सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

साम्ब पुराण (श्री एस. एन. खण्डेलवाल हिन्दी व्याख्या सहित)

Samba Purana Hindi

महर्षि वेदव्यास (व्याख्याकार: श्री एस. एन. खण्डेलवाल) द्वारा

स्रोत: Sri Samba Purana with Hindi Commentary by Sri S. N. Khandelwal (उद्गम)

DevanagariHindipublished424 पृष्ठ

तृतीयोऽध्यायः १३

तृतीयोऽध्यायः १३

नानाजलजपुष्पाभिर्दीर्घिकाभिरलङ्कृते ।
हंसारावसुसंघृष्टे सारसैः समलङ्कृते ॥ २८ ॥
तस्मिन् स रमते देवः स्त्रीभिः परिवृतस्तदा ।
हारनूपुरकेयूररशनाद्यैः विभूषणैः ॥ २९ ॥

कोकिलों के मधुर आलाप, जलकुक्कुट के शब्द, भ्रमर के मधुर गुञ्जन, शुक-चातक की ध्वनि से युक्त, नाना जलज पुष्पविशिष्ट दीर्घिकासमूह में हंसध्वनि तथा सारस पक्षियों से समलंकृत उस स्थान में हार, नूपुर, केयूर, कटिभूषण प्रभृति अलंकार से अलंकृत स्त्रीगण से परिवृत वासुदेव रमण कर रहे थे॥२७-२९॥

भूषितानां वरस्त्रीणां चार्वङ्गीणां विशेषतः ।
क्रीड़ार्थं पद्मपत्रेषु नियुक्तानां यथार्हतः ॥ ३० ॥
तत्तस्मिन् दीयते तासां मिष्टं पानं सुरासवम् ।
मणिकाञ्चनपात्रेषु नानापुष्पाधिवासितम् ॥ ३१ ॥

विशेषतः मधुर अवयवों वाली, श्रेष्ठ रमणीगण की क्रीड़ा हेतु यथायोग्य पद्मपत्र के पात्रों में (दोनों में) मीठा पान रखा था। मणिकाञ्चन के पात्रों में नाना पुष्पों की गन्ध से सुवासित सुरा, आसव रक्खा था॥३०-३१॥

वृन्तैश्च सहकाराणां भग्नैर्नीलोत्पलैरपि ।
एतस्मिन्नन्तरे बुद्ध्वा मद्यमत्ता इति स्त्रियः ॥ ३२ ॥
उवाच नारदः साम्बं सुबोध्य त्वरयन्निदम् ।
गच्छ रैवतकं साम्ब मा तिष्ठस्व कुमारक ॥ ३३ ॥
त्वां समाह्वयते देवो न युक्तं स्थातुमत्र ते ।

साथ ही आम्र का भग्न वृन्त तथा नीलोत्पल भी दिया जा रहा था। इस अवसर पर नारद ने यह देखा कि रमणीगण मद्य पीकर उन्मत्त हैं। अब नारद तीव्र वेग से साम्ब के पास जाकर बोले—हे साम्ब! रैवतक उद्यान में जाओ। उपेक्षा न करो। तुमको वासुदेव ने बुलाया है। अतः तुम्हारा यहाँ रुकना उचित नहीं है॥३३-३४॥

तद्वाक्यार्थमबुद्ध्वैव भाविनाथेन चोदितः ॥ ३४ ॥
गत्वा तु सत्वरं साम्बः प्रणाममकरोत् पितुः ।
एतस्मिन्नन्तरे तत्र याः काश्चित्तुल्यसात्त्विकाः ॥ ३५ ॥
दृष्ट्वा ताः सहसा साम्बं सर्वाश्चक्षुभिरे स्त्रियः ।
न च दृष्टः पुरा याभिः पुष्पकेतुसमो युवा ॥ ३६ ॥

उनके वाक्य का निहित अर्थ समझे बिना दैवप्रेरित साम्ब शीघ्रता से वहाँ गये और श्रीकृष्ण को प्रणाम किया। इस बीच वहाँ जितनी भी तुल्यसात्विक रमणीगण थीं, जिन्होंने

१४ | श्रीसाम्बपुराणम्

पूर्व में इस कामदेव के समान युवक को नहीं देखा था, वे सभी साम्ब को देखकर विक्षुब्ध हो गयीं।।३४-३६।।

मद्यदोषात्ततस्तासां स्मृतिलोपात्तथैव च।
योषितामल्पसत्त्वानां योन्यः शीघ्रं प्रसुस्रुवुः ॥३७॥

मद्यपान के दोष से उनका स्मृतिलोप हो गया था। उन सभी अल्पसत्त्व स्त्रीगण की योनि शीघ्र ही गीली हो गयी।।३७।।

श्रूयते चाप्ययं श्लोकः पुराणे पठते यथा।
ब्रह्मचर्येऽपि वर्त्तन्त्यः साध्व्यो ह्यपि तथा शृणु ॥३८॥
दृश्यं तु पुरुषं दृष्ट्वा योनिः प्रक्लिद्यते स्त्रियः।
लोके च श्रूयते ह्येतन्मद्यस्यातिप्रसेवनात् ॥३९॥
लज्जां मुञ्चन्ति ह्रीमत्यो नार्यः सत्कुलजा अपि।

ऐसा श्लोक सुना जाता है कि ब्रह्मचर्य में विद्यमान (ब्रह्मचारिणी) स्त्रीगण के भी सम्बन्ध में सुनो—रम्य दर्शन पुरुष को देखकर स्त्रीगण की योनि प्रक्लिन्न हो जाती है। लोक में भी सुना जाता है कि अत्यन्त मद्यसेवन से सत्कुल में उत्पन्न लज्जावान रमणीगण भी लज्जा छोड़ देती हैं।।३८-३९।।

समांसैर्भोजनैः स्निग्धैस्तथा मधुसुरासवैः।
गन्धैर्मनोज्ञैर्वस्त्रैश्च कामः स्त्रीषु विजृम्भते ॥४०॥
एतद्बुद्ध्वा कुलस्त्रीणां श्रेयः परममिच्छता।
मद्यं न देयमल्पं वा पुरुषेण विपश्चिता ॥४१॥

इस प्रकार मांस-भोजन, मधु-सुरा-आसवपान, सुगन्ध द्रव्य तथा मनोज्ञ वस्त्र से स्त्रीगण का कामभाव प्रकाशित होता है। अतः यह समझकर मंगलकामी विज्ञजन की कुलस्त्रीगण को अत्यल्प मद्य भी देना उचित नहीं है।।४०-४१।।

वशिष्ठ उवाच
नारदोऽप्यथ तं साम्बं प्रेषयित्वा त्वरान्वितः।
आजगामाथ तत्रैव साम्बस्यानुपदेन तु ॥४२॥
आयान्तं तमभिप्रेक्ष्य गुरुं देवर्षिसत्तमम्।
सहसैवोत्थिताः सर्वाः स्त्रियस्ता मदविह्वलाः ॥४३॥

ऋषि वशिष्ठ देव कहते हैं—तदनन्तर नारद भी साम्ब को वहाँ जाने के लिये प्रेरित करके साम्ब के पीछे-पीछे वहीं पहुँच गये। गुरु देवर्षि नारद को आया देखकर मदविह्वल युवतीगण सहसा उठकर खड़ी हो गयीं।।४२-४३।।