साम्ब पुराण (श्री एस. एन. खण्डेलवाल हिन्दी व्याख्या सहित)
Samba Purana Hindi
महर्षि वेदव्यास (व्याख्याकार: श्री एस. एन. खण्डेलवाल) द्वारा
स्रोत: Sri Samba Purana with Hindi Commentary by Sri S. N. Khandelwal (उद्गम)
द्वादशादित्य इति द्विर्हिलीत्योङ्कारसंयुतम्॥८९॥
२८० श्रीसाम्बपुराणम्
ॐ शान्तात्मने सर्वलोकजयाय स्वाहा—इसे शुद्धमन्त्र कहते हैं। ॐ खखोल्काय विद्महे सहस्रकिरणाय धीमहि तन्नो रविः प्रचोदयात्—इसके अन्त में 'स्वाहा' लगाकर नमस्कार करने का नियम है॥८६-८८॥
स्वर्गेणेति च वास्यादौ द्विर्गच्छेति सविग्रहम्।
द्वादशादित्य इति द्विर्हिलीत्योङ्कारसंयुतम्॥८९॥
गच्छ देवेति च ततः कृत्वा चापि यथागतम्।
मन्त्रः प्रणवादिरेष स्यात् स्वाहान्तो हि विसर्जने ॥९०॥
'ॐ गच्छ गच्छ दिवं द्वादशादित्य हिलि हिलि ॐ गच्छ देव यथागतं स्वाहा'—यह विसर्जन मन्त्र है।
आदावोङ्कारसंयुक्तश्चण्डपिङ्गल इत्ययम्।
निर्माल्यहरणे मन्त्रः स्वाहान्तः परिकीर्तितः॥९१॥
प्रागुद्दिष्टे भुवो भागे देवीं शुद्धमृदोद्भवाम्।
चतुरस्रां विदिक्कोणां कुर्यात्प्राक्प्रवणोत्तराम्॥९२॥
आदि में 'ॐ' तदनन्तर 'चण्डपिङ्गल' तदनन्तर 'स्वाहा' अर्थात् 'ॐ चण्डपिङ्गल स्वाहा' मन्त्र से (चण्डपिङ्गल को) निर्माल्य प्रदान करे। (विधानोक्त) पूर्वनिर्दिष्ट भूमि पर शुद्ध मृत्तिका द्वारा निर्मित देवी को चतुरस्र विदिक् कोण तथा पूर्व की ओर प्रवणोत्तरा करे॥९१-९२॥
गोमयेनोपलिप्यादौ समृदा च भुवं तथा।
चन्दनागुरुपङ्केन कुर्यादर्चनमण्डलम् ॥९३॥
मृत्तिका तथा गोमय (गोबर) के द्वारा भूमिभाग में प्रथमतः लेपन करे। तत्पश्चात् चन्दन एवं अगुरु द्वारा पूजा की वेदी बनाये॥९३॥
वक्ष्यमाणविधानेन स्यन्दनं शश्वदालिखेत्।
पूजाविधाने ध्येयः स्यात्तत्र देवो रविः स्थितः॥९४॥
सप्तभिः सप्तभिर्युक्तं हरिद्भिरहियोक्तृभिः।
एकचक्रं रथं तस्य चिन्तयेदरुणान्वितम्॥९५॥
वक्ष्यमाण विधानोक्त रथ अंकित करे। पूजाविधान में उस स्थान में सूर्य का ध्यान करे। सात-सात हरित् वर्ण अश्व द्वारा वाहित एक चक्रयुक्त विशिष्ट तथा अरुण युक्त सूर्य के रथ का चिन्तन करना चाहिये॥९४-९५॥
रवे रजं मासदलं शुभ्रं मध्ये रथस्य तु।
ध्यात्वा तत्कर्णिकामध्ये वह्निशृङ्गशिखोज्ज्वलम्॥९६॥
एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः २८१
आवाहनेन मन्त्रेण मुद्रया व्योमसंज्ञया।
कुर्वीत रश्मिनिचयं तमेकत्र पृथक् स्थितः ॥९७॥
पिण्डीकृत्य च तत्तेजो मूलमन्त्रेण चार्कवत्।
तत्र तत्स्थापयेद् व्योम्नि मन्त्रेण स्थापनेन तु ॥९८॥
रवि के रथ में (मध्य में) मासरूप दलविशिष्ट (द्वादशदल) शुभ्र कमल का ध्यान करे। उसकी कर्णिकामध्ये में अग्नि, शङ्ख तथा शिखा के समान उज्ज्वल वर्ण रश्मि-समूह को आकाश मुद्रा तथा आवाहन मन्त्र से एकत्र रूप तथा पृथक् रूप स्थित तेज को सूर्य के मूल मन्त्र से पिण्डीकृत करके आकाश में स्थापन मन्त्र द्वारा स्थापित करना चाहिये।।९६-९८।।
तत्रस्थं चिन्तयेद् देवं षड्बीजं प्रणवान्वितम्।
हृदादिभिर्यथायोगं षड्भिरङ्गैः समन्वितम् ॥९९॥
कण्ठादापादसंवीतं पद्महस्तं महाप्रभम्।
खखोल्कं चिन्तयेद्देवं द्वादशादित्यदैवतम् ॥१००॥
उस आकाश-स्थित देव का चिन्तन करे, जो षड्बीज तथा प्रणवयुक्त हैं। यथायुक्त हृदयादि छः अंगों से समन्वित भी हैं। वे कण्ठ से लेकर पैरों पर्यन्त कान्तिमान हैं। पद्महस्त, महाप्रभायुक्त द्वादश आदित्यों के दैवत रूप में खखोल्क (सूर्य) देव का चिन्तन करे।।९९-१००।।
शिरोऽथ हृदयं चैव शिखां कवचमेव च।
एतानि क्रमतोऽङ्गानि पूजयेद्व्योममूर्द्धनि ॥१०१॥
पद्मपत्राग्रवृन्दान्ते ज्वलदस्तं तथैव च।
महाश्वेतो दण्डपाणिररुणः पिङ्गलस्तथा ॥१०२॥
दिक्षु केसरमूले तु न्यस्य ऐन्द्रीक्रमादिमे।
केशराग्रे तु पद्मस्य पत्रेष्वभ्यर्च्य पूर्ववत् ॥१०३॥
तत्र तत्कर्णिकामध्ये तेजोरूपं तु चिन्तयेत्।
विन्यसेद् द्वादशादित्यान् इन्द्रादीन् हि यथाक्रमम् ॥१०४॥
सूर्यदेव के मस्तक, हृदय, शिखा तथा कवच—इन अंगों की आकाश में क्रमशः पूजा करनी चाहिये। पद्म पत्र के आगे एवं वृन्दान्त में प्रज्वलित तथा अस्तमित महाश्वेत, दण्डपाणि (इन्द्र), अरुण (सूर्य के सारथी), पिङ्गल (अग्नि) की तथा इसी प्रकार पूर्वादि दिक् के केशरमूल में तथा केसराग्र में एवं पद्म के पत्रों में पहले की तरह अर्चना करके उसकी कर्णिका में तेजोरूप का चिन्तन करे। यथाक्रमेण रुद्रादि द्वादश आदित्यों का विन्यास करे।।१०१-१०४।।
२८२ || श्रीसाम्बपुराणम् ||
हरिकेशस्तथा चैन्द्री रथकृच्छ्ररथौजसौ।
पुञ्जिक्रतुस्थलयुतौ योज्यौ सव्यापसव्ययोः ॥१०५॥
न्येसेदाभ्यां विश्वकर्मा पार्श्वयोश्च रथस्वनः।
रथचित्रश्च मेनाख्या सहजन्यान्वितौ तथा ॥१०६॥
विश्वव्यचाः प्रतीच्यां तु न्यस्य चाश्वसमीपतः।
पार्श्वयोरथ प्रोतश्च माठरोऽथ प्रकीर्तितः ॥१०७॥
हरिकेश, ऐन्द्री, रथकृच्छ्र, रथौज तथा बाँयीं एवं दाहिनी ओर पुञ्जिक्रतु तथा स्थलयुक्त को युक्त करे। विश्वकर्मा ने उभय पार्श्व में रथस्वन तथा रथचित्र को मेना एवं सहजनी के साथ युक्त किया है। पश्चिम दिशा में अश्व के निकट विश्वव्यचा को स्थापित किया है। पार्श्व में प्रोत तथा माठर (यम) की स्थिति कही गयी है॥१०५-१०७॥
प्रम्लोचाम्लोविसंयुक्तो देवदेवस्य कीर्तितः।
संयद्वसूकस्तूत्तरस्यां तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिनौ ॥१०८॥
विश्वाचीघृताचीभ्यां संयुक्तौ सव्यवामतः।
ऊर्ध्वमर्वावसुस्तस्य सेनजिच्च सुषेणकः ॥१०९॥
उर्वशी पूर्वचित्तिश्च सहस्ताभ्यां यथाक्रमम्।
दीप्ताननाद्या ये प्रोक्ता द्वादशार्कगणाधिपाः ॥११०॥
प्रम्लोचा तथा म्लोवि संयुक्त देवदेव की महिमा कीर्तित हुई है। ऐसे ही उत्तर में संयद्वसु, तार्क्ष्य, अरिष्टनेमि तथा दाहिनी ओर विश्वाची एवं बाँयीं ओर घृताची स्थित हैं। ऊर्ध्व में अर्वावसु तथा सेनजित् एवं सुषेण हैं। उनके साथ यथाक्रम से उर्वशी तथा पूर्वचित्ति हैं। ये उज्ज्वल वदन द्वादश सूर्य के गणाधिप कहे गये हैं॥१०८-११०॥
ते हि पूर्वात्समारभ्य तस्याः पर्णस्य सन्धिषु।
क्षुपाद्या पर्णतो न्यस्या कंदराया रथस्य तु ॥१११॥
दिग्विदिग्ग्रहपर्यन्ते चन्द्राद्या इन्द्रदिक्क्रमात्।
वासवादींश्च दिग्देवान् न्यसेद्दिक्षु दशस्वपि ॥११२॥
पूर्व से प्रारम्भ करके पत्तों की सन्धियों तथा क्षुपादि अन्य पर्ण-पर्यन्त, रथ के कन्दर में, दिग् विदिग् ग्रह-पर्यन्त, पूर्व दिक् क्रम से चन्द्रादि एवं दश दिशाओं में वासवादि दिक् देवताओं का विन्यास करे॥१११-११२॥
एवं विन्यस्य सर्वांस्तु ततः कुर्वीत पूजनम्।
अथ मन्त्रान्नवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः ॥११३॥
इस प्रकार सभी का विन्यास करके पूजन करना चाहिये। अब आनुपूर्वीक मन्त्रों को यथावत् कहता हूँ॥११३॥
एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः २८३
ॐ विश्वात्मने नमः। ॐ हृदयशुक्रज्योतिषे नमः। ॐ चित्रज्योतिषे नमः। ॐ सत्यज्योतिषे नमः। ॐ ज्योतिष्मदग्नये नमः। ॐ शुक्राय नमः। ॐ हरिताय नमः। ॐ अत्यग्नये नमः। एते यथाक्रममश्वानां संग्रहाः।
ॐ सर्पाय नमः वासुकिहृदयम्। ॐ चित्रनाभवे नमः चक्रहृदयम्। ॐ अरुणाय नमः अरुणहृदयम्। ॐ ऋत्विग्विधात्रे नमः पन्नगहृदयम्। ॐ आदित्याय-हे हे मिहिरागच्छ गच्छ हुं खः ठः ठः सर्वाह्लादनमन्त्राः।
खखोल्काय ठः ठः मूलमन्त्रः। ॐ व्योमव्यापिने सर्वलोकाधिपतये तिष्ठ तिष्ठ ठः ठः स्थापनमन्त्रः। ॐ अर्काय ठः ठः हृदयम्। ॐ प्रदीप्ताय ठः ठः शिरः। ॐ विपिटये ठः ठः शिखाम्। ॐ जगच्चक्षुषे ठः ठः नेत्रम्। ॐ पद्माकराय हुं ठः ठः कवचम्। ॐ महातेजसे हुं फड्रस्त्रम्।
ॐ गं गणाधिपतये सहस्रकिरणाय संरोधात्मने नमः—संरोधमन्त्रः। ॐ आकाशविकासिने जगच्चक्षुषे सान्निध्यं कुरु कुरु ठः ठः—सन्निधापनमन्त्रः। ॐ इरिटिचिरिटये दीप्ताङ्घ्रये नमः—पाद्यमन्त्रः। ॐ गभस्तिने किलिकिलिकालिकालि-सर्वार्थसाधिनि ककि ककि हुं नमः, ॐ सवित्रे वरुणाय नमः—स्नानमन्त्रः। ॐ खखनेत्राय सहस्रतनवे नमः—वस्त्रमन्त्रः। पिङ्गलायाछले नमः—गन्धमन्त्रः। ॐ हिलिहिलि महामालाधरतेजोऽधिपतये नमः—पुष्पमन्त्रः। ॐ ज्वलिताकार्याय नमः—धूपमन्त्रः। ॐ मिहिराय ज्वलविचित्ररत्नधारिणे नमः—भूषणमन्त्रः।
भ्रं आनिम्बमन्त्रेणैवं पूजयेत्। ॐ महाश्वेतायै नमः। ॐ दण्डपाणये नमः। ॐ अरुणादेव्यै नमः। ॐ पिङ्गलायै नमः। ॐ अरुणाय हुं नमः। ॐ सूर्याय हुं नमः। ॐ अंशुमालिने हुं नमः। ॐ धात्रे हुं नमः। ॐ इन्द्राय हुं नमः। ॐ रवये हुं नमः। ॐ गभस्तिने हुं नमः। ॐ यमाय हुं नमः। ॐ स्वणरितसे हुं नमः। ॐ त्वष्ट्रे हुं नमः। ॐ मित्राय हुं नमः। ॐ विष्णवे हुं नमः—एते आदित्यानां मन्त्राः।
ॐ हरिकेशाय हुं नमः। ॐ रथकृच्छ्राय नमः। ॐ रथौजसे नमः। ॐ पुञ्जिकस्थलायै नमः। ॐ ऋतुस्थलायै नमः। ॐ विश्वकर्मणे नमः। ॐ रथस्वनाय नमः। ॐ रथचित्राय नमः। ॐ मेनकायै नमः। ॐ सहजन्यायै नमः। ॐ विश्वव्यचसे नमः। ॐ रथप्रोताय नमः। ॐ अंशमाठराय नमः। ॐ प्रम्लोचन्त्यै नमः। ॐ अनुम्लोचन्त्यै नमः। ॐ तार्क्ष्याय नमः। ॐ अरिष्टनेमिने नमः। ॐ विश्वाच्यै नमः। ॐ घृताच्यै नमः। ॐ आर्वाग्वसवे नमः। ॐ सेनजिते नमः। ॐ सुषेणाय नमः। ॐ उर्वश्यै नमः। ॐ पूर्वचित्त्यै नमः—एते रश्मिपतीनामप्सरसां च मन्त्राः।
२८४ श्रीसाम्बपुराणम्
ॐ प्रदीप्ताननाय नमः। ॐ कुमाराय नमः। ॐ घृणिपाय नमः। ॐ अंगावहाय नमः। ॐ विराजे नमः। ॐ केशिने नमः। ॐ सुरराजाय नमः। ॐ अरिष्टाय नमः। ॐ माषाय नमः। ॐ अनन्ताय नमः। ॐ निक्षुभाय नमः। ॐ तेजोवहाय नमः—एते गणाधिपानां मन्त्राः।
ॐ क्षुपायै नमः। ॐ मैत्र्यै नमः। ॐ प्रेमायै नमः। ॐ श्यामायै नमः। ॐ रोचिषे नमः। ॐ दीप्तये नमः। ॐ सुवर्चलायै नमः—एते मातृमन्त्राः।
ॐ चन्द्राय हुं नमः। ॐ शुक्राय हुं नमः। ॐ बृहस्पतये हुं नमः। ॐ अङ्गारकाय हुं नमः। ॐ शनैश्चराय हुं नमः। ॐ राहवे हुं नमः। ॐ केतवे हुं नमः। ॐ बुधाय हुं नमः—एते ग्रहाणां मन्त्राः।
ॐ इन्द्राय सुराधिपतये नमः। ॐ अग्नये तेजोऽधिपतये नमः। ॐ यमाय प्रेताधिपतये नमः। ॐ निर्ऋतये रक्षोऽधिपतये नमः। ॐ वरुणाय जलाधिपतये नमः। ॐ वायवे प्राणाधिपतये नमः। ॐ कुबेराय यक्षाधिपतये नमः। ॐ शङ्कराय सर्वविद्याधिपतये नमः। ॐ ब्रह्मणे सर्वलोकाधिपतये नमः। ॐ शेषाय सर्वनागाधिपतये नमः—एते दिग्देवतानां मन्त्राः।
ॐ तेजोऽधिपतये नमः—दीपमन्त्रः। ॐ अर्काय गृहाणामृतम्—नैवेद्यमन्त्रः। ॐ जलकुन्दलाय दिव्याय तोद्यप्रियाय नमः—आतोद्यमन्त्राः। ॐ अंशुमते देवाय गोपाय ठः ठः—पूजाजपन्यासमन्त्रः।
अब मूल में 'ॐ विश्वात्मने नमः' इत्यादि मन्त्रों से विश्वात्मा, हृदयशुक्रज्योतिष, चित्रज्योतिष, सत्यज्योतिष, अग्नि, शुक्र, हरित तथा अत्यग्नि की पूजा करे। यह यथाक्रमेण अश्वसमूह का संग्रह है।
तदनन्तर ‘ॐ सर्पाय नमः' इत्यादि मूल में अंकित मन्त्रों से वासुकिहृदय, चक्रहृदय, अरुणहृदय, पद्महृदय की अर्चना करके ‘ॐ आदित्याय हे हे मिहिरागच्छ गच्छ हुं ख स्वाहा' मन्त्र से सूर्य का आवाहन करना चाहिये। यह है—सर्वाह्लादन मन्त्र।
'खखोल्काय स्वाहा' मूल मन्त्र है। आकाशवासी सभी लोकों के अधिपति यहाँ रहिये—स्वाहा (ॐ व्योमव्यापिने सर्वलोकाधिपतये तिष्ठ तिष्ठ स्वाहा)—यह स्थापना मन्त्र है। तदनन्तर ॐ अर्काय स्वाहा—हृदयम्, ॐ प्रदीप्ताय स्वाहा—शिरः, ॐ विपिटये स्वाहा—शिखाम्, ॐ जगच्चक्षुषे स्वाहा—नेत्रम्, ॐ पद्माकराय हुं स्वाहा—कवचम्। ॐ महातेजसे हुं फट्—अस्त्रम्। इस प्रकार न्यास करना चाहिये।
अब ‘ॐ गं गणाधिपतये' इत्यादि संरोध मन्त्र है। 'ॐ आकाशविकासिने' इत्यादि सन्निधान मन्त्र है। (यहाँ-जहाँ भी 'ठः ठः' लिखा है, वहाँ 'ठः ठः' के स्थान पर 'स्वाहा' लगाये।) ‘ॐ इरिष्ट' इत्यादि मन्त्र से पाद्य प्रदान करे। ‘ॐ गभस्तिने' इत्यादि मन्त्र से
एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः २८५
स्नान कराये। ‘ॐ खखनेत्राय’ इत्यादि वस्त्रदान मन्त्र है। ‘पिङ्गलायाच्छले नमः’ गन्ध मन्त्र है। ‘ॐ हिलि हिलि’ इत्यादि पुष्पदान मन्त्र है। ‘ॐ ज्वलितार्काय नमः’ इत्यादि मन्त्र से धूपदान किया जाता है। ‘ॐ मिहिराय’ इत्यादि मन्त्र से भूषणादि प्रदान करना चाहिये।
मूल में लिखित मन्त्रों से क्रमशः महाश्वेता, दण्डपाणि, अरुणादेवी, पिङ्गला, अरुण, सूर्य, अंशुमाली, धाता, इन्द्र, रवि, गभस्ति, यम, स्वर्णरिता, त्वष्टा, मित्र तथा विष्णु का पूजन करे। ये आदित्य गणों के मन्त्र हैं।
मूल में लिखित ‘ॐ हरिकेशाय’ इत्यादि मन्त्रों से क्रमशः हरिकेश, रथकृच्छ्र, रथौजा, पुञ्जिकस्थला, क्रतुस्थला, विश्वकर्मा, रथस्वन, रथचित्र, मेनका, सहजन्या, विश्वव्यचा, रथप्रोता, अंशमाठर, प्रम्लोचन्ती, अनुम्लोचन्ती, तार्क्ष्य, अरिष्टनेनि, विश्वाची, घृताची, अर्वाग्वसु, सेनजित्, सुषेण, उर्वशी तथा पूर्वचिति का पूजन करना चाहिये। यह सब रश्मिपति तथा अप्सराओं का मन्त्र है।
‘ॐ प्रदीप्ताननाय नमः’ इत्यादि मन्त्रों से प्रदीप्तासन, कुमार, घृणीश, अङ्गावह, विराज, केशी, सुरराज, अरिष्ट, माष, अनन्त, निक्षुभ तथा तेजोवहा का पूजन करे। यह सब गणाधिपों का मन्त्र है।
तत्पश्चात् ‘ॐ क्षुपायै नमः’ इत्यादि मन्त्रों द्वारा मातृगण का पूजन कर्तव्य है। क्षुपा, मैत्री, प्रेमा, श्यामा, रोचि, दीप्ति तथा सुवर्चला का पूजन करे, जो मातृगण हैं।
‘ॐ चन्द्राय हुं नमः’ इत्यादि मन्त्र से चन्द्र, शुक्र, बृहस्पति, मंगल, शनि, राहु, केतु तथा बुध ग्रहों का पूजन करे।
तत्पश्चात् मूल में अंकित मन्त्रों से दिक् देवतागण का पूजन करे। जो जिसके अधिपति हैं, उनके साथ उसका उल्लेख करके पूजन करना चाहिये। जैसे—‘इन्द्राय सुराधिपतये नमः—देवताओं के अधिपति इन्द्र को नमस्कार, तेज के अधिपति अग्नि को नमस्कार इत्यादि। ऐसे ही इन्द्र, अग्नि, यम, निर्ऋति, वरुण, वायु, कुबेर, शङ्कर, ब्रह्मा तथा शेष (अनन्त) को नमस्कार किया जाता है।
अब ‘ॐ तेजोऽधिपतये नमः’ इत्यादि मूल में अंकित मन्त्रों से दीप तथा नैवेद्य प्रदान करे। ‘ॐ जलकुन्दलाय’ इत्यादि आतोद्य मन्त्र है। ‘ॐ अंशुमते’ इत्यादि पूजा, जप एवं न्यास मन्त्र हैं।
ॐ नमस्ते दिव्यरूपाय सर्वभूतात्मने नमः।
सर्वतेजोऽधिपतये भानवे लोकचक्षुषे ॥११४॥
मूल में अंकित श्लोक ११४ द्वारा सूर्यदेव की स्तुति करे। अर्थ है—हे दिव्य रूप! आपको नमस्कार है। हे समस्त प्राणीगण के आत्मरूप! आपको नमस्कार है। हे समस्त तेज के अधिपति! लोकचक्षुस्वरूप भानु! आपको नमस्कार है॥११४॥
२८६
श्रीसाम्बपुराणम्
अग्निक्रिया ततो वक्ष्ये मन्त्रमुद्रादितः क्रमात्।
उल्लेखनं धारणं तु कुर्यादर्कहृदस्तथा ॥१९५॥
तदनन्तर अग्निक्रिया कहता हूँ। तदनन्तर क्रमपूर्वक मन्त्र मुद्राप्रभृति का उल्लेखन तथा सूर्य का हृदय में धारण करना चाहिये॥१९५॥
आज्येन व्रीहिभिः पक्वैर्कस्य कुसुमैश्च वा।
प्रत्येकमाहुतीर्दद्याद्घे पूज्याः परिकीर्तिताः ॥१९६॥
सूर्य की यहाँ जो पूजा कही गयी है, उनमें प्रत्येक में घृत, पके गेहूँ-यवादि अथवा कुसुम के द्वारा आहुति देनी चाहिये॥१९६॥
ॐ संहर संहर विरोचन ठः ठः—उपसंहारमन्त्रः। ॐ शांतात्मने सर्वलोकप्रियाय ठः ठः—शुद्धिमन्त्रः। ॐ खखोल्काय विद्महे सहस्रकिरणाय धीमहि तन्नो रविः प्रचोदयात्—नमस्कारविद्यावार्कहृदयेन दानः। गच्छागच्छ स्ववर्गेण द्वादशादित्यविग्रहम्। ॐ हिलि हिलि गच्छ देव यथागतः स्वाहा—विसर्जनमन्त्रः। ॐ चण्डपिङ्गलाय ठः ठः—निर्माल्यमन्त्रः।
ॐ संहर संहर विरोचन स्वाहा—यह उपसंहार मन्त्र है। ॐ शान्तात्मने सर्वलोकप्रियाय स्वाहा—शुद्धिमन्त्र है। 'ॐ खखोल्काय विद्महे' इत्यादि मूल में अंकित मन्त्र से नमस्कार विधान द्वारा सूर्यहृदय में (नमस्कार को) दान करे। 'गच्छागच्छ' इत्यादि मन्त्र से विसर्जन करना चाहिये। ॐ चण्डपिङ्गलाय स्वाहा—यह निर्माल्य मन्त्र है।
एतद्यः प्रत्यहं कुर्याद्रविवासर एव च।
सकृद्वा यो विधानं च तस्य पुण्यफलं शृणु ॥१९७॥
आयुरारोग्यमैश्वर्यं बलं तेजो यशस्तथा।
पुत्रान् प्राप्नोत्यपुत्रश्च सूर्यलोकं स गच्छति ॥१९८॥
जो प्रतिदिन, रविवार को अथवा एक बार भी इस विधान का पालन करते हैं, उनकी पूजा के फल सुनो। वे आयु, आरोग्य, ऐश्वर्य, बल, तेज तथा यश प्राप्त करते हैं। अपुत्रक को पुत्र प्राप्त होता है और वह सूर्यलोक में (मरणोपरान्त) जाता है॥१९७-१९८॥
अष्टपुष्टिकाविधिः
देवा ऊचुः
अर्के कार्या सदा भक्तिः सर्वकालमतन्द्रितैः।
आचार्यस्य गुरूणां च रविशास्त्रविदां तथा ॥१९९॥
अब अष्टपुष्टिका विधि कहते हैं। देवगण कहते हैं—सर्वकाल में आलस्य छोड़कर सूर्य की भक्ति करना उचित है। इसी प्रकार आचार्य की, गुरुगण की तथा सूर्यशास्त्र जानने वालों की भी भक्ति करना उचित है॥१९९॥