सङ्गीतमकरन्द (देवर्षि नारद - प्राचीन भारतीय सङ्गीत, राग-रागिनी वर्गीकरण व नाद-ब्रह्म)

INTRODUCTION ix
Further, the names of writers, mentioned in this work are
Hari, Bramhâ, Matanga, Kâs'yapa, Kamalâsya, Chandî, Vyâla,
S'ârdûla, Nârada, Tumburu, Shanmukha, Bhringi, Devendra,
Kubera, Kus'ika, Mâtrigupta, Ravana, Samudra Sarasvatî, Bali,
Yaksha and Vikrama¹ Many of these names are names of deities
and Purânik personages and it is beyond our means to determine
their time But the names of Vikrama and Mâtrigupta are
historical As there have been several Vikramas, it is difficult
to say what Vikrama is meant But the mention of the name of
Mâtrigupta, who is also mentioned by Sarngadeva in his Sangîta
Ratnâkara as one of the writers on music, enables us to infer that the
present work must have been written not earlier than 7th century
A D Mâtrigupta, who was a poet and writer on poetics, is said
to have lived about the first half of the sixth century being a
contemporary of S'ilâditya Pratâpas'ila of Mâlva (A D 550-600)
My esteemed friend, T M Tripathi Esqr B. A of Bombay,
informs me that from the Nâtya Pradîpa of Sundara Mis'ra it
appears that Mâtrigupta has written a commentary on Bharata's
Nâtya S'âstra
But there is one circumstance which may help us in deciding
the priority of this work to Sangîta Ratnâkara For, Nârada
mentions the name of only Mâtrigupta among the names of the
historical personages as writers on music, and does not mention
the names of the later writers such as Rudrata, Nanya Bhûpâla,
Paramardî Somes'a, Lollata, Udbhata, S'ankuka, Abhinava Gupta
&c. If Nârada had copied the names of authors from Sangîta
Ratnâkara, he would not have omitted them It is likely that
S'ârngadeva copied the names of older authors from Nârada's book
and added these later names known at his time to the list in his
book Nârada does not seem to have borrowed any verses from
Sangîta Ratnâkara The treatment and order of the topics
observed in Sangîta Makaranda is quite different from that in the
Sangîta Ratnâkara
This view is supported by another circumstance which seems
to be a stronger proof Sarngadeva while giving the definition of
1 Vide p 13 verses 18-21

x INTRODUCTION.
the Gāndhāra Grāma states that it is according to Nārada's
opinion —
यदा धस्त्रिश्रुति षड्ङ्गे मध्यमे तु चतु श्रुति ।
रिमयो श्रुतिमेकैका गान्धारस्त्वसमाश्रित ।
पञ्चति धो निपादस्तु धश्रुतिं सध्रुतिं श्रित ॥ ४ ॥
गान्धारग्राममाचष्टे तदा त नारदो मुनि ।
प्रवर्त्तते स्वर्गलोके ग्रामोऽसौ न महीतले ॥ ५ ॥
सङ्गीतरत्नाकर पृ० ४६
Now this very definition is to be found in this Sangīta Maka-
randa of Narada as follows —
यदा धस्त्रिश्रुति षड्ङ्गे मध्यमे तु चतु श्रुति ।
रिमयो श्रुतिरेकैका गान्धारस्य समाश्रया ॥ ५४ ॥
पञ्चमश्रुतिरेका च निपादश्रुतिसश्रया ।
गान्धारग्राममाचष्टे तदा त नारदोऽब्रवीत् ॥ ५५ ॥
प्रवर्त्तक स्वर्गलोके ग्रामोऽसौ न महीतले ।
सङ्गीतमकरन्द पृ० ५-६
From these circumstances we must conclude that Sangita
Makaranda of Nārada is an older work than the Sangīta Ratnā-
kara and that it was known to S'ārṅgadeva (A D 1210-1247)
Until we get further proof to establish the exact date, we must
hold that Nārada, the author of Sangīta Makaranda lived some-
time in the interval between Mātṛgupta A D 550 and Sārṅga-
deva A D 1210-1247, that is, he must have lived between the
7th and 11th centuries
The Manuscript.
Source of the Manuscript—The present edition of the
Sangīta Makaranda of Narada is based upon one single manuscript
furnished to me by the Central Library of Baroda
The credit of having discovered this rare manuscript is due to
the wife of Mr R Ananta Krishna Shāstry, the officer employed
by the Baroda Central Library for search of Sanskrit manuscripts.
Mr Shāstry, while on an official tour in H E H. the Nizam's
Territory in 1919, was examining Mss in an old Pandit's house
at Gadwāl with his wife when the latter noticed this Ms
Through the kindness of the Hon Sir Stuart Fraser, K. C. S. I ,

INTRODUCTION. XI

C. I. E., the then Resident of Hyderâbâd Mr. Shâstrî obtained a
note on H. H. The Raja Saheb of Gadwal through Mr. M. A.
N. A. Hydari, B. A., Judicial Secretary, Hyderabad. Thus
Mr. Shâstry got the loan of the manuscript through the kind
influence of the Râjâ Sâheb to whom are due the sincerest thanks
of all lovers of Indian music.
Description of the Manuscript—The manuscript is written
in Devanâgarî characters on old Ahmedabad paper of a yellowish
tinge. It consists of 32 folios, the size of the folio being 10¼ × 5½
inches and each side of the folios containing 9 lines. The hand-
writing is fair and the headings of the subjects in the body of the
text are written in red ink the colour of which has not faded,
though the manuscript was written in the Shake year 1599 (A.
D. 1677) that is 243 years ago. On the last three pages the
copyist has painted 9 different designs of a rosette in black, yellow,
red and green colours.
The manuscript begins as follows:—
धीमहागणपतये नमः । श्रीसाम्बसदाशिवाय नमः । श्रीनादब्रह्मणे नमः ।
The colophon is as follows:—
इति सङ्गीतमकरन्दः समाप्तः । शुभमस्तु । शके १५९९ शालिवाहे पिङ्गलनामसंवत्सरे
आश्विनमासे शुक्लपक्षे विजयादशम्यां विद्यापुरमहानगरे श्रीमन्महागणपतिदासकृष्णाजीदत्तेनेदं
सङ्गीतमकरन्दाख्यपुस्तकं लिखितम् । महागणपतिर्जयति ॥
From this colophon it is evident that the manuscript was
copied in Shake 1599 (A. D. 1677) by one Krishnâjî Datta who
was a devotee of the deity Mahâganapati and lived in Vidyâpura.
This Vidyâpura is no other than Vijayanagara which was the
capital of the late Vijayanagara Empire and which is now in ruins.
The present manuscript was discovered at Gadwâl which, though
now a feudatory of the Hyderabad State, was in former times
a feudatory or a part of the Vijayanagara Empire. It is probable
that after the complete ruin of Vidyâpura alias Vijayanagara the
manuscript must have come to Gadwâl which is not very far from
the ruined capital. For this information I am indebted to my
friend Mr. J. S. Kudâlkar of Baroda Central Library.

२ सङ्गीतमकरन्दे ।
श्लोकाङ्काः विषयः पृष्ठं
६६-७७ मूर्च्छनालक्षणं तद्भेदन्निरूपणं च ... ... ... ... ... ७
७८-८९ षड्जादिस्वराणां श्रुतिसंख्यातद्ग्रामकथनम् ... ... ... ... ... ७
९०-११० मूर्च्छनाविभागादिविचारः ... ... ... ... ... ७
१११-११२ स्वरप्रकृतिविकृतयः ... ... ... ... ... ... ११
११३-११४ तन्त्रीप्रकृतिविकृतयः... ... ... ... ... ... ११
सङ्गीताध्याये द्वितीयः पादः ।
१ मङ्गलश्लोकः ... ... ... ... ... ... ११
२-४ गीतस्वरूपवर्णनम् ... ... ... ... ... ... ११
५-१७ वीणादेहत्तदङ्गादिनिरूपणम् ... ... ... ... ... ... १२
१८-२१ सङ्गीतशास्त्रप्रणेतृदेवतादिनामानि ... ... ... ... ... ... १३
२२-२४ गीतमाहात्म्यम् ... ... ... ... ... ... १३
सङ्गीताध्याये तृतीयः पादः ।
१ स्वरलक्षणम् . ... ... ... ... ... १४
२-९ स्वरग्राममूर्च्छनारागादिनिर्देशः ... ... ... ... ... १४
१०-१२ प्रातःकाले गेयानां सूर्यांशरागाणा नामानि ... ... ... ... ... १४
१३-१४ मध्याह्नगेयरागनामानि ... ... ... ... ... ... १५
१५-१९ सायङ्काले गेयानां चन्द्रांशरागाणा नामानि ... ... ... ... ... १५
२०-२३ उदयान्तरमेकप्रहरोपरिनेयरागाः ... ... ... ... ... १५
२४-२६ रागवेलातिक्रमफलादिवर्णनम् ... ... ... ... ... १५
२७-३४ अन्यरागनामानि ... ... ... ... ... ... १६
३५-३९ सम्पूर्णरागाणा प्रस्तराः ... ... ... ... ... ... १६
४०-४५ षाडवरागाणा प्रस्तरा ... ... ... ... ... ... १७
४६-५२ औडवरागाणा प्रस्तराः ... ... ... ... ... ... १७
५३-५६ पुंल्लिङ्गरागाः ... ... ... ... ... ... १८
५७-५९ स्त्रीरागाः ... ... ... ... ... ... ... १८
६०-६३ रागाणा रसप्रयोगविवेकः ... ... ... ... ... ... १९
६४-६७ रागाङ्गनिरूपणम् ... ... ... ... ... ... १९
६९-७२ षट्पुरुषरागाणा तत्स्त्रीणा च नामानि ... ... ... ... ... १९
७३-७९ मतान्तरेण षट्पुरुषरागाणां तत्स्त्रीणा च नामानि ... ... ... ... २०
८०-८३ प्रसङ्गानुप्रसङ्गविचारः ... ... ... ... ... ... २०
८४ कम्पितादिभेदेन रागविभागः ... ... ... ... ... २०
८५-९३ शास्त्रविरोधेन तथा शास्त्रानुरोधेन रागादिप्रयोगे फलश्रुतिः ... ... ... २१
सङ्गीताध्याये चतुर्थः पादः ।
१-५ मृदङ्गलक्षणम् ... ... ... ... ... ... २१
६-८ वीणाभेदाः... ... ... ... ... ... २२

४ सङ्गीतमकरन्दे ।
श्लोकाङ्काः विषयः पृष्ठं
३३-४७ अङ्गताललक्षणानि ... ... ... ... ... ... ४२
४८-५० तालशब्दनिष्पत्तिः ... ... ... ... ... ... ४३
५१ दशतालप्राणनिर्देशः... ... ... ... ... ... ४३
५२-५५ काललक्षणम् ... ... ... ... ... ... ४३
५६-५९ मार्गलक्षणम् ... ... ... ... ... ... ४३
६०-६७ मात्रालक्षणम् ... ... ... ... ... ... ४४
६८-७१ देशीक्रिया ... ... ... ... ... ... ... ४४
७२-७३ दक्षिणमार्गमात्रानामानि ... ... ... ... ... ... ४५
७४-७५ अङ्गानि ... ... ... ... ... ... ... ४५
७६-७७ ग्रहाः ... ... ... ... ... ... ... ४५
७८-८३ जातिनिरूपणम् ... ... ... ... ... ... ४५
८४-८८ लयकालनिरूपणम् ... ... ... ... ... ... ४६
८९-९५ प्रस्तारनिरूपणम् ... ... ... ... ... ... ४७
९६-१०० द्रुतादितालाङ्गाना पर्यायाभिधानि च ... ... ... ... ४७
नृत्याध्याये चतुर्थः पादः ।
१-९ मृदङ्गोत्पत्तितद्वादनप्रकारादिकथनम् ... ... ... ... ४८
१०-४३ नटीभावनिरूपणम् ... ... ... ... ... ... ४९

श्रीनारदविरचितः
सङ्गीतमकरन्दः ।
सङ्गीताध्याये प्रथमः पादः ।
प्रणम्य शिरसा देवं शङ्करं लोकशङ्करम् ।
सङ्गीतशास्त्रं सङ्गृह्य वक्ष्ये लोकमनोहरम् ॥ १ ॥
ब्रह्मा तालधरो हरिश्च पटही वीणाकरा भारती
वंशज्ञौ शशिभास्करौ श्रुतिधराः सिद्धाप्सरःकिन्नराः ।
नन्दीभृङ्गिरिटादिमर्दलधराः सङ्गीतको नारदः
शम्भोर्नृत्तकरस्य मङ्गलतनोर्नाट्यं सदा पातु नः ॥ २ ॥
गीतं वाद्यं च नृत्यं च त्रयं संगीतमुच्यते ।
नारदेन कृतं शास्त्रं मकरन्दाख्यमुत्तमम् ॥ ३ ॥
आदौ नादोत्पत्तिर्निरूप्यते ।
अनाहतो हतश्चैव स नादो द्विविधो मतः ।
यत्रोभयोस्तयोर्मध्येऽनाहतोऽपि निरूप्यते ॥ ४ ॥
१ एतच्छ्लोकात्पूर्वमादर्शपुस्तके निम्नलिखितः श्लोको वर्तते—
“सङ्गीतमकरन्दाख्यपुस्तकं लिख्यते मया ।
कुर्वविघ्नं महादेव लेखनाय नमोऽस्तु ते ॥ १ ॥”
परं तु स ग्रन्थप्रतिरूपकत्र्रा निबद्धः न तु ग्रन्थकर्त्रा इति तदर्थतः सुविशदम् । अतो मूले स न
निवेशितः । २ ०प्सराः किन्न० इत्यशुद्धः पाठः आदर्शपुस्तके विद्यते ।

२ सङ्गीतमकरन्दे
आकाशसंभवो नादो यः सोऽनाहतसंज्ञितः ।
तस्मिन्ननाहते नादे विरामं प्राप्य देवताः ॥ ५ ॥
योगिनोऽपि महात्मानस्तदानाहतसंज्ञके ।
मनो निक्षिप्य संयान्ति मुक्तिं प्रयतमानसाः ॥ ६ ॥
सोऽप्याहतः पञ्चविधो नादस्तु परिकीर्तितः ।
नखवायुजचर्माणि लोहशारीरजास्तथा ॥ ७ ॥
नखं वीणादयः प्रोक्ता वंशाद्या वायुपूरकाः ।
चर्माणि च मृदङ्गाद्या लोहास्तालादयस्तथा ॥ ८ ॥
देहनादेन ते युक्ता नादाः पञ्चविधाः स्मृताः ।
गीतं वाद्यं च नृत्यं च त्रयं सङ्गीतमुच्यते ॥ ९ ॥
आदौ ब्रह्मा विचार्यैव नाट्यं लोके प्रपञ्चितम् (?) ।
अनाहतात्समाकृष्य सप्तनामानि योजितः ॥ १० ॥
तं नादं सप्तधा कृत्वा तथा षड्जादिभिः स्वरैः ।
नाभिहृत्कण्ठतालुषु नासादन्तोष्ठयोः क्रमात् ॥ ११ ॥
षड्जर्षभगान्धारौ मध्यमः पञ्चमस्तथा ।
धैवतश्च निषादश्च स्वराः सप्त प्रकीर्तिताः ॥ १२ ॥
षड्जं मयूरो वदति चातको ऋषभं तथा (?) ।
अजो विरौति गान्धारं क्रौञ्चः क्वणति मध्यमम् ॥ १३ ॥
पुष्पसाधारणे काले पिकः कूजति पञ्चमम् ।
अश्वश्च धैवतं चैव निषादं च गजस्तथा ॥ १४ ॥
एवं स्वरान् समाकृष्य वीणादिषु निधाय च ।
तेन चाहतनादेन सङ्गीतमकरोत्तदा ॥ १५ ॥
सरस्वत्याश्च वीणायां षड्जादिखरसंयुक्तम् ।
पाठयामास सर्वेषां हृद्यं श्रुतिमनोहरम् ॥ १६ ॥
— रूपालसी रागालसिरिति स द्विविधः स्मृतः । —
रोगास्तल्लनतानाथरूपतः शब्द उच्यते ॥ १७ ॥
१ अस्य श्लोकस्य पाठोऽशुद्धः वर्तते । पुस्तकान्तराभावात् आदर्शपुस्तके यथा दृष्टः तथैवात्र नि-
वेशितः । २ °चातको रिषभं° इति पाठे सन्धिदोषो न स्यात् । ३ 'रागलभनतानाथो रूपकः
शब्द उच्यते' इति शुद्धः पाठः स्यात् ।

सामवेदादिदं गीतं तज्जग्राह पितामहः ।
तद्गीतं नारदायैव तेन लोकेषु वर्णितम् ॥ १८ ॥
गीतेन प्रीयते देवः सर्वज्ञः पार्वतीपतिः ।
गोपीपतिरनन्तोऽपि वंशध्वनिवशं गतः ॥ १९ ॥
सामवेदे ततो ब्रह्मा वीणासक्ता सरस्वती ।
अन्ये च बहवः पूर्वे यक्षदानवमानवाः ॥ २० ॥
अज्ञातहृदयस्वादुर्बालः पर्यङ्कधारकः ।
रुदन् गीतामृतं पीत्वा हर्षोत्कर्षं प्रपद्यते ॥ २१ ॥
वनेचरस्तृणाहारः श्रुत्वा मृगशिशुः पशुः ।
लुब्धो लुब्धक सङ्गीते गीते यच्छति जीवितम् ॥ २२ ॥
कृष्णसर्पोऽपि तं नादं श्रुत्वा हर्षं प्रपद्यते ।
तस्य गीतस्य माहात्म्यं कः प्रशंसितुमर्हति ॥ २३ ॥
सर्वाश्रमाणां जातीनां नृपाणां प्रीतिवर्धनम् ।
धर्मार्थकाममोक्षाणामिदमेव हि साधनम् ॥ २४ ॥
स्थायी स्वरेषु सञ्चारी तथारोह्यवरोहकौ ।
स्वराश्चतुर्विधा ज्ञेया रागोत्पादनगोचराः ॥ २५ ॥
स्वरा वादी च संवादी विवादी च चतुर्विधाः ।
अनुवादी च सर्वत्र प्रयोगे बहुशः स्मृतैः ॥ २६ ॥
वादी स्वरस्तु राजा स्यान्मन्त्री संवादिंरुच्यते ।
स्वरो विवादी वैरी स्यादनुवादी च भृत्यवत् ॥ २७ ॥
देववंशास्तु सगमाः पञ्चमः पितृवंशजः ।
रिधौ ऋषिकुले जातौ निषादोऽसुरवंशजः ॥ २८ ॥
ब्रह्मजाती समौ ज्ञेयौ रिधौ क्षत्रियजातिकौ ।
निगौ वैश्याविति प्रोक्तौ पञ्चमः शूद्रजातिकः ॥ २९ ॥

१ 'सञ्जग्राह' इति पाठः समीचीनः । २ 'रतो' इति समीचीनः पाठः स्यात् । ३ 'स्मृताः' इति
बहुवचनान्तः पाठः समीचीनः । ४ 'संवादी' इति शुद्धं पदं, छन्दोभङ्गभिया 'संवादिः' इति कृतं
स्यादिति भाति ।

४ । सङ्गीतमकरन्दे
पद्माभः पिञ्जरः स्वर्णवर्णः कुन्दप्रभः सितः ।
पीतः कर्बुर इत्येते तेषां वर्णा निरूपिताः ॥ ३० ॥
षड्जः कमलवर्णः स्यादृषभः पिञ्जरस्तथा ।
गान्धारः स्वर्णवर्णः स्यान्मध्यमः कुन्दवर्णकः ॥ ३१ ॥
पञ्चमः सितवर्णः स्याद्दैवतः पीतवर्णकः ।
नैषादः कर्बुरो वर्णः ससवर्णा निरूपिताः ॥ ३२ ॥
जम्बुशाककुशक्रौञ्चशाल्मलीश्वेतनामसु ।
द्वीपेषु पुष्करे चैव जाताः षड्जादयः स्वराः ॥ ३३ ॥
जम्बुद्वीपे च षड्जः स्याच्छाकले ऋषभोदयः ।
कुशद्वीपे च गान्धारः क्रौञ्चद्वीपे च मध्यमः ॥ ३४ ॥
शाल्मलीद्वीपनामाख्ये पञ्चमः स्वर उद्भवः (?) ।
श्वेतद्वीपे तथा जन्म धैवतं नामसंज्ञिकम् (?) ॥ ३५ ॥
पुष्करे चैव जातोऽयं निषादः परिकीर्तितः ।
सप्तस्वरान्समुद्धृत्य वीणादिषु विधाय च ॥ ३६ ॥
दक्षोऽत्रिः कपिलश्चैव वसिष्ठो भार्गवस्तथा ।
नारदस्तम्बुरुश्चैव षड्जादीनां ऋषीश्वराः ॥ ३७ ॥
वह्निर्ब्रह्मा शारदा च शर्वश्रीनाथभास्कराः ।
गणेश्वरादयो देवाः षड्जादीनां तु देवताः ॥ ३८ ॥
क्रमादनुष्टुब्गायत्री त्रिष्टुप् च वृहती तथा ।
पङ्क्त्युष्णिगौ च जगती छन्दांसि परिकीर्तिताः (?) ॥ ३९ ॥
षड्जस्य जमदग्निश्च आत्रेयो ऋषभस्य च (?) ।
गान्धारस्य गौतमस्तु वसिष्ठो मध्यमस्य च ॥ ४० ॥
श्रीवत्सः पञ्चमस्यैव धैवतस्य पराशरः ।
शालङ्कायो निषादस्य गोत्राणि कथितानि च ॥ ४१ ॥
षड्जः शतभिषग्जश्च चित्रा च ऋषभस्य च (?) ।
गान्धारस्य धनिष्ठा भं मध्यमस्य मघा स्मृता ॥ ४२ ॥
१ 'पञ्चमस्य समुद्भवः' इति पाठः समीचीनः स्यात् । २ क्लिष्टान्वयोऽयं पाठः । ३ असम्बद्ध-
मिद भातीदमत्र श्लोकार्धम् ।

सङ्गीताध्याये प्रथमः पादः । ५
पञ्चमस्योत्तरा भं स्यात्पूर्वाषाढा तु धैवतम् ।
अनुराधा निषादस्य षड्जादीनां तु तारकाः ॥ ४३ ॥
कुम्भस्तुला झषश्चैव सिंहः कन्या धनुस्तथा ।
वृश्चिकश्च तथा राश्यः क्रमाज्ज्ञेया बुधैः सदा ॥ ४४ ॥
शनिर्भृगुः शशी चैव सूर्यश्चन्द्रसुतस्तथा ।
गुरुर्भूमिसुतश्चैव 'चैते राश्यधिदेवताः ॥ ४५ ॥
स्वराः सरिगमश्चैव चत्वारो राक्षसाः स्मृताः ।
पधौ मानुषसंज्ञौ च निषादं दैवतं विदुः ॥ ४६ ॥
षड्जस्याद्भुतवीरौ च ऋषभस्य च रौद्रकः ।
गान्धारस्य च शान्तं च हास्याख्यं मध्यमस्य च ॥ ४७ ॥
पञ्चमस्य च शृङ्गारो बीभत्सो धैवतस्य च ।
करुणा च निषादस्य सप्तस्थानरसा नव ॥ ४८ ॥
ग्रामः स्वरसमूहः स्यान्मूर्च्छना तु स्वराश्रया ।
षड्जमध्यमगान्धारग्रामत्रयमुदाहृतम् ॥ ४९ ॥
षड्जश्च मध्यमश्चैव चैतौ भूमौ प्रकल्पितौ ।
स्वर्गलोकेऽपि गान्धारः प्रसिद्धो न महीतले ॥ ५० ॥
षड्जग्रामः पञ्चमश्च धैवतश्च श्रुतिक्रमात् ।
मध्यमः पञ्चमः शुद्धषड्जसंवादिरुच्यते ॥ ५१ ॥
अयं तु षड्जग्रामः ।
सोपान्ते पञ्चमस्तिस्रो धैवतस्य चतुःश्रुतिः ।
पञ्चमो धैवतश्चैवर्षभः संवादिरुच्यते ॥ ५२ ॥
अयं तु मध्यमग्रामः ।
अप्रसिद्धोऽपि भूलोके क्रमाल्लक्ष्येऽपि नारदः ।
तत्सु(त्स्व?)रूपं देवलोके ज्ञातव्यं शास्त्रलक्षणैः ॥ ५३ ॥
षड्जाद्यस्त्रिश्रुतिः षड्जे मध्यमे तु चतुःश्रुतिः ।
रिमयोः श्रुतिरेकैका गान्धारस्य समाश्रया ॥ ५४ ॥
१ 'ह्येता राश्यधिदेवताः' इति समीचीनः पाठः । २ 'शान्तश्च हास्याख्यो मध्यमस्य च' इति
पाठः साधुः । ३ अस्फुटार्थोऽयं श्लोकः ।

wait: वीरी हरिणाश्वा च स्यात्कलोपनता तथा' इति पाठः मुद्रितभरतनाट्यशास्त्रे अ. २८ श्लो. ३२ पृ.`

Line 27 (Footnote 3):
३०५ । ३ 'मार्गी सात्वीरवी तथा' इति पाठः मुद्रितभरतनाट्यशास्त्रे अ. २८ श्लो. ३२ पृ. ३०५ ।

Line 28 (Footnote 4 & 5 start):
४ 'हृष्यका चेति विज्ञेया' इति भरतनाट्यशास्त्रस्य. पाठः । ५ भरतनाट्यशास्त्रे गान्धारग्रामो न
(Note: भरतनाट्यशास्त्रस्य. has a dot/period after स्य: भरतनाट्यशास्त्रस्य. पाठः ।)

Line 29 (Footnote 5 cont):
वर्णित. । संगीतशास्त्रग्रन्थे 'सरा' इत्यस्य स्थाने 'नन्दा' इति पाठो वर्तते । सं. र. पृ. ५० ।
(Note: वर्णित. । has a dot before danda: वर्णित. ।)

6. Sanity Check against the image:
   • Line by line matches visual layout cleanly.
   • All characters, numbers, and punctuation verified.An exact line

सङ्गीताध्याये प्रथमः पादः । ७
ग म प ध नि स रि ।
षड्जः प्राधान्यमायत्वादामाल्याद्विगतस्तथा (?) ।
ग्रामः स्यादथ लोपत्वान्मध्यमस्तु पुरःसरः ॥ ६३ ॥
क्रमाद्ग्रामत्रये देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।
हेमन्तग्रीष्मवर्षासु ज्ञातव्यास्तु यथाक्रमम् ॥ ६४ ॥
पूर्वाह्नकाले मध्याह्ने अपराह्ने नयादिभिः ।
षड्जादिमध्यगान्धाराः श्रूयेतैश्वर्यसन्ततिः (?) ॥ ६५ ॥
क्रमात्स्वराणां सप्तानामारोहश्चावरोहणम् ।
मूर्च्छनेत्युच्यते ग्रामद्वये ताः सप्त सप्त च ॥ ६६ ॥
षड्जग्रामे तु करमम् मन्दोपिरटनीयता (?) ।
शुद्धषड्जा मत्सरीकृदश्वक्रान्ताभिरुद्गता ॥ ६७ ॥
ताः शुद्धमध्यमार्गेण सप्त पारं च हव्यकाः ।
मध्यमस्थानषड्जेन मूर्च्छनारभ्यते क्रमात् ॥ ६८ ॥
अधःस्थानैर्निषादाद्यैः षड्जः स्यान्मूर्च्छनाक्रमात् ।
मध्यममध्यमारभ्य संवीरी मूर्च्छना भवेत् ॥ ६९ ॥
षड्जस्थानपदोधस्थस्वरादारभ्यते क्रमात् ।
षड्जस्थानस्थितैराद्यैरथान्याद्याः परे विदुः (?) ॥ ७० ॥
हरिणाश्वादिरागाद्यैर्मध्यमस्थानसंज्ञितैः ।
षड्जादीन्मध्यमादींश्च ततोऽर्द्धः सः स्वरः क्रमात् ॥ ७१ ॥
चतुर्धा ताः पृथक् शुद्धाः काकलीकलितास्तथा ।
सान्तराः सङ्घयोपेताः षट्पञ्चाशदुदीरिताः ॥ ७२ ॥
श्रुतिद्वयं चेत् षड्जस्य निषादः संश्रयेदसौ ।
सा काकली मध्यमस्य गान्धारस्त्वन्तरः स्वरः ॥ ७३ ॥
१ संगीतरत्नाकरेऽस्य श्लोकस्य पाठो दृश्यते यथा-
'षड्जः प्रधान माथत्वादमाल्याधिक्यतस्तथा ।
ग्रामे स्याद्विलोपित्वान्मध्यमस्तु पुरःसरः ॥' सं. र. पृ. ४६
२ ºसु ज्ञातव्या० इति संगीतरत्नाकरे पृ. ४६ । ३ 'षड्जे तूत्तरमन्द्रादी रजनी चोत्तरायता' इति
शुद्धः पाठः स्यात् ।

सङ्गीताध्याये प्रथमः पादः । ९
जातिभिः श्रुतिभिश्चैव खरा ग्रामत्वमागताः ।
तद्वृत्तथैव भृत्यैव काव्यबन्धप्रतिष्ठिताः ॥ ८६ ॥
स्वराः षड्जादयस्तत्र ग्रामौ द्वौ षड्जमध्यमौ ।
केचिद्गान्धारमप्याहुः स तु नेहोपलभ्यते ॥ ८७ ॥
सप्तस्वरादयो ग्रामे चतुर्दश च मूर्च्छनाः ।
तासामेकोनपञ्चाशदित्येतत्स्वरमण्डलम् ॥ ८८ ॥
भूर्लोकाज्जायते षड्जो भुवर्लोकात्तु मध्यमः ।
स्वर्गलोकात्तु गान्धारो नारदस्य मतं यथा ॥ ८९ ॥
आद्या ह्युत्तरमन्द्रा स्याद्रञ्जनी चोत्तरायता ।
चतुर्विधशुद्धषड्जौ पञ्चमी मत्सरीकृता ॥ ९० ॥
ऽअक्रान्ता तु षष्ठी च सप्तमी ॰॰॰॰रुद्धता ।
प्रतिपद्यादितिथिषु जाता मन्द्रास्तु संयुताः ॥ ९१ ॥
सनिधपमगरिसा ज्ञातव्याः सप्त मूर्च्छनाः ।
षड्जग्रामाश्रिता ह्येता नारदेन विवक्षिताः ॥ ९२ ॥
मध्यसंचीरादिखरः ।
संवीरा हरिणाश्वा च स्यात्कलोपनतायता ।
शुद्धमध्या तथा चैव मार्दली पौरली तथा ॥ ९३ ॥
कृष्णप्रतिपदः सप्त लिथीषु (?) जनिताः खराः ।
ताखरा (?) मध्यमग्रामे स्थापिता नारदेन च ॥ ९४ ॥
नन्दा विशाला सुमुखी चित्रा चित्रावती शुभा ।
आलापा चेति गान्धारग्रामे स्युः सप्त मूर्च्छनाः ॥ ९५ ॥
कृष्णाष्टम्यादितिथयः स्वराः सप्त हितास्तथा ।
गान्धारे स्थापितास्तेन नारदेन यथाक्रमम् ॥ ९६ ॥
सप्त स्वरास्तथा सप्त मूर्च्छना याः प्रकीर्तिताः ।
तानाश्चतुरशीतिस्तु ता एतस्मिन्निरूपिताः ॥ ९७ ॥
१ ०सप्त स्वराश्रयो ग्रामाश्चतुर्दश० इति शुद्धः पाठः स्यात् । २ ०चतुर्थी शुद्धषड्जा च पञ्च० इति
भरतनाट्यशास्त्रस्यः पाठः । ३ ०अश्वक्रान्ता तथा षष्ठी सप्तमी चाभिरुद्गता० इति भ. ना. पाठः ।
२

च्यवा चैव सन्धयन्ति तथैव च ॥ १०८ ॥"
Wait, let's look at the first word of line 23:
प with ai matra and anusvara: पैं or पै?
Then श्व or ञ्च or श्च?
Look at the ligature:
It has: a loop like 'श' and 'च': श्च, then 'मो', 'दि', 'च्य', 'वा':
Wait, is it "पैश्चमोदिच्यवा" or "पैञ्चमोदिच्यवा" or "पैञ्चमोदीच्यवा"?
Look at 'दि' / 'दी':
The matra goes to the right! It's 'दी'!
"पैश्चमोदीच्यवा" or "पैञ्चमोदीच्यवा"?
Wait, look at line 23:
"पैश्चमोदीच्यवा" or "पैञ्चमोदीच्यवा"?
Footnote 3 says:
'३ "मध्यमोदीच्यवा चैव नन्दयन्ती तथैव च" इति भ. ना. पाठ ।'
And the text in line 23:
पै - श्व/ञ्च/श्च - मो - दी - च्य - वा चैव सन्धयन्ति तथैव च ॥ १०८ ॥
Wait, look at "सन्धयन्ति":
स - न्ध - य - न्ति: सन्धयन्ति (corrupt for नन्दयन्ती)!
And the first word:
पै -

सङ्गीताध्याये द्वितीयः पादः । ११
कैर्मारवा च विज्ञेया तथाऽनी कैशिकी तथा ।
उच्चनीचा तथारूपा विरूपा विमतायतिः ॥ १०९ ॥
जातयोऽष्टादश ह्येवं ब्रह्मणा गदिताः पुरा ।
तद्विदित्वा नारदेन गीतरूपाणि वर्णयन्(?) ॥ ११० ॥
स्वरप्रकृतिविकृतयः ।
प्रकृती द्वे विजानीयात्स्वरतन्त्रेषु संस्थिते ।
तत्रापि च तयोर्मध्ये षड्जादि च निषादकम् ॥ १११ ॥
या सा प्रकृतिर्विज्ञेया भरतेन च चर्चिता ।
विकृतिश्च निषादादिषड्जान्तस्वरपूरिता ॥ ११२ ॥
तन्त्रीप्रकृतिविकृतयः ।
द्वितीया प्रकृतिः संज्ञा कथ्यते नारदेन च ।
षड्जाद्योपश्रुतयश्चत्वारो गुणसंज्ञकाः(?) ॥ ११३ ॥
तेषु सर्वेषु वर्तन्ते वाद्यादयः प्रकल्पिताः ।
अनुवादि च वाद्यन्ताविततं कथ्यते बुधैः ॥ ११४ ॥
इति श्रीनारदकृते सङ्गीतमकरन्दे सप्तस्वरोत्पत्तिपञ्चनादोत्पत्तिप्रकृतिनिरूपणं
नाम प्रथमपादः ।
सङ्गीताध्याये द्वितीयः पादः ।
अथ सङ्गीतदेहनिरूपणम् ।
चैतन्यं सर्वभूतानां विवृतं जगदात्मना ।
नादब्रह्म तदानन्दमद्वितीयमुपास्महे ॥ १ ॥
गीतस्वरूपं वक्ष्याम्यतिविचित्रं मनोहरम् ।
राज्ञां कौतुकसंलापं विदुषां ज्ञानहेतुकम् ॥ २ ॥
१ 'कार्मारवी च विज्ञेया तथाऽन्ध्री कैशिकी तथा' इति भ. ना. पाठः ।

१२ सङ्गीतमकरन्दे
तत्स्वरूपं तत्तन्नादि चालापं स्वरगर्भजम् ।
प्रकृतिशवलं ब्रह्म वीणारूपं तदुच्यते ॥ ३ ॥
तच्चैतन्यं समाश्रित्य व्यवहारस्तु भिन्नतः ।
तदेव वीणाशबलं नारदाय ददौ स्वभूः ॥ ४ ॥
वीणादेहं प्रवक्ष्यामि तदङ्गानि यथाक्रमम् ।
शिरांसि त्रीणि देहस्य ग्रामत्रयमुदाहृतम् ॥ ५ ॥
मन्द्रमध्यमताराख्यमुखानि त्रीणि कध्यते (?) ।
सानुपादाय चत्वारो गीतजिह्वा प्रकीर्तिता ॥ ६ ॥
वादी स्वराणां राजा स्यान्मन्त्री संवादिरुच्यते ।
स्वरो विवादी वैरी स्यादनुवादी च भृत्यवत् ॥ ७ ॥
तेषां मार्गास्तु चत्वारः सुषिरं घनतन्तुवत् ।
देशी शुद्धमृदङ्गाद्या उपाङ्गा अङ्गमार्गकाः ॥ ८ ॥
सप्तस्वराणि नेत्राणि गीतदेहस्य सप्त वै ।
द्वाविंशच्छ्रुतयो जाता नारदेन विवक्षिताः ॥ ९ ॥
षङ्गमध्यमपञ्चैते (?) चत्वारः श्रुतयो मताः ।
निषादगान्धारौ द्वे द्वे त्रित्रि ऋषभधैवतौ ॥ १० ॥
रागालसिरूपलक्षी इम्र्नौ * कथितौ मतौ ।

[Header: सङ्गीताध्याये द्वितीयः पादः । १३]

प्रसन्नमध्यं च तथा क्रमादुच्चित एव च ।
बिन्दुर्निवृत्तप्रकृतौ ॰॰॰॰प्रेखो (प्रेङ्ख?) विह्वलौ ॥ १६ ॥
कम्पितं कुपितश्चैव विजृम्भितविवर्द्धनौ ।
गमकैकोनविंशश्च चरणान्यपि कथ्यते ॥ १७ ॥
हरिर्नेत्रा हरिश्चैव मतङ्गः कश्यपो मुनिः ।
विश्वकर्मा हरिश्चन्द्रो भरतः कमलास्यकः ॥ १८ ॥
चण्डी व्यालश्च शार्दूलो नारदस्तम्बुरुस्तथा ।
वायुर्विभावसुः शौरिराञ्जनेयोऽङ्गदस्तथा ॥ १९ ॥
षण्मुखो भृङ्गिदेवेन्द्रः कुयेरः कुशिको मुनिः ।
मात्रागुप्तो रावणश्च समुद्रश्च सरस्वती ॥ २० ॥
बलियक्षः किन्नरेशो विक्रमोऽपि यथाक्रमम् ।
एभिः सङ्गीतके प्रोक्ता मँाता द्वादशलक्षणाः ॥ २१ ॥
यद्गीतस्य तु देहस्य लक्षणं परिकीर्तितम् ।
ब्रह्मवीणास्वरूपं च न पूर्णं न स्त्रियं विदुः ॥ २२ ॥
यः शृणोति स पापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ।
पुत्रपौत्रधनं धान्यं लभ्यते शत्रुनाशनम् ॥ २३ ॥
राज्याभिवृद्धिसन्तानं मोक्षैकफलदायकम् ।
सर्वश्रेयस्करं पुंसां नारदस्य मतं यदा ॥ २४ ॥

इति श्रीनारदकृतौ सङ्गीतमकरन्दे वीणादेहनिरूपणं नाम
द्वितीयपादः ।

१ ॰क्रमरेचित॰ इति संगीतरत्नाकरे वर्तते । २ अत्र वर्णद्वयमादर्शपुस्तके त्रुटितम् । 'प्रेङ्खः'
इति भरतनाव्यशास्त्रस्यः पाठः । ३ ॰मातृगुप्तो॰ इति शुद्धः पाठः स्यात् । ४ 'माताः' इति पाठः
स्यात् ।

१४ सङ्गीतमकरन्दे
सङ्गीताध्याये तृतीयः पादः ।
अथ रागनामान्युच्यन्ते ।
श्रुत्यन्तरभावी यः स्निग्धोऽनुरणनात्मकः ।
स्वरो रञ्जयति श्रोतृचित्तं स स्वर उच्यते ॥ १ ॥
स्वरग्रामो मूर्छनाश्च तथा तानानि वृत्तयः ।
पुष्पसाधारणा वर्णा ह्यलङ्काराश्च धावतः(?) ॥ २ ॥
श्रुतयो जातयश्चैव विधिज्ञा स्वरशासनः ।
गातव्यः समयो योऽयं वीणायां समुदाहृतः ॥ ३ ॥
स्वरग्रामे तथा ताना जाल्यैः साधारणक्रियाः ।
अलङ्काराश्च वर्णाश्च जातयश्च शरीरतः ॥ ४ ॥
सुखोपविष्टं वरदं ब्रह्माणं ज्ञानसागरम् ।
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा नारदः परिपृच्छति ॥ ५ ॥
कति रागाः प्रगातव्याः प्रभाते सस सुस्वराः ।
तथैव कति रागाश्च केनात्र प्रतिपादिताः ॥ ६ ॥
कस्मिन् काले प्रगातव्यं वाद्यं चैव शुभाशुभम् ।
नारदस्य वचः श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ ७ ॥
साधु साधु महातेजा यत्त्वं मां परिपृच्छसि ।
तत्सर्वं संप्रवक्ष्यामि रागवेलाविनिर्णयम् ॥ ८ ॥
यत्सुरैस्तन्न विज्ञातं नरकिन्नरनायकैः ।
देशीरागरहस्यं च साम्प्रतं शृणु यत्नतः ॥ ९ ॥
अथ सूर्यांशः ।
गान्धारो देवगान्धारो धन्नासी सैन्धवी तथा ।
नारायणी गुर्जरी च बङ्गालपल(ट?)मञ्जरी ॥ १० ॥
ललितान्दोलश्रीका सौराष्ट्रैयजयसाक्षिकौ ।
मल्हारः सामवेदी च वसन्तः शुद्धभैरवः ॥ ११ ॥
१ 'धातवः' इति समीचीनः पाठः स्यात् । २ 'जात्यसाधारणक्रियाः' इति पाठः शुद्धः स्यात् ।

सङ्गीताध्याये तृतीयः पादः । १५
वेलावली च भूपालः सोमरागस्तथैव च ।
एते रागास्तु गातव्याः प्रातःकाले विशेषतः ॥ १२ ॥
शङ्कराभरणः पूर्वो बलहंसस्तथैव च ।
देशी मनोहरी चैव सावेरी दोम्बुली तथा ॥ १३ ॥
काम्भोजि गोपिकाम्भोजी कैशिकी मधुमाधवी ।
बहुलीद्वयं मुखारी च तथा मङ्गलकौशिका ॥ १४ ॥
एते रागविशेषास्तु मध्याह्ने परिकीर्तिताः ।
शुद्धनाटा च सालङ्गो नाटी शुद्धवराटिका ॥ १५ ॥
गौलो मालवगौडश्च श्रीरागश्चाहरी तथा ।
तथा रामकृती रञ्जी छाया सर्ववराटिका ॥ १६ ॥
वराटिका द्रावटिका देशी नागवराटिका ।
कर्णाटहयगौडीति इत्येते चन्द्रमांशजाः ॥ १७ ॥
एते रागविशेषास्तु प्रातःकाले तु गेवताः ।
सायमेषां प्रगानेन तस्य श्रीरतुला भवेत् ॥ १८ ॥
ईशानं च हरिं स्मृत्वा मध्याह्नादेरनन्तरम् ।
रागतः शृण्वतो चापि सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १९ ॥
प्रहरैकोदयादर्वाक् प्रहरैकोदयोपरि ।
देशाक्षी भैरवा शुद्धा नादं यत्प्रहरोद्भवम् ॥ २० ॥
वराटिका तथा शुद्धा द्रावटीरागसंज्ञिका ।
प्रहरोपरि गातव्या महारी माहुरी तथा ॥ २१ ॥
आन्दोली च रामकृती छायानाटा च रङ्गका ।
मध्याह्नात्परतो यामे गौडरागानि यानि च ॥ २२ ॥
त्रियामोपरि गातव्या शुद्धसालङ्गनाटिका ।
एवं कालविधिं ज्ञात्वा गायेद्यः स सुखी भवेत् ॥ २३ ॥
रागावेलाप्रगानेन रागाणां हिंसको भवेत् ।
यः शृणोति स दारिद्री आयुर्नश्यति सर्वदा ॥ २४ ॥

or श्र?
Because of the ink smudging at the top, or is there a loop?
Wait, look at 'च' in L10 "चान्या":
It's just 'चा'!
Wait, in L28:
स (sa) म्प (mpa) ू (ū) र्ण (rṇa) ा (ā)
Then: च (ca) ा (ā) ह (ha) र (ra) ी (ī) = चाहरी !
Wait! Look above the 'चा': there is NO loop!
Wait, is there an anusvara or something?
Ah, look at the letter:
It's simply 'चा'!
Wait, look at: सम्पूर्णा + चाहरी = सम्पूर्णाचाहरी (or सम्पूर्णा चाहरी with very small space)?
Wait, look at the letter between 'र्णा' and 'हरी':
Is it 'चा'?
Wait, let's look at the letter:
It is: च + ा = चा!
Wait, why does it look slightly like 'श्रा'? It doesn't! It's:
c + ā = चा!
Wait, let's look at 'ह':
ह + र + ी = हरी!
So it is: "सम्पूर्णाचाहरी" or "सम्पूर्णा चाहरी"!
Wait, could it be "सम्पूर्णा चाहरी" or "सम्पूर्णाऽऽहरी"?
No, it's definitely "सम्पूर्णाचाहरी"