श्रीपद्मनन्दिप्रभुः ।
तच्छिष्यान्निखिलप्रबोधजननं तत्त्वार्थवृत्तेः पदं
सुव्यक्तं परमागमार्थविषयं जातं प्रभाचन्द्रतः ॥
श्रीपद्मनन्दिसैद्धान्तशिष्योऽनेकगुणालयः ।
प्रभाचन्द्रश्चिरं जीयात् पादपूज्यपदे रतः ॥
मुनीन्दुर्नन्दितादिन्दद्बिजमानन्दमन्दिरम् ।
सुधाधारोदिगरन्मूर्तिः काममामोदयज्जनम् ॥
इति तत्त्वार्थवृत्तिपदं समाप्तम् ।
ग्रन्थोऽयं वेणुपुरे (जैनमूडबिडी) निवसिता 'एन नेमिराजेन'
इत्याख्येन मया लिखितः । रक्ताक्षि सं० कार्तिक कृ० प०
सप्तम्यां तिथौ समाप्तश्चेति विरम्यते
समाप्तः ।

परिशिष्ट ३
तत्त्वार्थवृत्तिपदे उद्धृतपद्यानुक्रमणी

अट्ठतीसद्दलवा [गो० जी० ५७४] ३९० दंसणमोहक्खवगो [पञ्चसं० १।२०२] ३७९
अट्ठेव सयसहस्सा [गो० जी० ६२८] ३८४ दहकोडाकोडिउ ३८०
अप्पज्जत्ताण पुणो ४१२ दो दो चउ चउ दो दो ४०७
अर्थस्यानेकरूपस्य [अष्टशतीसे उद्धृत] ४०३ पच्छायडे य सिद्धे [सिद्धभ० ४] ४१७
अंतो कोडाकोडी ४१२ पडिगहमुच्चट्ठाणं [वसु० श्रा० २२४] ४११
आकंपिय अणुमाणिय [भ० आ० ५६२] ४१५ पढमप्पढमं णियदं ४०३
आवलिअसंख्यसमया [गो० जी० ५६२] ३९० पंचम आणद पाणद [मूलाचा० १।४९] ४०२
एइंदिय वियलिंदिय ४१२ पुढवी पुढवीकाओ ४०४
एगं पणवीसं पिय ४१२ पुव्वस्स दु परिमाणं ३८०
काऊ काऊ तह [मूलाचार ११३४] ३८७ बत्तीसं अडदालं [गो० जी० ६२७] ३८३
कारणकज्जविहाणं ४०२ बंधं पडि एयत्तं ४०३
खवणाए पट्ठवगो [पञ्चसं० ४।२०३] ३८० भवत्यभावोऽपि च [युक्त्यनु० ६०] ४१५
खीणकसायाण पुणो ३८३ मणपज्जवपरिहारो [पञ्चसं० १।१९४] ३८०
गूढसिरसंधिपव्वं [गो० जी० ३८७] ४१२ मिथ्यादर्शनप्राप्ते ३९०
छस्सुण्ण वेणिण अट्ठ य ३८२ मिस्सेणाणतियं ३८२
जोगा पयडिपदेसा [पञ्चसं० ४।५१३] ४०४ रयणप्पहाए जोयण [मूलाचार १।४२] ४०२
णलया बाहू य तहा [गो० क० २८] ४११ वज्जियघणचउक्कं ३८५
णवणवदि दोण्णि सया ३८२ वर्गः शक्तिसमूहो [सं० पं० सं० १।४५] ३७८
णिच्चिदरधादु सत्तय [वा० अणु० २८] ४०५ विगलिंदिए असीदिं [भावपा० २९] ३९२
तिण्णिसया छत्तीसा [गो० जी० १२३] ३९२ विसवेयणरत्तक्खय [गो० क० ५७] ४०३
तिण्णिसहस्सा सत्तय ३९० वीसनवुंसयवेदा ४१७
तिण्हं दोण्हं दोण्हं [गो० जी० ५३३] ३८८ सव्वीसाणा पढमं [मूलाचार १।४८] ४०२
तिहयं सत्त विहत्तं ४१२ सत्ताई अहुंता [गो० जी० ६३२] ३८४
तेऊ तेऊ तह तेऊ [पञ्चसं० १।१८९] ३८८ सम्मत्ते सत्तदिणा [पञ्चसं० १।२०५] ३९९
तेरसकोडीदेसे [गो० जी० ६४१] ३८४ सोलसगं चउवीसं ३८२
दंडुगे ओरालं [पञ्चसं १।१९९] ३८९

परिशिष्ट ४
उद्धृत वाक्य-सूची
[ सर्वार्थसिद्धिमैं हस्तलिखित प्रतियोंके आधारसे जो गाथा, श्लोक या वाक्य उद्धृत मिलते हैं
वे किन ग्रन्थों के हैं या किन ग्रन्थोंके अंग बन गये हैं यहाँ उन ग्रन्थोंके
नाम निर्देशके साथ यह सूची दी जा रही है । ]
अण्णोण्णं पविसंता [ पंचत्थि० गा० ७ ] ५५७
अत्तादि अत्तमज्जं [ णियमसार २६ ] ५७४
अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वा । [ पा० म० भा० पृ० ३३५, परि० शे० पृ० ३८० ] १६
अनुदरा कन्या १८६
अन्नं वै प्राणाः ६८१
अभ्रे चन्द्रमसं पश्य १६४
अवयवेन विग्रहः समुदायः समासार्थः [ पा० म० भा० २, २, २४ ] ५५३
अश्ववृषभयोर्मैथुनेच्छायाम् [ पा० सू० वार्तिक ] ६९३
असिदिसदं किरियाणं [ गो० क० गा० ८७६ ] ७३१
आविशिष्टलिङ्गाः शब्दा न कदाचिल्लिङ्गं व्यभिचरन्ति ५२९
इन्द्रियं प्रमाणम् १६६
उच्चालदम्हि पादे [ प्रवचन० क्षे० ३, १६ ] ६८७
उपयोग एवात्मा २०
उस्सप्पिणि अवसप्पिणि [ बारह अणुपेक्खा २७, सुदखंड २ ] २७७
ओगाढगाढणिचिओ ५५३
कल्प्यो हि वाक्यशेषो वाक्यं च वक्तर्यधीनम् [ पा० म० भा० १, १, ८ ] ८४१
क्व भवानास्ते ? आत्मनि ५४९
काकेभ्यो रक्ष्यतां सर्पिः ८१९
कारणसदृशं हि लोके कार्यं दृष्टम् २०६
कारीषोऽग्निरध्यापयति [ पा० म० भा० ३, १, २, २६ ] ५६९
क्षणिकाः सर्वसंस्काराः १८०
क्षत्रिया आयाताः, सूरवर्माऽपि १९
गुण इदि दव्वविहाणं ६००
चैतन्यं पुरुषस्य स्वरूपम् २
जोगा पयदि पएसा [ मूला० २४४, पंचसं० ४, ५०७ गो० क० गा० २५७ ] ७३६
णवदुत्तरसत्तसया [ ति० सा० गा० ३३२ ] ४६५
णहि तस्स तण्णिमित्तो [ प्रवच० क्षे० ३, १७ ] ६८७
णिच्चिदरधातुसत्त य [ मूलाचा०...., गो० जी०....] ३२४
णिद्धस्स णिद्धेण दुराधिएण [ षट्खण्डागम, गो० जी० ६१४ ] ५९६

उद्धृत वाक्य-सूची ४२१
णिरयादि जहण्णादिसु [ बारहअणुपेक्खा २८ ] २७८
तदस्मिन्नस्तीति ४७९
तस्य निवासः ४७९
द्रुतायां तपरकरणे मध्यमविलम्बितयोरुपसंख्यानम् [ पा० म० भा० १, १, ९ ] ४८५
धनं प्राणाः ६८१
न दुःखं न सुखं यद्वद् ६३०
न दुःखं न सुखं यद्वद्धेतु० ६३०
नान्यथावादिनो जिनाः ८९०
नेर्ध्रुवे त्यः [ जैनेन्द्र० ३, ८, ८२ ] ५३३
पुट्ठं सुणेदि सद्दं [ पंचसंग्रह १, ६८ ] २०३
पुरुष एवेदं सर्वम् १२
पुव्वस्स दु परिमाणं [ जम्बूद्वीपप्रज्ञप्ति १३, १२ ] ४२६
पृथिव्यादिजातिभिन्नाः परमाणवः २३६
पृथिव्यप्तेजोवायवः काठिन्यादि- २३६
पृथिव्यादीनि चत्वारि भूतानि २३६
प्रगृह्य प्रमाणतः परिणतिविशेषादर्थावधारणं नयः २४
प्रत्यासत्तेः प्रधानं बलीयः १६
प्रदीपनिर्वाणकल्पमात्मनिर्वाणम् २
बुद्ध्यादिवैशेषिकगुणोच्छेदः पुरुषस्य मोक्षः २
बंधं पडि एयत्तं २६९
मरदु व जियदु व जीवो [ प्रवचन० १७ ] ६८७
रागादीणमणुप्पा ७०५
लोगागासपदेसे [ गो० जी० ५८८, दव्वसं० २२ ] ६०२
ववहारुद्धारद्धा पल्ला [ तिलो० पं० १, ९४ जंबू० प० १३, ३६ ] ४३९
विजानाति न विज्ञान [ ति० सा० १, ९४ ] १७९
वियोजयति चासुभिर्न च [ सिद्ध० द्वा० ३, १६ ] ६८७
विशेषण-विशेष्यसंबन्धे २०
विशेषणं विशेष्येणेति [ जैनेन्द्र० १, ३, ४८ ] ५२७
सकलादेशः प्रमाणाधीनो विकलादेशो नयाधीनः २४
सत्ताद्रव्यत्वगुणत्वकर्मत्वादि तत्त्वम् १२
सन्निकर्षः प्रमाणम् १६६
सव्वम्हि लोयखेत्ते [ बारह अणुपेक्खा २६ ] २७६
सव्वा पयडिट्ठिदीओ [ बारह अणुपेक्खा २९ ] २७९
सव्वे वि पोग्गला खलु [ बारह अणुपेक्खा २५ ] २७५
साधोः कार्यं तपःश्रुते ५६९
सिद्धे विधिरारभ्यमाणो नियमार्थः २००, ५७८
स्वयमेवात्मनात्मानं ६८७

परिशिष्ट ५
शब्दानुक्रमणिका
अ अतिप्रसंग ३०८ अनर्पित ५८७
अकषाय ६१६ अतिभारारोपण ७१० अनवस्थित (अवधि) २१५
अकषाय वेदनीय ६४८ अतिसन्धानप्रियता ६४० अनशन तप ८५५
अकामनिर्जरा ६३२, ६३५ अर्थ १० अनाकार (दर्शनोपयोग) २७३
अकायत्व ६०२ अर्थाधिगम १७७ अनाकाङ्क्षक्रिया ६१८
अगार ६९७ अदत्तादान ६९० अनादर ७२०
अगारिन् ६९७ अदर्शनपरीषहसहन ८३६ अनादिसंबन्ध ३४०
अगुरुलघुगुण ५६८ अदृष्ट ५६३ अनादेयनाम ७५५
अगुरुलघुनामकर्म ७५५ अद्धापल्य ४३९ अनाभोगक्रिया ६१८
अग्निकुमार ४५३ अद्धासागरोपम ४३९ अनाभोगनिक्षेपाधिकरण ६२६
अग्निमाणव ४५३ अधर्म ५२६ अनाहारक ३१९
अग्निशिख ४५३ अधिकरण २५, ६१९ अनित्यानुप्रेक्षा ५७९
अग्निशिखा ९३२ अधिगमज सम्यग्दर्शन १५ अनित्यंलक्षणसंस्थान ८७२
अचक्षुर्दर्शनावरण ७४४ अधोग्रैवेयक ५०५ अनिन्द्रिय १८६
अचित्त ३२४ अधोऽतिक्रम ७१७ अनियतकाल (सामायिक) ८५४
अचित्तयोनि ३२४ अधोलोक ४७९ अनिवृत्तिबादरसाम्पराय ३४
अच्युत ४७८ अर्धनाराचसंहनन ७५५ अनिःसृत १९१
अजघन्योत्कृष्टासंख्येय ५४१ अर्धपुद्गलपरिवर्तन २५८ अनीक ४४९
अजीव १८ अर्द्धार्द्धहीन ४१० अनुकम्पा ६३१
अजीवकाय ५२७ अध्रुवावग्रह १९३ अनुक्त १९४
अज्ञातभाव ६१९ अनक्षरात्मक ५७२ अनुगामि (अवधि) २१५
अज्ञान २६४ अनगार ६९७ अनुग्रह ७२६
अज्ञानपरीषहजय ८३५ अनङ्गक्रीडा ७१४ अनुदिश ४७९
अज्ञानिकमिथ्यादर्शन ७३१ अनन्त ५४२ अनुदिशविमान ५०५
अणु ५२७, ५४७, ५७४, ७०१ अनन्तगुणवृद्धि २७९ अनुत्तरोपपादिकदश २१०
अणुचटन ५७२ अनन्तभागवृद्धि २७९ अनुप्रेक्षा ७८८, ७९८, ८६७
अणुव्रत ६६६, ७०१ अनन्तवियोजक ९०७ अनुभव ७३६, ७७३
अतिक्रम ७१७ अनन्तानन्त ५४५, ७७६ अनुभागबन्धस्थान २७९
अतिचार ७१७ अनन्तानुबन्धी ७५१ अनुभागाध्यवसायस्थान २७९
अतिथि ७०३ अनर्थदण्ड ७०३ अनुमत ६२३
अतिथिसंविभाग ७०३ अनर्थदण्डविरति ७०३ अनुत्सेक ६५९
अतिथिसंविभागव्रत ७०२ अननुगामि (अवधि) २१५ अनुवीचिभाषण ६७०
अतिदुष्षमा ४१८ अनपवर्त्यायुष ३६४ अनुश्रेणि ३११

परिशिष्ट ५ ४२३
अनुश्रेणिगति ३१४ अर्पित ५८७ अवगाहना ९३६
अनृत ६८८ अबुद्धिपूर्वा (निर्जरा) ८०७ अवग्रह १८९
अनुद्विप्राप्तार्य ४३५ अब्रह्म ६९३ अवर्णवाद ६३३
अनेकान्त १६९ अभव्य २६८,७४२ अवद्य ६७९
अन्तकृद्दश २१० अभव्यत्व २६८ अवधि १६४
अन्तर ९३६ अभावात्मक ५७२ अवमोदर्यतप ८५५
अन्तर्मुहूर्त ८७१ अभिनिबोध १८१ अवसर्पिणी २७७,४१७,४१८,
अन्तराय ८४६ अभिभव ५६८ ४३९
अन्नपाननिरोध ७१० अभिमान ५८२ अवस्थित ५३३,३४
अन्त्य ३४६ अभिषव ७२१ अवस्थित (अवधि) २१५
अन्त्यसौक्ष्म्य ५७२ अभीक्ष्णज्ञानोपयोग ६३५ अवाय १८९
अन्त्यस्थौल्य ५७२ अभ्यन्तरौपधिकत्यागव्युत्सर्ग ८७० अविग्रह ३१३
अन्यत्वानुप्रेक्षा ८०२ अभ्यर्हितत्व १७,२७३ अविग्रहगति ३१७
अन्यदृष्टिप्रशंसा ७०६ अमनस्क २८१ अविनाभावी ५७०
अन्यदृष्टिसंस्तव ७०६ अमनोज्ञ ६७६ अविनेय ६८२
अपध्यान ७०३ अमनोज्ञसंप्रयोग (आर्त्तध्यान) अविपाकजा (निर्जरा) ७७८
अपर्याप्तिनाम ७५५ ८७७ अविरत ८८५
अपरगा ४०८ अमितगति ४५३ अविरति ७२९
अपरत्व ५६८ अमितवाहन ४५३ अव्यय ५८५
अपरा (स्थिति) ७७० अमूर्त २६९,६०२ अव्याघाति ३५६
अपराजित ४७८ अम्बारीष ३७५ अव्याबाध ४९१
अपवर्ग ९२६ अयत्नसाध्य (कर्माभाव) ९२३ अव्रत ६१७,१८
अपवर्त्यायुष ३६५ अयथाकाल ३६४ अशरणानुप्रेक्षा ८००
अपान ५६३ अयशःकीर्तिनाम ७५५ अशुचित्वानुप्रेक्षा ८०४
अपाय ६७८ अयोग ८९७ अशुभकाययोग ६१४
अपायविचय ८९० अयोगकेवली ३४ अशुभनाम ७५५
अपूर्वकरण ३४ अरति ७५० अशुभमनोयोग ६१४
अप्रतिपात २२० अरतिपरीषह जय ८४७ अशुभयोग ६१४
अप्रतीघात ३३८ अरत्नि ४८३ अशुभवाग्योग ६१४
अप्रवीचार ४५८ अरिष्ट ४९१ अशुभश्रुति ७०३
अप्रमत्तसंयत ३४ अरुण ४९० अश्व ४९१
अप्रत्यवेक्षितनिक्षेपाधिकरण ६२६ अरुणवरद्वीप ३७९ अष्टभक्त ४२२
अप्रत्यवेक्षिताप्रमार्जितादान ७२१ अरुणवरसमुद्र ३७९ असत् २३६,६८९,८९
अप्रत्यवेक्षिताप्रमार्जितोत्सर्ग ७२१ अरूप ५३४ असमीक्ष्याधिकरण ७२०
अप्रत्यवेक्षिताप्रमार्जित- अलातचक्र ५६३ असह्य ७४५
संस्तरोपक्रमण ७२१ अलाभपरीषह विजय ४२५ असाधारण (भाव) २६९
अप्रत्याख्यानक्रिया ६१८ अलेश्य २६७ असिद्धभाव २६५
अप्रत्याख्यानावरण ७५१ अल्पबहुत्व ३३,९३६ असुरकुमार ४६१
अप्राप्यकारि २०४ अल्पस्यावग्रह १९३ असुरभि ५७०
अर्पण ५८८ अवगाह ३९६,५४८ असुरभिगन्धनाम ७५५
CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

४२४ सर्वार्थसिद्धि
असंयत २६४ आदित्य ४९१ आहारपर्याप्तिनाम ७५५
असंयम ७८७ आदेयनाम ७५५ आहारमार्गणा ३०
असंख्येय ५४४, ३३४, ५४० आद्य ३४९
असंख्येयगुण ३३४ आद्यअणुव्रत ७०१ इ
असंख्येयगुणवृद्धि २७९ आधाराधेयकल्पना ५४९ इक्षुवरद्वीप ३७९
असंख्येयगुणनिर्जरा ९०८ आधाराधेयभाव ५४९ इक्षुवरसमुद्र ३७९
असंख्येयभागवृद्धि २७९ अधिकरणिकी क्रिया ६१८ इत्वरिका ७१४
असंगत्व ९३१ आनत ४७९ इत्थंलक्षणसंस्थान ५७२
असंज्ञिपंचेन्द्रिय २८८ आनयन ७१७ इन्द्रक ४७३
असम्प्राप्तासृपाटिकासंहनननाम आनुपूर्व्यनाम ७५५ इन्द्रिय १८४, २९५, ६१८
७५५ आपेक्षिकसौक्ष्म्य ५७२ इन्द्रियपर्याप्तिनाम ७५५
अस्तित्व २६९ आपेक्षिकस्थौल्य ५७२ इन्द्रियमार्गणा ३४
अस्तिनास्तिप्रवाद २१० आभियोग्य ४४९ इन्द्रियविषय ६७६
अस्थिरनाम ७५५ आभ्यन्तरनिवृत्ति २९४
अहमिन्द्र ४९३ आम्ल (रस) ५६९ ई
अर्हत्पूजाकरणतत्परता ६३२ आम्लनाम ७५५ ईर्या ६१६
आम्नाय ८६७ ईर्यापथ ६१६
आ आयत ४३०, ५७२ ईर्यापथक्रिया ६१८
आक्रन्दन ६३० आयाम ३९५ ईर्यासमिति ६६८, ७९४
आकाश ५२६, ५४२, ४३ आयुःप्राण २८६ ईशान ४७८
आकिञ्चन्य ७९७ आयुःस्थिति ४६१ ईहा १८९
आक्रोशपरिषहसहन ८२६ आरण ४७८
आगम २११ आरम्भ ६३८, ६४६ उ
आगमद्रव्यजीव २२ आरातीय २११ उक्त १९४
आगमभावजीव २२ आर्य ४३४ उच्चैर्गोत्र ७५७
आग्रायणीय २१० आलोकितपानभोजन ६६८ उच्छादन ६५८
आङ् ५३७ आलोचन ८६१ उच्छ्वासनाम ७५५
आचार २१० आवरण ७३७ उच्छ्वासनिःश्वासप्राण २८६
आचार्य ८६५ आवलिका २७५, ६०४ उत्कर ५७२
आर्जव ७९६ आवश्यकपरिहाणि ६५६ उत्कृष्टस्थिति ७६१
आज्ञाविचय ८९० आशंका ७२४ उत्तरकुरु ३८३
आज्ञाव्यापादिकी क्रिया ६१८ आसादन ६२७ उत्तरकुरुमनुष्य ४१८
आतप ५७२ आस्रव १७ उत्तरगुणनिर्वर्तन ६२६
आतपनाम ७५५ आस्रवानुप्रेक्षा ८०५ उत्तरप्रकृति २७९
आर्त्तध्यान ८७३ आहार ३१९ उत्पाद ५८३
आत्मप्रवाद २१० आहारक ३२० उत्पादपूर्व २१०
आत्मरक्ष ४४९ आहारकशरीर ३३०, ३५७ उत्तम ३६४
आत्मरक्षित ४९१ आहारकशरीरनाम ७५५ उत्तमसंहनन ८७१
आत्मवध ७०५ आहारकशरीराङ्गोपाङ्गनाम उदय ६३५
आदान ७५५ उदधिकुमार ४६०
CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri उदार ३३१

परिशिष्ट ५ ४२५
उद्धारपल्य ४३९
उद्भावन ६५९
उद्योत ५७२
उद्योतनाम ७५५
उत्सर्गसमिति ७९४
उत्सर्पिणी ४३९,४१८
उत्सेध ३७१
उपकरण २९३,७०३
उपकरणसंयोगाधिकरण ६२६
उपकार ५५७
उपग्रह ५५७
उपघात ६२८
उपघातनाम ७५५
उपचारविनय ८६४
उपन्यास २४९
उपाध्याय ८६५
उपासकाध्ययन २१०
उपपाद ३२१,९१८
उपपादक्षेत्र ३१६
उपपादजन्म ३२७
उपभोग ३४६,७०३
उपभोगपरिभोगानर्थक्य ७१९
उपभोगपरिभोगपरिमाण ७०२,
७०३
उपभोगान्तराय ७५८
उपयोग २७०,२९५
उपरिमग्रैवेयक ५०४
उपवास ७०३
उपशम २६८
उपशमक ९०७
उपशान्तकषाय २२०
उपशान्तकषायवीतरागछद्मस्थ ३४९
उपशान्तमोह ९०८
उपसर्जनीभूत ५८८
उपस्थापना ८६१
उष्ण ३२४,५७०
उष्णनाम ७५५
उष्णपरिषहसहन ८१८
उष्णयोनि ३२४
ऊ
ऊर्ध्वतिक्रम ७१७
ऋ
ऋजुगति ३२०
ऋजुमतिमनःपर्यय २१७
ऋजुविमान ४७९
ऋजुसूत्र २४५
ऋत ६८९
ऋद्धिप्राप्त ४३५
ऋद्धिप्राप्तार्य ४३५
ए
एकक्षेत्रावगाह ७७९
एकत्ववितर्क ९०६
एकत्ववितर्कशुक्लध्यान ८९५
एकत्वानुप्रेक्षा ८०२
एकयोग ८९७
एकान्त २६९
एकान्तमिथ्यादर्शन ७३१
एकेन्द्रियजातिनाम ७५५
एरण्डबीज ९३२
एवम्भूत २४८
एषणासमिति ७९४
ऐ
ऐरावतवर्ष ३८५
ऐशानकल्प ४७८
औ
औदयिक २५२
औदारिकशरीर ३३०
औदारिकशरीरनाम ७५५
औदारिकशरीराङ्गोपाङ्गनाम ७५५
औपपादिक ३५०
औपशमिकभाव २५१
औपशमिकचारित्र २५९
औपशमिकसम्यक्त्व २५९
औपशमिकादि ९२४
औषध ७०३
अं
अंगप्रविष्ट २१०
अंगबाह्य २१०
अंगोपांगनाम ७५५
अंड ३२६
अंडज ३२६
अंतःकरण १८७
अंतःकोटाकोटी २५८
अन्तर ३२
अन्तराय ६२७,७३८
अन्तर्मुहूर्त्त २७८,४३८
क
कटुकनाम ७५५
कटुकरस ५७०
कठिन ५७०
कथञ्चित् ५८६
कर्कशनाम ७५५
कर्म ३१०,६१०
कर्मद्रव्यपरिवर्तन २७५
कर्मनोकर्मबन्ध ५७२
कर्मप्रवाद २१०
कर्मभूमि ४३५
कर्मभूमिज म्लेच्छ ४३५
कर्मस्थिति ४४०
कर्मार्य ४३५
कल्प ४१८,४४७,४८६
कल्पातीत ४७४
कल्पोपपन्न ४४६,४७४
कल्याणनामधेय २१०
कषाय २६४,६१५,७२९
कषायकुशील ९१०
कषायनाम ७५५
कषायरस ५७०
कषायवेदनीय २५७
कषायाध्यवसायस्थान २७९
काsub/कां/क्षा ९०६
कापोतलेश्या ४४५
कापोतीलेश्या ३७१
५४

४२६ सर्वार्थसिद्धि
कापिष्ठ ४७८ कुब्जसंस्थाननाम ७५५ क्षायोपशमिक २५१
कामचार ४९१ कुपथ ७१४ क्षायोपशमिकचारित्र २६३
कामतीव्राभिनिवेश ७१४ कुल ८२१ क्षायोपशमिकभाव २६३
कार्मणकाययोगस्थ २८६ कुलपर्वत ३८४ क्षायोपशमिकसम्यक्त्व २६३
कार्मणशरीर ३१०, ३३० कुशलमूला (निर्जरा) ८०७ क्षायोपशमिकसंयमासंयम २६३
कार्मणशरीरनाम ७५५ कुशील ९०९ क्षिप्र १९१
काय २४६, ५२६ कूटलेखक्रिया ७११ क्षीणकषाय २२०, ९०८
कायगुप्ति ७९३ कृत ६२३ क्षीणकषायवीतरागछद्मस्थ ३४
कायक्लेशतप ८५५ कृष्ण ५७० क्षीणमोह ९०७
कायत्व ६०२ कृष्णवर्णनाम ७५५ क्षीरवरद्वीप ३७९
कायदुष्प्रणिधान ७२० कृष्णलेश्या ३७१, ४४५ क्षीरवरसमुद्र ३७९
कायनिसर्गाधिकरण ६२६ केवल १६४, ९२० क्षुद्रभव २७६
कायबलप्राण २८६ केवलदर्शनावरण ७४४ क्षुद्रहिमवान् ३८५
कायमार्गणा ३४ केवलि-अवर्णवाद ६३४ क्षेत्र ३२, ४०४, ७१५, ९३७
काययोग ६१०, ८९७ केवलिन् ६३३, ८९२ क्षेत्रपरिवर्तन २७६
कायस्वभाव ६८४ केसरिन् ३९२ क्षेत्रवृद्धि ७१६
कायस्थिति ४३९ कोटाकोटी ७६० क्षेत्रसंसार २७६
कायिकीक्रिया ६१८ क्रोध ६७० क्षेत्रार्य ४३५
कारणविपर्यास २३७ क्रोधप्रत्याख्यान ६७१ क्षेमंकर ४९१
कारित ६२३ कौत्कुच्य ७१८, ७१९
कारुण्य ६८२ कन्दर्प ७१९
कार्यकारणभावसन्तति ३४१ ख
काल ३३, ४५३, ५७७, ६०१, क्ष खण्ड ५७२
६०२, ९३६
कालनियम ३१२
कालपरमाणु ५२८ क्षपक ९०८ ग
कालपरिवर्तन २७७ क्षमा ७९६
कालव्यभिचार २४६ क्षय २१५, २५२ गङ्गा ३८५, ४०४
काललब्धि २५८ क्षयोपशम २१५ गण ८६५
कालसंसार २७७ क्षयोपशमनिमित्तक-अवधि गति २६४, ४८२, ५५८, ७५५
कालातिक्रम ७२३ २१२, २१४ गतिमार्गणा ३४
कालोद ३७९ क्षायिक २५१ गन्ध २९९, ५७०
किन्नर ४५३, ४६२ क्षायिकउपभोग २६० गन्धनाम ७५५
किम्पुरुष ४५३, ४६२ क्षायिकज्ञान २६० गन्धर्व ४६२
किल्विषिक ४४९ क्षायिकदर्शन २६० गर्दतोय ४९१
क्रिया ५३९, ५६८, ६१७ क्षायिकदान २६० गर्भ ३२१
क्रियाविशाल २१० क्षायिकभोग २६० गुण ५९१, ५९९, ६०६
क्लिश्यमान ६८३ क्षायिकलाभ २६० गुणकार ३३५
कीर्ति ४०२ क्षायिकवीर्य २६० गुणस्थान ३४
कीलिकासंहनननाम ७५५ क्षायिकसम्यक्त्व २६० गुणाधिक ६८२

परिशिष्ट ५ ४२७
गुप्ति ७८८,७९२
गुरु ५७०
गुरुनाम ७५५
गृहस्थ ७०५
ग्रैवेयक ४७८
गोत्र ७३८
ग्लान ८६५
घ
घन ५७०
घनवातवलय ३६७
घनाङ्गुल २७६,७८०
घनोदधिवलय ३६७
घृतवरद्वीप ३७९
घृतवरसमुद्र ३७९
घ्राण २९८
घ्राणप्राण २८८
च
चक्षुष् २९८
चक्षुर्दर्शनावरण ७४४
चक्षुःप्राण २८८
चतुर्णिकाय ४४३
चतुर्थ-अणुव्रत ७०१
चतुर्थभक्त ४२२
चतुरस्र ५७२
चतुरस्रादि ३८१
चतुरिन्द्रिय २८८
चतुरिन्द्रियजातिनाम ५६५
चन्द्राभ ४९१
चमर ४५३
चरम ३६५
चरमदेह ३६५
चरमोत्तमदेह ३६४
चर्यापरिषहसहन ४२३
चाक्षुष ५७९
चाप ४२२
चारित्र ६,७८८
चारित्रमोह ८४७
चारित्रविनय ८६४
चारित्रार्य ४३५
चित्त ३२३
चिन्ता १८१
चूर्ण ५७२
चूर्णिका ५७२
चूलिका २१०
छ
छद्मस्थ २७३
छद्मस्थवीतराग ८३९
छाया ५७२
छेद ७११,८६१
छेदोपस्थापनाचारित्र ८५३
ज
जगत्स्वभाव ६८५
जघन्यगुण ५९२
जन्म ३२४
जम्बूद्वीप ३७८,३७९
जम्बूवृक्ष ३८३,४३०
जयन्त ४७८
जरायु ३२५
जरायुज ३२६
जलकान्त ४५३
जलप्रभ ४५३
जाति ७५५
जात्यार्य ४३५
जिन ८४०,८४१
जीव १७,२९६,७३४
जीवत्व २६८
जीवसमास ३४
जीवाधिकरण ६२३
जीवित ५६५
जीविताशंसा ७२४
जुगुप्सा ७५०
ज्ञ
ज्ञातभाव ६१९
ज्ञातृधर्मकथा २१०
ज्ञान ६,२७२,९२६,९३६
ज्ञानप्रवाद २१०
ज्ञानविनय ८६४
ज्ञानावरण ७३७,८४४
[L

४२८ सर्वार्थसिद्धि
तीव्रभाव ६१९ दुःप्रमृष्टनिक्षेपाधिकरण ६२६ द्विचरम ४९२, ४९३
तुषित ४९१ दुष्षमा ४१८ द्विचरमदेहत्व ४९३
तृणस्पर्शपरीषहविजय ८३१ दुष्षमसुषमा ४१८ द्वितीय-अणुव्रत ७०१
तृतीय-अणुव्रत ७०१ दुःस्वरनाम ७५५ द्वीन्द्रिय २८८
तैजसशरीरनाम ७५५ दृष्टिवाद २१० द्वीन्द्रियजातिनाम ७५४
तैर्यग्योनायु ७५३ देव ४४२, ६३३ द्वीप ३७८
तोरणद्वार ४०९ देवगति ७५५ द्वीपकुमार ४६०
त्याग ६५५, ७९७ देवगतिप्रायोग्यानुपूर्व्यनाम ७५५ द्व्यणुक ५४५
त्रस ७०१, ७५४ देवर्षि ४९१ द्वेष ६७६
त्रसनाम ७५५ देवावर्णवाद ६३४
त्र्यस ५७२ देवी ४०२ ध
त्रायस्त्रिंश ४४९ देह ३७०, ३७१ धन ७१४
त्रियोग ८९८ देश ६६६, ७०२ धनुष् ४२२
त्रीन्द्रिय २८८ देशनियम ३१२ धरण ४५३
त्रीन्द्रियजातिनाम ७५१ देशप्रत्यक्ष २१२ धर्म ५२६, ६३३, ७८८
देशविरत ८८५ धर्मस्वाख्यातत्वानुप्रेक्षा ८१०
द देशविरति ७०२ धर्म्यध्यान ८७३
दशवैकालिक २११ देशघातिस्पर्धक २६३ धर्मावर्णवाद ६३४
दर्शन ६, १९०, २७३, ९२६ दैवकुरवक ४२२ धर्मास्तिकाय ५६१, ९३४
दर्शनक्रिया ६१८ दैवायु ७५२ धर्मोपदेश ८६७
दर्शनमार्गणा ३४ दंशमशकपरीषहक्षमा ८१९ धान्य ७१४
दर्शनमोह ८४६ द्युति ४८० धारणा १८९, १९६
दर्शनमोहक्षपक ९०७ द्रव्य २१, २४१, ५२८, ५८१, धातकीखण्ड ३७९, ४३०
दर्शनविनय ८६४ ५९९ धातकीवृक्ष ४३०
दर्शनविशुद्धि ६५५ द्रव्यकर्म ९२४ ध्यान ८५७, ८७१
दर्शनार्य ४३५ द्रव्यजीव २२ धूमप्रभा ३६६
दर्शनावरण ७३७ द्रव्यत्व ५२९ धृति ४०२
दर्शनोपयोग २७३ द्रव्यपरमाणु ९०६ ध्रुव १९२
दातृविशेष ७२७ द्रव्यपरिवर्तन २७५ ध्रुवावग्रह १९६
दान ६३२, ७२६ द्रव्यमन २८२, ५३१, ५६३ ध्रौव्य ५८३
दानान्तराय ७५८ द्रव्यवाक ५६३ न
दास ७१४ द्रव्यविशेष ७२७
दासी ७१४ द्रव्यलिङ्ग ३६३, ९१६ नदी ४१०
दिक्कुमार ४६० द्रव्यलेश्या २६५ नन्दीश्वरवरद्वीप ३७९
दिगन्तरक्षित ४९३ द्रव्यसंवर ७८५ नन्दीश्वरवरसमुद्र ३७९
दिग्विरति ७०२ द्रव्यार्थिकनय २४ नपुंसक ३५८, ३६३
दिशा ५३१ द्रव्याश्रय ६०५ नपुंसकवेद ७५०
दुःख ५६४, ६२९, ६८० द्रव्येन्द्रिय २९२ नय २४, २४०
दुर्भगनाम ७५५ द्विगुण ४१० नरक ३६९
दुष्पक्व ७२१ द्विगुणद्विगुण ४१३ नरकगतिनाम ७५३
CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

परिशिष्ट ५ ४२९
नरकगतिप्रायोग्यानुपूर्व्यनाम निसर्ग ६२५ परा ( स्थिति ) ७६०
७५५ निसर्गक्रिया ६१८ परार्थ ( प्रमाण ) २४
नरकप्रस्तार ३६९ निःसृत १९४ परिकर्म २१०
नागकुमार ४६० निःसुतावग्रह १९३ परिग्रह ४८३, ६३८, ६९५
नाग्न्यपरीषह ८२० निषध ३८६ परिणाम ३७१, ६०७
नाम ( कर्म ) ७३८ निषद्यापरीषहविजय ८२४ परिभोग ७०३
नामजीव २२ निष्कुटक्षेत्र ३१६ परिमण्डल ५७२
नामनिक्षेप २२ निष्क्रिय ५३९ परिवर्तन २७५
नामप्रत्यय ७७९ निह्नव ६२७ परिवारपद्म ४०३
नारक ३५९, ३६८ नीचैर्गोत्र ७५७ परिषद् ४०३
नारकभाव २६५ नीचैर्वृत्ति ६५९ परिषत्क ४०३
नारकायु ७५२ नील ३८६, ५७० परिषह ७८८
नाराचसंहनननाम ७५५ नीलवर्णनाम ७५५ परिहार ( प्रायश्चित्त ) ८६१
निकाय ४४२ नीललेश्या २७१, ४४५ परिहारविशुद्धिचारित्र ८५३
निक्षेप ६२५ नृलोक ४७० परीतान्त ५४५
निगोदजीव ५५५ नैगमनय २४० परीषह ८१२
निर्गुण ६०५ नैसर्गिक (मिथ्यादर्शन) ७३१ परोक्ष १७४
निर्ग्रन्थ ९०९ नैसर्गिक ( सम्यग्दर्शन ) १५ परोपकार ७२६
निर्जरा १७, ७७७, ७९० नोआगमद्रव्यजीव २२ परोपदेशनिमित्त
निर्जरानुप्रेक्षा ८०७ नोआगमभावजीव २२ (मिथ्या०) ७३१
नित्य ३७१, ५८५ नोआगमभाविजीव २२ परोपरोधाकरण ६७२
नित्यत्व २६९ नोकर्मद्रव्यपरिवर्तन २७५ पर्याप्तिनाम ७५५
निदान ६९७, ७२३ नोकषायवेदनीय २५७ पर्याय २४१, ५९९, ६०६
निदान ( आर्तध्यान ) ८८३ न्यग्रोधपरिमण्डलसंस्थान- पर्यायार्थिकनय २४
निन्दा ६५७ नाम ७५५ पल्य ४३८
निद्रा ७४३ न्यासापहार ७११ पल्योपम ३२५, ४२२
निद्रानिद्रा ७४३ पाप ६१४, ७८३
निर्देश २५ प पाप ( बन्ध ) ७८१
निबन्ध २२३ पङ्कप्रभा २६६ पापोपदेश ७०३
निर्माण ७५५ पञ्चम (अणुव्रत) ७०१ पारिग्रहिकीक्रिया ६१८
निर्माणरज ४९१ पञ्चेन्द्रियजातिनाम ७५५ पारिणामिक २५१, ५९७
नियतकाल (सामायिक) ८५४ पद्म ३९२ पारिणामिकभाव २६६
निरपवाद ७०६ पद्मलेश्या ४८५ पारितापिकी क्रिया ६१८
निरवशेष ३४३ पर ३३३ पारिषद् ४४९
निरुपभोग ३४७ परघातनाम ७५५ पीत ५७०
निर्वर्तना ६२५ परत्व ५६८ पीतलेश्या ४८४
निर्वर्तनाधिकरण ६२६ परप्रत्यय उत्पाद ५३९ पीता ( लेश्या ) ४४४
निर्वृत्ति २९३ परमार्थकाल ५६८ पिपासासहन ८१६
निःशीलता ६४० परविवाहकरण ७१३ पिशाच ४६२
निःशीलव्रत ६४५ परव्यपदेश ७२३ पुण्डरीक ३९२
CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri