समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

देवादिरूपप्रहरणसंयोगलक्षणं नाम सप्तसप्ततितमोऽध्यायः । ६०७
वैदूर्यशकसङ्काशा ?) हरितश्मश्रवोऽपि च ।
रोहिता विकृता रक्तलोचना बहुरूपिणः ॥ ५७ ॥
नागैः१ शिरोरुहालीनैर्विरागाभरणाम्बराः ।
कार्याः पिशाचाँ भूताश्च परुषासत्यवादिनः ॥ ५८ ॥
(बहुप्रकारमन्दहा ?) विरूपा विकृताननाः ।
घोररूपा विधातव्या ह्रस्वा नानासु(यु)धाश्च ते ॥ ५९ ॥
सुभीमविक्रमा भीमा (:) सङ्घा यज्ञोपवीतिनः ।
वैर्मभिः शाटिकाचित्रैर्भूताः कार्याः सदा बुधैः ॥ ६० ॥
येऽपि नोक्ता विधातव्यास्तेऽपि कार्यानुरूपतः ।
यस्य यस्य च यल्लिङ्गमसुरस्य सुरस्य च ॥ ६१ ॥
यक्षराक्षसयोर्वापि नाना(ग)गन्धर्वयोरपि ।
तेन लिङ्गेन कार्यः स यथा साधु(धु) विजानजा(ता) ॥ ६२ ॥
प्रायेण (वा ?) वीर्यवन्तो हि दानवाः क्रूरकर्मिणः ।
किरीटिनश्च कर्तव्या विविधाsubपाणयः ॥ ६३ ॥
तेभ्योऽपीषत् कनीयांसो दैत्याः कार्या गुणैरपि ।
दैत्येभ्यः परिहीणांस्तु यक्षाः कार्या मदोत्कटाः ॥ ६४ ॥
हीनास्तेभ्योऽपि गन्धर्वा गन्धर्वेभ्योऽपि पन्नगाः ।
नागेभ्यो राक्षसा हीनाः क्रूर(विक्रिममतसूपिणः ?) ॥ ६५ ॥
विद्याधराश्च यक्षेभ्यो हीनदेहत(ध)राः स्मृताः ।
चित्रमाल्याम्बरधराश्चित्रचर्मासिपाणयः ॥ ६६ ॥
नानावेशधरा घोरा भूतसङ्घा भयानकः ।
पिशाचेभ्योऽधिकाः स्थूलास्तेजसा परुषास्तथा ॥ ६७ ॥
अन्यूनाधिकरूपांश्च कुर्वीत प्रायशः शुभान् ।
१ द. वैदूर्यससिकं संकासा । २ द. भैः । ३ द. च । ४ द. चर्मेचिः । ५ द. र्दा । ६ द.
दित्याः कार्यै । ७ द. ना । ८ द. विक्रुत रूपिणः ।

६०८ समराङ्गणसूत्रधारे
*( दिव्यैरासणाभरणैश्च युक्ताः
कृतीथविदधीत यथोदितांस्तान् ?) ॥ ६८ ॥
इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे
देवादिरूपप्रहरणसंयोगलक्षणाध्यायो नाम (षट् ?सप्त)सप्ततितमः ॥
अथ दोषगुणनिरूपणं नामाष्टसप्ततितमोऽध्यायः ।
अथ वर्ज्यानि रूपाणि ब्रूमहेऽर्चादिकर्मसु ।
यथोक्तं शास्त्रतत्त्वज्ञैर्गोब्राह्मणहितार्थिभिः ॥ १ ॥
अशास्त्रज्ञेन घटिता(तं) शिल्पिना दोषसंयुतम् ।
अपि माधुर्यसम्पन्नं(न) ग्राह्यं शास्त्रवेदिभिः ॥ २ ॥
अश्लिष्टसन्धे(न्धि) विभ्रान्तां वक्रां चावनतां तथा ।
अस्थितामुन्नतां चैव काकजङ्घां तथैव च ॥ ३ ॥
प्रत्यङ्गहीनां विकटां मध्ये ग्रन्थिनतां तथा ।
ईदृशीं देवतां प्राज्ञैर्हि(ज्ञो हि)तार्थं नैव कारयेत् ॥ ४ ॥
अश्लिष्टसन्ध्या मरणं भ्रान्तया स्थानविभ्रमम् ।
वक्रया कलहं विद्यान्नतया (४मिवसः ?) क्षयम् ॥ ५ ॥
नित्यमस्थितया पुंसामर्थस्य क्षयमादिशेत् ।
भयमुन्नतया विद्याद्धृद्रोगं च न संशयः ॥ ६ ॥
देशान्तरेषु गमनं सततं कारु(क)जङ्घया ।
प्रत्यङ्गहीनया नित्यं भर्तुः स्यादा(स्यादन)पत्यता ॥ ७ ॥
विकटाकारया ज्ञेयं भयं दारुणमर्ध(र्च)या ।
अधोमुख्या शिरोरोगं ५(तथानयापि च ?) ॥ ८ ॥
एतैरुपैता दोषैर्या वर्जयेत् तां प्रयत्नतः ।
अन्यैरपि युतां दोषैरर्चां ब्रूमोऽर्थं सम्प्रति ॥ ९ ॥
१ द. दिव्याराभरणा भं° । २ द. सम । ३ द. ज्ञेयेन । ४ मुद्रित पुस्तके 'वयसः' इति स्यात् ;
द. मिव सं । ५ द. में । ६ द. त्र ।

• इदमशुद्धं वसन्ततिलकश्लोकस्यार्धम्, अर्धान्तरं तु भ्रष्टम् ।

दोषगुणनिरूपणं नामाष्टसप्ततितमोऽध्यायः । ६०९
( ऊर्ध्वपिण्डका सासिसासि ? ) स्वामिनो दुःखमावहेत् ।
( कुक्षिष्टिप्राय ? ) दुर्भिक्षं रोगा( न् ) कुब्जार्चिता नृणाम् ॥ १० ॥
पार्श्वहीना तु भवति राज्यैस्याशुभदर्शनी । ४
( शालायासनया स्थानं स्त्रीश्व ? ) प्रतिमया भवेत् ॥ ११ ॥
आसनालयहीनायां बन्धनं स्थानविच्युते( तिः ) ।
नानाकाष्ठसमायुक्ता या चैवायसपिण्डिता ॥ १२ ॥
सन्धिभिः ( प्रविसहिर्या ? ) सानर्थभयदा भवेत् ।
( सम्बन्धार्कृष्ट ? ) लोहेन त्रपुणा वा कदाचन ॥ १३ ॥
दारुणा च तथैवोक्ता प्रतिमायाँस्तु( शास्त्र )वेदिभिः ।
सन्धयश्चापि कर्तव्याः सुश्लिष्टाः पुष्टिमिच्छता ॥ १४ ॥
अर्चानाम धराधेन(?) शास्त्रदृष्टविधानतः ।
बध्नीयात् ताम्रलोहेन सुवर्णरजतेन वा ॥ १५ ॥
( कृतेन केणुना चान्यथा स्तुसामबद्धावरुजावहा ? ) ।
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन स्थपतिः शास्त्रकोविदः ॥ १६ ॥
कुर्यादर्चां यथान्यायं सुविभक्तां प्रमाणतः ।
( न क्षतां नोपदिगां च न च १२विवर्जिता ॥ १७ ॥
न प्रत्यङ्गैः प्रहीनं च घ्राणपा१३दैर्नखादिभिः ? ) ।
सुविभक्तां१४ यथोत्सेधां प्रसन्नवदनां शुभाम् ॥ १८ ॥
निगूढसन्धे( न्धि )करणां समायतिम्ऋजुस्थिताम् ।
( १५ईदृशां राणायेदर्घा ? ) प्रमाणगुणसंयुताम् ॥ १९ ॥
समोपचितमां१६साङ्गाः पुरुषाः स्युः समासतः ।
प्रमाणलक्षणयुता वस्त्ररत्नविभूषितैः १७ (?) ॥ २० ॥
१ द. सासि इति पाठः प्रतौ नास्ति । २ द. ष्ट्र् । ३ द. र्शि । ४ द. इतः परं 'अधोमुखी
तु विज्ञेया वच्चलंकारहारिणी ॥ प्रतीक्षार्थमुखी या स्यात्सा मृत्युर्भयदायिनी' । इत्यधिकः पाठः । ५ द. प ।
६ द्वा । ७ द. यास्तु इति पाठः प्रतौ नास्ति । ८ द. य । ९ द. प्रत्नेन । १० द. र्था । ११ द. र्तां ।
१२ द. च मान वि° । १३ द. देन । १४ द. क्तं । १५ द. ईदृशी कारयेदर्चा; मुद्रित प्रतौ 'ईदृशी
कारयेदर्चा' इति स्यात् । १६ द. मा । १७ द. ताः ।
वा. ७७

६१० समराङ्गणसूत्रधारे
(क्षान्त ?) गुणान् परिकल्प्य च दोषजात-
मर्चां यथोदितगुणां (विदेधीता मतून्या ?) ।
शिष्यत्वमेत्य विविध(त्स ?)मुपासतेऽन्ये
तं शिल्पिनः कृतध्ये(धि)यश्च मुहुः स्तुवन्ति ॥ २१ ॥
इति महाराजाधिराजश्रीभोज४देवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे
दोषगुणाध्यायो नाम सप्त(माष्ट)सप्ततितमः ॥
अथ ऋज्वागतादिस्थानलक्षणं नामैकोनाशीतितमोऽध्यायः ।
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि६ (नेवि ?)स्थानविधिक्रमम् ।
(संपात्यारुघांणां ?) हि जायन्ते नव वृत्तयः ॥ १ ॥
(पूर्वभृष्क्कोगतं तेषां ततोऽध्वं क्षंरगतं भवेत्८ ?) ।
ततः (शें११ची१२क्षेतं ?) १३विद्याद्ध्यर्धाक्षम१४नन्तरम् ॥ २ ॥
चत्वार्यूर्ध्वागतादीनि परावृत्तानि तानि च ।
ऋँ७ज्वागतपरावृत्ता(न्तं ) ततोऽर्ध्वर्ज्वागतादिकम् ॥ ३ ॥
(शें१६चीकृत् ?)परावृत्तं ततोऽध्यै१७र्धाक्षपूर्वकम् ।
पार्श्वं१८(श्वां१९)गतं च नवमं स्थानं भित्तिकविग्रहम् ॥ ४ ॥
ऋज्वर्धऋजुनोर्मध्ये चत्वारि व्यन्तराणि च ।
अर्धर्जुसाचीकृतयोर्मध्ये च व्यन्तरत्रयम् ॥ ५ ॥
(द्व्यर्धार्जवौ ?)साचीकृतयोर्मध्ये द्वे व्यन्तरे परे ।
(परोद्यर्धक्षपार्श्व ?) व्यन्तरं चैकमन्तरे ॥ ६ ॥
१ मुद्रित प्रतौ 'ज्ञात्वा' इति स्यात् । २ मु. पु. 'विदधीत भूत्यै' इति स्यात् । ३ द. मृदुः ।
४ द. 'परमेश्वर श्रीभोजदेव' इत्ययं पाठः । ५ द. नामः सप्तं । ६ द. ॰मो नवस्थानं । ७ द. पा ।
८ मुद्रित पुस्तके 'पूर्वमृज्वागतं तेषां ततोऽर्ध्वर्ज्वागतं भवेत्' इति स्यात् । ९ द. ज्वा । १० द. ज्व ।
११ मुद्रित पुस्तके 'साचीकृतम्' इति स्यात् । १२ द. कृ । १३ द. विं । १४ द. ना । १५ द. कृत्वा ।
१६ द. शचीकृत; मुद्रित पुस्तके 'साचीकृत' इति स्यात् । १७ द. ध्यर्थक्तं । १८ द. ॰श्वं ।
१९ द. ज्या ।

ऋज्वागतादिस्थानलक्षणं नामैकोनाशीतितमोऽध्यायः । ६११
ऋज्वांगतपरावृत्तपार्श्वाभ्यं( भ्या )गतयोर्दश ।
अन्तरे व्यन्तराणि स्युः स्थानकान्यपराण्यपि ॥ ७ ॥
ऋज्वागताद्यं मध्यं च विग्रहं (वेन्वा +++।
ऋैज्वागतां ++++ शेषभाव्यन्तरा व्यैंया ? ) ॥ ८ ॥
अर्धापाङ्गमर्धपुटैमर्धार्धपुटमेव च ।
( अर्धर्ध्वसेऽपि कथितं सिलीढव्यन्तरं व्ययः ? ) ॥ ९ ॥
अर्धसाचीकृतं चैव स्वस्तिकं च ततः परम् ।
( साचीकृतोशे ? ) द्वावुक्तावंशौ द्व्यर्धाक्षसंज्ञिते ॥ १० ॥
द्व्यर्थाक्षांशपरावृत्तं द्व्यर्थाक्षांसं च ते उमे( ? ) ।
( द्विज्वाक्षे ? )व्यन्तरे प्रोक्ते चित्रैशास्त्रविशारदैः ॥ ११ ॥
ऋज्वागतादध्यर्धाक्षं( ? ) यथा प्रोक्तानि संज्ञया ।
व्यन्तराणि तथैव स्युः परावृत्ते यथाक्रमम् ॥ १२ ॥
वैचित्र्यं भित्तिके नास्तीत्येव चित्र्यं(त्र)(विचित्र्यं वि?)विदो विदुः।
एकान्नत्रिंशदेवं च स्थानानि व्यस्तवर्त्मना ॥ १३ ॥
वैतस्त्यमन्तरं स्थाप्यं पादयोः सुप्रतिष्ठितम् ।
हिक्कायां पादयोश्चान्तर्भूभौ लम्बे प्रतिष्ठिते ॥ १४ ॥
प्रोक्तमृज्वागतं पूर्वं प्रमाणेन १५निरूपितम् ।
ततोऽर्धज्र्वागतस्येदं प्रमाणमुपलक्षयेत् ॥ १५ ॥
ब्रह्मसूत्रं तु कर्तव्यं मुखस्यैव तु मध्यगः( गम् ) ।
नेत्ररेखासमत्वेन तिर्यक्तालो भवेन्मुखम् ( ? ) ॥ १६ ॥
अपाङ्गस्याक्षिकूटस्य कर्णस्य च भवे( त् ) क्षयः ।
अन्यत्र कर्णमानं स्यादर्धाङ्गुलविशेषितम् ॥ १७ ॥
दृक्सूत्रे ब्रह्मलेखाया अपरे स्यात् ( कलाहवम् ।
यैच्छमात्राश्रुपातोक्षि क्षीयतान्योपवस्तथा ? ) ॥ १८ ॥
१ द. ज्व । २ द. भ्यां ३ द. र्यु । ४ द. व्य । ५ द. ˚डमवार्द्धपुठं । ६ द. र्धा । ७ द.
रत्र्यं । ८ द. र्द्धा । ९ द. यु । १० द. शो । ११ द. त्रां । १२ द. र्ना । १३ द. यै । १४ द. र्भू ।
१५ द. वि । १६ द. ज्ञात । १७ द. यव ।

६१२ समराङ्गणसूत्रधारे
त्रियवाः श्वेतभागः स्यात् तारा च प्रोक्तमानतः ।
विस्तारः श्वेतभागश्च करवीरोऽपि चोक्तवत् ॥ १९ ॥
परभाः(?) करवीरं स्याद् ब्रह्मसूत्रात् तथाङ्गुलम् ।
पूर्वभाकरवीरात्तु(?) सङ्गमश्चाङ्गुलं भवेत् ॥ २० ॥
कर्णनेत्रान्तरं प्रोक्तं कलाभ्य(ध्य)र्धाङ्गुलाधिकम्(का) ।
(पूर्वक्कं सर्वदिस्याविक्षायत् कथयेत् पराम् ?) ॥ २१ ॥
पुटोऽङ्गुलं ब्रह्मसूत्रात् कपोलोद् द्व्यङ्गुलं भवेत् ।
पूर्वे परत्र मात्रार्थं पुटः स्याच्छेषमुक्तवत् ॥ २२ ॥
(परभागौन्तराष्ट ?) स्यादङ्गुलं द्वियवाधिकम् ।
अधरः परभागे तु यवषट्कं विधीयते ॥ २३ ॥
अधरान्ता कला(?) गण्डो ब्रह्मसूत्रात् पुनर्हनुः ।
परभागेऽङ्गुलं सार्धं मुखलेखाङ्गुलं ततः ॥ २४ ॥
(आरुड वा यत्कार्यं मुखयां पर्यतलेखया ।
परिवर्त्तसुखादेशा ?) ज्ञात्वा कार्या प्रयत्नतः ॥ २५ ॥
(अपादमध्यं हि ज्ञातः ? ) सूत्रेऽन्यस्मिन् प्रवर्तिते ।
(खरे लुप्येत तुर्यांशः पूर्वेत्वेवाविवर्धते ?) ॥ २६ ॥
कक्षाधरः परे भागे सूत्रतः पञ्चगोलकः ।
पूर्वभागे(तृतं ?) ˚विद्यात् पङ्गो(षङ्गो)लपरिमाणतः ॥ २७ ॥
मध्ये सूत्रात् (पर?) पार्श्वलेखा ++ गावच्चतुष्कलम् ।
उरसो मध्यमो(मात्) सूत्रात् कक्षा स्यान्नव (माभंचा!) ॥ २८॥
(द्वंतलेखात्तस्मात्वं° विधाकलत्रयम् ।
स्तनाः पार्श्वकलां कुर्यात् स्तनं वा पतमण्डलम् ?) ॥ २९ ॥
परतो हस्तकः कार्यः कर्मयोगानुसारतः ।
(पार्श्वपर्यन्त सर्वा भागे षषंडलालम् ?) ॥ ३० ॥
१ द. क्कू । २ द. लो । ३ द. सू । ४ द. गो । ५ द. से । ६ द. ˚वर्त्त्यसुखोद्देशा । ७ द. विं ।
८ द. स । ९ द. न । १० द. ˚स्माच्च विधातव्या कालत्रयं । ११ द. र्श्व । १२ द. स्तनतः पार्श्वपर्यतः
सर्व भागे˚ ।

ऋज्वागतादिस्थानलक्षणं नामैकोनाशीतितमोऽध्यायः । ६१३
तथैव पूर्वहस्तस्य यथायोगं प्रकल्पना ।
(अभ्यर्थयस्वाग + दीनां ?) ^२क्रिया स्याद् दक्षिणे^३ करे ॥ ३१ ॥
मध्ये षडङ्गुला रेखा बाह्यसूत्रात् परे भवेत् ।
पूर्वस्मिन् बाह्यलेखा तु मध्ये सा(स्या)^४र्देष्टमात्रका ॥ ३२ ॥
नाभिदेशे परे भागे बाह्यासो सप्तमात्रिका ।
कलामात्रं^५ भवेन्नाभिस्तस्याः पूर्वं^६ नवाङ्गुला ॥ ३३ ॥
परे भागे कटिः सप्त मात्रा दश च पूर्वतः ।
ऊरुलेखा परे भागे मुखमानस्य मध्यतः ॥ ३४ ॥
प्राग्भागंस्य बहिर्लेखा + + + परजानुतः ।
(परभागेन्द्र्र^११वैस्तेश्च सूत्रस्यात् तद्वदङ्गुले ? ) ॥ ३५ ॥
परस्य नलकस्य स्याल्लेखा प्रागङ्गुलान्तरे ।
परभागस्य षष्ठांशाः (सूत्रा प्रागङ्गुलद्वयोः ? ) ॥ ३६ ॥
नलेन परपादस्य भूमिलेखा विधीयते ।
ततोऽङ्गुष्ठोऽङ्गुलेनाधः पार्ष्णिरूर्ध्वं तदर्धतः ॥ ३७ ॥
अङ्गुष्ठाग्रं ब्रह्मसूत्रात् परस्मिन् पञ्चमात्रिकम् ।
तलं^१२ च परं^१३भागज्ञैस्तिर्यक् पञ्चाङ्गुलं स्मृतम् ॥ ३८ ॥
(सत्वितस्तलघाप्प्येः ? ) स्यादङ्गुष्ठाग्रं कलात्रये ।
अङ्गुल्योऽङ्गुष्ठतः सर्वा (व्रजत्परयं ? ) क्रमात् ॥ ३९ ॥
(सन्निवेशसवासाद्र्दै द्विरङ्गुल्यतो ? ) नवाङ्गुलः ।
यथोक्तं जानु पूर्वं^१५ स्यात् सूत्रतश्चतुरङ्गुले ॥ ४० ॥
नलकस्तद्वदेवाश्य नलकौ त्र्यङ्गुलान्तरौ ।
(सूत्रादक्षः कलास्तिस्रो^१६ऽङ्गुष्ठस्त्वङ्गुलत्रयम् ? ) ॥ ४१ ॥
१ द. भ । २ द. सा क्रिया स्या° । ३ द. णा । ४ द. ह्मा । ५ द. दृ । ६ द. तृ । ७ द. त्रा ।
८ द. वै । ९ द. परि । १० द. गे । ११ द. °वस्तैश्च । १२ द. नृकं । १३ द. परिभागाङ्गे स्ति° ।
१४ द. दृं । १५ द. र्वे । १६ द. स्त्रो ।

६१४ समराङ्गणसूत्रधारे

भूमिसूत्राद् गतोऽधस्तात् पूर्वाङ्गुष्ठो भवेत् कला ।
अङ्गुष्ठोऽङ्गुलयश्चेति सर्वमन्यद् यथोदितम् ॥ ४२ ॥
( द्वयपार्श्वतलप्रविपारंहौ ? ) मध्यमे¹ तलम् ।
एवमुक्तप्रमाणेन् ज्ञात्वा युक्त्या समादिशेत् ॥ ४३ ॥
अर्धर्ध्वगतमित्येतत् प्रवरं स्थानमीरितम् ।
लक्ष्म सा वो( साची )कृतस्याथ स्थानकस्याभिधीयते ॥ ४४ ॥
विन्यस्येद् ब्रह्मसूत्रं प्रा( कूँ² स्था )नबोधस्य सिद्धये ।
ललाटं परभागं( गे ) स्यात् केशलेखा तथा कला ॥ ४५ ॥
परभागभ्रुवो लेखा +++ ⁵र्धमुदाहृता ।
( परतो + क्षिलेखायां कालिका द्वियतो ज्ञत ? ) ॥ ४६ ॥
ज्योतिषः स्यात् परे भागे तारा दृश्या यवोन्मिता ।
यवमात्रं ततो ज्योतिस्तस्मात् तारा यवद्वयम् ॥ ४७ ॥
श्वेतं च करवीरं च ततः प्रागुक्तमानतः ।
( कनीलिका तु ? ) नासाया मूलं ⁶विद्याद् यवान्तरम् ॥ ४८ ॥
नासामूल( लं ) प्रमाणेन ततो ज्ञेयं यवत्रये ।
ब्रह्मसूत्रात् पूर्वभागे ( नग्नन्तो ? )र्ध्वगोलकौ⁸ ॥ ४९ ॥
( आपाङ्गं स्तोंत्रेतो⁹ ?) विद्याद् द्विगोलकमितेऽन्तरे ।
तस्माद् भागेन कर्णान्तः कर्णः स्याद् विस्तरेण तु ॥ ५० ॥
द्वियवोना कला चक्षुर्व्यावृत्त्या परिवर्धितः ।
पूर्वस्य करवीरेण सह श्वैत्यं यवत्रयम् ॥ ५१ ॥
द्वितीयश्वैत्यहक्ताराप्रसृतिः¹⁰ प्रोक्तमानतः ।
कपोललेखा परतो ( यवर्द्धा¹¹ ता ? ) कला भवेत् ॥ ५२ ॥
ब्रह्मसूत्रान्नासिकाग्रं परस्मिन् सप्तभिर्यवैः ।
नासापुटे¹² पूर्वभागे¹³ स्याद् यथा( वा )धिकमङ्गुलम् ॥ ५३ ॥

१ द. म । २ द. ज्वा । ३ द. द्धा । ४ द. भा । ५ द. थो । ६ द. विकातो । ७ द. र्वि ।
८ द. के । ९ द. सूत्रतो विंयाद् । १० द. प्रसूतीन्ध्रो° । ११ द. हीना । १२ द. द्धा । १३ द. गो ।

पूर्वो(र्वे) भागे यवं गोजी स्त(त)त्रोपान्ते विधीयते ।
परभागोत्तरोष्ठः स्यात् प्रमाणेनार्धमात्रकः ॥ ५४ ॥
त्रियवश्चाधरोष्ठः स्याच्छेषश्चापचयस्तयोः ।
पाल्या मध्ये भवेत् सूत्रं पाल्याशु(स्तु) चिबुकं परे ॥ ५५ ॥
हनुपर्यन्तलेखा च सूत्रादर्थाङ्गुले भवेत् ।
हनोर्मध्यगतं सूत्रं परे स्यात् परिमण्डलम् ॥ ५६ ॥
सहैकसूत्रे परह्रकू पर्यन्तेन परिस्फुटा ।
मुखपर्यन्तलेखार्धे(ह)नोरुपरि चाधरः ॥ ५७ ॥
कुर्याल्लेखाभिरेताभिः परभागं विचक्षणः ।
(सूत्राङ्गुलोर्ध्वमात्रायां तस्माद् ग्रीवा यथोदिता ॥ ५८ ॥
सूत्रसंयोगात् पूर्वस्मिन्नङ्गुले सयवेऽङ्गुलः ? ) ।
हिक्काध्यर्धाङ्गुलं सूत्रात् पूर्वे स्यात् सुप्रतिष्ठिता ॥ ५९ ॥
बाह्यलेखा हि व(त)त्सूत्रात् परस्मिन्नङ्गुलाष्टके ।
(ताले यवोनग्रीवातो नग्रीवज्ञेयौसूनदूर्ध्वकौ ? ) ॥ ६० ॥
हिक्कासूत्रात् समारभ्य ^७वक्षोभागोऽग्रिकं(?) भवेत् ।
(तावन्मात्रे तरेवाहु ? ) तस्मात् प्रभृति निर्दिशेत् ॥ ६१ ॥
^८हिक्कासूत्रात् परे भागे स्तनश्चाङ्गुलपञ्चके ।
रेखान्तसूचकः कार्यो मण्डलं सार्धमङ्गुलम् ॥ ६२ ॥
तस्मादनन्तरं बाह्यभागमात्रं विनिर्दिशेत् ।
हिक्कासूत्रात् समारभ्य स्तनंः (पूर्वषडङ्गुले ?) ॥ ६३ ॥
स्तनात् षडङ्गुले (तिर्यगक्षो स्मा ^१०द्वौ^११ ?) द्विभागिकः ।
कक्षै^१२तो द्विकलेऽधस्ताद् बाह्यलेखा विधीयते ॥ ६४ ॥
आभ्यन्तरा बाह्यलेखा स्तनात् पञ्चाङ्गुले^१३ त(लेऽन्त)रे ।
ब्रह्म^१४सूत्राच्च भागेन मध्यभागे (परि ?) विदुः ॥ ६५ ॥

१ द. न्त । २ द. त्रि । ३ द. र्मध्ये गरं । ४ द. स्याद्ध । ५ द. दोः बा । ६ द. च्° ।
७ द. वक्षौ भागौग्नितं । ८ द. दि । ९ द. ण्ड । १० द. तः । ११ द. दोर्द्धिं । १२ द. क्षा ।
१३ द. °ले गुलः । १४ द. 'ब्रह्मसूत्राच्च इत्यारभ्य दशाङ्गुलः' इत्यन्तं पाठः नास्ति ।

६१६ समराङ्गणसूत्रधारे
(मध्याच्चकलयावहः परे ? ) तिर्यग् विभज्यते ।
मध्यप्रान्तः पूर्वभागे भवेत् सूत्राद् दशाङ्गुलः ॥ ६६ ॥
तिर्यङ् नाभिप्रदेशः स्यात् पं(रनो)ब्रह्मसूत्रतः ।
यवैश्चतुर्भिरधिकमङ्गुलानां चतुष्टयम् ॥ ६७ ॥
पूर्वभागे विनिर्दिष्टः स एवैकादशाङ्गुलः ।
मध्येनैति परस्योरोः सूत्र(त्रं) नाभ्यन्तराश्रितम् ॥ ६८ ॥
प्रयात्यपरजाच्चैतत्(?) पूर्वतः कलया च तत् ।
जान्वधोभाग(त)श्चार्धकलया त्रियवेन च ॥ ६९ ॥
जङ्घामध्येन लेखायाः प्रसक्तं नलकस्य तु ।
( षांते वैरवं ? ) परतश्चतुर्भिः सूत्रमिष्यते ॥ ७० ॥
अनेनैवानुसारेण बहिर्लेखा विधीयते ।
ब्रह्मसूत्रात् परे भागे कटिरङ्गुलपञ्चके ॥ ७१ ॥
(तामालर्मात्रा तु मा पूर्वे मेडाग्रं सूत्रसङ्गतम् ।
सूत्रादरभागोरू मूलाग्रैये ? ) ॥ ७२ ॥
सूत्रादपरभागोरुमध्ये रेखा कलाद्वये ।
सूत्रात् पूर्वोरुमूलं स्यात् पूर्वतः कलया तथा ॥ ७३ ॥
कलाद्वयेन विज्ञेया रेखा पूर्वस्य जानतुः ।
सार्धाङ्गुलर्यवं जानु तत्पार्श्वं चार्धमङ्गुलम् ॥ ७४ ॥
सूत्रेण पर(पा)दस्य मध्यरेखा विभज्यते ।
आदिमध्यान्तलेखायां सूत्रशौचमुदाहृता( ? ) ॥ ७५ ॥
सूत्रात् प्राग्भागमैलके(?) प्रान्तः पञ्चभिरङ्गुलैः ।
अर्धाङ्गुलं क्षयः कार्यः परभागोरुजङ्घयोः ॥ ७६ ॥
पराक्षिमध्यगं सूत्रं लम्बभूमिप्रतिष्ठितम् ।
परपादतनान्तात् प्रागङ्गुलेन विधीयते ॥ ७७ ॥
१ द. परस्मिन् । २ द. राधिक्यं । ३ द. प्रांते वैरं । ४ द. म । ५ द. मूला रेखा कला ।
६ द. द्वयं । ७ द. न । ८ द. क्षयं कार्यार्न प° ।

ऋज्वागतादिस्थानलक्षणं नामैकोनाशीतितमोऽध्यायः । ६१७

• सूत्रात् पूर्वपादस्य तलमष्टाङ्गुलं भवेत् ।
  अभ्य(ध)स्तात् तलयोः सूक्ष्मा( : ?)स्याल्लेखाष्टादशाङ्गुलम् ॥७८॥
  अङ्गुष्ठकाद्र्क्रमात्(?) प्रदेशिन्यङ्गुलाधिका ।
  ( परपादतलावस्तून पूर्वा ह्यङ्गुष्ठमूलगम् ॥ ७९ ॥
  सूत्रं यथाति ?) सा भूमिलेखेति परिकीर्त्तिनाँ ।
  सूत्रादर्धाङ्गुलेनोर्ध्वं तस्मात् पार्णि( : )परस्य च ॥ ८० ॥
  अङ्गुष्ठादङ्गुलीपातः पूर्वपादेऽनुसारतः ।
  उ( प )प्रदेशिनीमानात् कुर्यादत्र प्रदेशिनीम् ॥ ८१ ॥
  अपराश्चाङ्गुलीः सर्वाः क्रमेण क्षपयेत् ततः ।
  इति साचीकृतं स्थानमेतदुक्तं यथार्थतः ॥ ८२ ॥
  अध्यर्धाक्षमिदानीं च स्थानकं ( सूं प्रचक्षते ? ) ।
  ⁷ब्रह्मसूत्रमुखे कृत्वा मानमात्रं(?) विधीयते ॥ ८३ ॥
  केशान्तलेखा सूत्रा(त्) स्यान्मो(न्मा)त्रैका यवसंयुता ।
  पृथग् वक्षः पृथक् श्रोणिः वृत्तं बाहुः सुसंस्कृतिः (?) ॥ ८४ ॥
  ⁹भद्राकारो भवेद् भद्रो वृत्तवक्त्रः स्वभावतः ।
  मालव्यस्य भवेन्मूर्धा प्रमाणेनाङ्गुलत्रयम् ॥ ८५ ॥
  ( चतुर्मात्रललाटं च नाश वक्त्राशिरोधरा ।
  मात्रा द्वादश वक्षस्ये नाभिमेद्रान्तरोदरे ?) ॥ ८६ ॥
  अष्टादशाङ्गुलौ ¹⁴ चोरू जङ्घे अप्येवमेव हि ।
  चतुरङ्गुलौ + + जानुनी चतुरङ्गुले ॥ ८७ ॥
  मालव्यस्यायमायामः पण( षण्ण )वत्यङ्गुलो मतः ।
  विस्तारो वक्षसस्तस्य मात्राः षड्विंशतिः स्मृतः ॥ ८८ ॥
  १ द. क्र । २ द. कं । ३ द. ल । ४ द. ताः । ५ द. ˚शिनी । ६ द. सं; मुद्रित प्रतौ ' संप्रच-
  क्ष्महं ' इति स्यात् । ७ मुद्रित प्रतौ ' ⁷ब्रह्मसूत्रं मुखे कृत्वा मानमत्र ' इति स्यात् । ८ द. प्रतौ नास्ति ।
  ९ द. क्ष्यः । १० द. न्त । ११ मुद्रित पुस्तके ' भद्रहंसादीनां पुरुषविशेषाणां लक्षणमध्यायान्तरेण
  वक्ष्यति । ततः कियांश्चिदंश इह प्रमादान् प्रक्षिप्त इति भाति, प्रक्रमभञ्जान् । १२ द. णा । १३ द. क्त्रा ।
  १४ द. क्ष्ये । १५ द. लो । १६ द. व्या ।
  वा, ७८

६१८ समराङ्गणसूत्रधारे
बाह्यो(ह्वोः) षोडशमात्रश्च प्रबाह्यो(ह्वो)रेवमेव सं¹ः।
(पाष्ण्र्यौ² द्वादशमात्रस्ये मालव्यस्त्वेह³ विस्तृनिः⁴?) ॥ ८९ ॥
पीनांसो ⁵दीर्घबाहुश्च पृथुवक्षाः कृशोदरः ।
वृत्तो रुकटीजङ्घश्च मालवः पुरुषोत्तमः ॥ ९० ॥
हंसस्य वक्त्रं पृथग्(थु) गण्डभागं
कृशं शशस्यायतमास्यमाहुः ।
विस्तारदैर्घ्याद् भवकस्य तुल्यं (?)
सुखं सुवृत्तं त्विहच(?) ⁸भद्रवक्त्रे⁶ ॥ ९१ ॥
(स्यान्मालावस्या लेपनं तु कान्तमयोऽयं ।
देही⁷ तु रूपैश्च भवन्ति युक्तास्ते कर्मणि सर्वगुणान्वितास्ते ?) ॥९२॥
(स दुर्लभं स्यात् पुरुषः प्रमेय-
मानोऽस्ति कीर्ण इति¹⁰ ह षष्ठः?)॥९३॥
(मांसलेन शरीरेण ग्रीवा¹¹सिरा अग्रा ++ ।
मांसलायत¹²शाखा च नारी वृत्तेति सा मता?) ॥ ९४ ॥
पृथुवक्त्रा¹³ कटीह्रस्वा ह्रस्वग्रीवा पृथूदरी ।
पुंवत्काण्डकतुल्या(?) स्यात् सा नारी पौरुषी मता ॥ ९५ ॥
अल्पकायशिरोग्रीवा लघुशाखा भवेच्च या ।
कृशाल्पब्रह्मसत्त्वा¹⁵ च सा नारी बालकी स्मृता(?) ॥ ९६ ॥
पुंस्पर्शात् पश्यता(?)या स्यात् कौमारे प्राप्तयौवना ।
अन्या सा बालकी प्रोक्ता स्त्रीलक्षणविचक्षणैः ॥ ९७ ॥
[ भ्रुवः¹⁶ सद्विर्यवामात्रा लेखा कृशैर्यवाङ्गुलाः ।
दत्तोयमन्तरे वर्त्म ताराय¹⁷ अर्धमालिखेत्¹⁸ ॥ ९८ ॥
१ द. च । २ द. ण्यो । ३ द. स्वेह । ४ द. विस्तृभिः । ५ द. दीर्घ वा ह्रस्व पृथ्वक्ष्याः ।
६ द. क्त्रं । ७ द. ‘ ‘योमवचेति शरीरवंशाः सिंम्यानभावैः कथिता नराणां सामान्य कथितं च योज्यं ।
इत्यधिकः पाठः समाविष्टः अस्ति । ८ द. हानु । ९ द. भां । १० द. ती । ११ द. ग्रीवां शिराश्च या ।
१२ द. य । १३ द. क्त्रा । १४ द. ल्यां । १५ द. त्व । १६ द. भ्रु; इत उत्तरं वक्ष्यमाणास्तु प्रकृता-
ध्यायगता विधयाश्चतुरशीतितमश्लोकपूर्वार्धानुगता इति शक्यमुन्नेतुम् । १७ द. यं । १८ द. स ।
१९ द. श्चा ।

ऋज्वागतादिस्थानलक्षणं नामैकोनाशीतितमोऽध्यायः । ६१९
श्वैत्यं चतुर्यवं दृश्यशेषं सा तिरस्कृतम् ।
कपोतरेखा परतो यववर्जितमङ्गुलम् ॥ ९९ ॥
सूत्रात्पूर्वपटान्तः स्यादर्धाङ्गुलमितेन्तरे ।
नासिकान्तोऽङ्गुलं सूत्रात् परे पूर्वतपाङ्गुलम् ॥ १०० ॥
मूले नासापुटः साद्रः सूत्रं गोज्याश्च मध्यगम् ? ] ।
यवार्धमात्रौ गोजी स्यादुत्तरोष्ठः परस्यं यः ॥ १०१ ॥
स ब्रह्मसूत्रादारभ्य विज्ञेयो द्वियवोन्मितः ।
परे त्वधस्तन्नासाया रेखा चार्धाङ्गुलैर्भवेत् ॥ १०२ ॥
परभागेऽधरोष्ठस्य प्रमाणं + यवं मतम् ।
हन्वपर्यन्तलेखाया मध्ये सूत्रं प्रतिष्ठितम् ॥ १०३ ॥
सूत्रात् प्राक् करवीरः स्याद् द्वियैवोनाङ्गुलद्वयम् ।
यवार्धं स च दृश्येत श्वैत्यं सार्धयवं ततः ॥ १०४ ॥

• तारा त्रियवा ज्ञेया शेषमुक्तप्रमाणतः ।
  कर्णावर्तादधः कर्णमध्यभागेन संमितम्(?) ॥ १०५ ॥
  द्व्यङ्गुलः कर्णविस्तारः कर्णावर्ताचतुर्यवे ।
  शिरःपृष्ठस्य लेखा स्यादिति ज्ञात्वोक्तमाचरेत् ॥ १०६ ॥
  कर्णसूत्राद् बहिर्ग्रीवा विधातव्यैकमङ्गुलम् ।
  गलो ग्रीवा च हिक्का च सूत्राद् प्रागङ्गुलोत्तरे ॥ १०७ ॥
  हिक्कासूत्राद् भवेदूर्ध्वमंश( स )लेखा तथाङ्गुलम् ।
  ब्रह्मसूत्रात् परे भागे स्यादंशो( सो )ऽङ्गुलसंमिते ॥ १०८ ॥
  (वक्षोऽङ्गुलं ब्रह्मसूत्रां ++ नस्ति कालान्तरे (?) ।
  भागमात्रे भवेत् कक्षासूत्रात् पूर्वः १६ स्तनस्य च ॥ १०९ ॥
  १ द. सूत्रार्धन् पू° । २ द. न्तं । ३ द. °कांशुं° । ४ द. शा । ५ द. र्वी । ६ द. स्या इत्यधिकः
  पाठः । ७ द. स्परं । ८ द. °स्ष्ट° । ९ द. हे । १० द. प्रात् । ११ द. का। १२ द गा । १३ द.
  त्रात् परे भागे स्यादंशोऽङ्गुलसंमिते । इत्यधिकः पाठः । १४ द. त्रातस्त्रि । १५ द. लं । १६ द. र्व ।

६२० समराङ्गणसूत्रधारे
कक्षात्त्रिकलं यावत् पार्श्वलेखा विधीयते ।
(१दूराग्रभुजस्तस्याग्रे कर्मानुसारतः ॥ ११०॥
प्रासादमध्यः सूत्रः स्यादेकादशभिरङ्गुलैः ।
परभागस्य मध्यस्त ?) सूत्रात् स्यादङ्गुलैस्त्रिभिः ॥ १११ ॥
अङ्गुलेन परे भागे सूत्रतो नाभिरिष्यते ।
नाभि(भे२)रुदरलेखा तु विज्ञातव्याङ्गुलत्रये ॥ ११२॥
श्रोणी कर्णो भवेन्नाभे(?) ३मुखमर्धाङ्गुलान्वितम् ।
ब्रह्मसूत्रात् कटिः पूर्वे त्रिभागा त्र्यङ्गुला परे ॥ ११३॥
(ब्रह्मसूत्राश्रितं मेढ्रस्तले चा परनो भवेत् ।
पूर्वोक्तः मध्यभेखास्यात् सूत्रात् प्रत्यङ्गुल्यन्तरे ? ॥ ११४॥
तस्यैव मूलरेखा च सूत्रात् प्राग् द्व्यङ्गुलेन्तरे ।
मूललेखा परस्योरोः सूत्रात् स्याद् द्विकलेऽन्तरे ॥ ११५॥
पर्यन्तजानुनो ५भागे पर्यन्तोपरा(?) जानुतः ।
परभागिका जातद्वै(?) सूत्रस्य सम्यक् प्रतिष्ठितम् ॥ ११६ ॥
जानुमध्ये गता लेखा बाह्यलेखाश्रिता भवेत् ।
अध्यर्धमात्रं जानु स्यादधोलेखा तु तस्य या ॥ ११७॥
अर्धाङ्गुलेन सा सूत्रात् पूर्वतः प्रविधीयते ।
सूत्रात् परे (९पराङ्गुष्ठं मूल ?) पादोनमङ्गुलम् ॥ ११८॥
मूलादङ्गुष्ठकस्याग्रं सार्धैः स्यादङ्गुलैस्त्रिभिः ।
सूत्रात् परं स्याज्जङ्घाया लेखाङ्गुलचतुष्टये ॥ ११९॥
तस्यास्तु पूर्वजङ्घाया लेखा स्यादङ्गुलद्वये ।
पूर्वजानु कलामानं शेषं कुर्याद् यथोदितम् ॥ १२०॥
१ द. खां । २ द. वा दू ं । ३ द. मुं । ४ द. तं मेतं । ५ द. ला । ६ द. तो । ७ द. त्रं
सम्यं । ८ द. ह्मा । ९ द. पराङ्गुष्ठ; मुद्रित पुस्तके ‘पराङ्गुष्ठमूल’ इति स्यात् ।

ऋज्वागतादिस्थानलक्षणं नामैकोनाशीतितमोऽध्यायः । ६२१
परपादतले (स्तम्भं ?) यत् तिर्यक् सुप्रतिष्ठितम् ।
(तत्प्राक्प्रदेशस्योर्ध्वं ?) सार्धया कलया भवेत् ॥ १२१ ॥
(प्राग्भङ्गोऽङ्गुष्ठमूलेच्छस्तत्रास्वीया ?) कनिष्ठिका ।
(कलामात्रं निजाङ्गुष्ठादंधौसागं ?) प्रपद्यते ॥ १२२ ॥
(यत् पराङ्गुल्लम्बसूत्रं प्रतिपद्यते ?) ।
यत् पराङ्गुष्ठमूलोत्थं लम्बसूत्रं प्रपद्यते ?) ।
(मध्येन पूर्वभागाप्ति मैबन्धाङ्गुष्ठकस्य तँत् ?) ॥ १२३ ॥
पूर्वपार्ष्णितलादूर्ध्वं विदध्यादङ्गुलत्रये ।
पाष्णेः⁷ परस्य पादस्य पूर्वपादं⁸ तिरस्कृतम् ॥ १२४ ॥
अध्यर्धाक्षं यथाशास्त्रमेवं स्थानकमालिखेत् ।
अथ पार्श्वगतं नासे(म)स्थान(नं)पञ्चममुच्यते ॥ १२५ ॥
व्यावर्तितमुखस्यान्ते ब्रह्मसूत्रं विधीयते ।
ललाटबाह्यलेखां च सूत्रस्पृष्टां प्रदर्शयेत् ॥ १२६ ॥
सूत्रात्¹⁰ तु नासिकावंशः (संवृद्ध्य द्व्यक्षमानतः ?) ।
अपाङ्गो¹¹ द्विकले सूत्रात् कर्णौ (यंशात् ?) कलाद्वये ॥ १२७ ॥
कर्णौ द्व्यङ्गुलविस्तारः शिरःपृष्ठं कला ततः( ?) ।
अस्य मध्यगतं सूत्रमास्यार्धं स्थापयेत् ततः ॥ १२८ ॥
अङ्गुलो(ले) चिबुकं सूत्राद्धनुमध्यं चतुर्यवे ।
सार्धाङ्गुले ततः कण्ठवर्तिग्रीवाङ्गुले नतः ॥ १२९ ॥
अङ्गुलेन ततो हिक्का¹² चतुर्भिर्र्ब्रह्मसूत्रतः ।
मूर्ध्ना श्रवणपाल्यन्तेनैति सूत्रं तदुच्यते ॥ १३० ॥

१ द. म्बं । २ द. पादे । ३ द. ०दधोभागं । ४ द. लमूलोत्थ ल० । ५ द. संबद्धाङ्गु० । ६ द. च ।
७ द. र्ष्णि । ८ द. ०र्वापाद । ९ द. प्रतौ नास्ति । १० द. सूत्रानुनासिका वंशः स्माध्य्यर्द्धाक्षमानतः ।
११ द. 'अपाङ्गो......कलाततः' नास्ति । १२ द. ष्का ।

ग्रीवायाङ्गुल्यमध्येन(?) मध्यसूत्रं तदुच्यते ।
भागे हिक्कामध्यसूत्राद्दण्डमूलं कलाद्वये ॥ १३१ ॥
मात्राष्टके च पृष्ठं तो(?) हल्लेखाप्येवमेव हि ।
न(स्त)नस्य मण्डलं तस्मादङ्गुलेन विधीयते ॥ १३२ ॥
कक्षा च पूर्वभागे स्यात् सूत्रात् पञ्चभिरङ्गुलैः ।
मात्रात्रयेणापरस्मिन् भागे कक्षा विधीयते ॥ १३३ ॥
उभयोरन्तयोः प्राहुर्मध्यमष्टाङ्गुलं बुधाः ।
अङ्गुलैर्दशभिर्मध्यं पर्यन्तो मध्यसूत्रतं१(तः) ॥ १३४ ॥
मध्यपृष्ठं चतुर्भिः स्यान्नाभिपृष्ठं च पञ्चभिः ।
नाभ्यन्तरे रेखा नवभिः कटिपृष्ठं कलात्रये ॥ १३५ ॥
उदरप्रान्तलेखा च ज्ञेया दशभिरङ्गुलैः ।
(माँ३ मा त्राँ४त्रयेणाभिरष्टाँ५भि ?) सूत्रात् ६स्फिजो मध्यं प्रचक्षते ॥
वस्तिशीर्षं च नवभिः स्फिगन्तो(ऽष्ट)भिरङ्गुलैः ।
अष्टभिर्मेढ्रमूलं स्यादूरुमध्यं च सप्तभिः ॥ १३७ ॥
अङ्गुलैः पञ्चभिर्मूलमूर्रोः (पाँश्चात्यमुच्यते१०?) ।
चतुर्भिरङ्गुलैः सार्धं७(धैः) क(र)८मध्यं च पृष्ठतः ॥ १३८ ॥
अग्रतः पञ्चभिः सार्धैस्तदेव प्राहुरङ्गुलैः ।
करमध्याङ्गलै२(ले)र्मध्यं९ सूत्रमध्ये विधीयते ॥ १३९ ॥
जान्वर्धे मध्यसूत्रं स्याद् भागो लेखा च जानुतः ।
भवेदुभयतःस्त(सू)त्रं जङ्घा मध्ये च कीर्तिता ॥ १४० ॥
जङ्घा षडङ्गुला सूत्रं मध्ये स्यान्नलकस्य च ।
उभयोः पार्श्वयोः कार्यों नलकश्चाङ्गुलद्वयम् ॥ १४१ ॥

१ द. प्रतौ नास्ति । २ द. ले । ३ मुद्रित पुस्तके 'मात्राभिरष्टभिः' इति स्यात् । .४ द. मात्रात्रं । ५ द. ष्टोभिः । ६ द. स्फितोजो । ७ द. र्ध । ८ द. र्मं । ९ द. व्य । १० द. ˚स्थां ।
मुद्रित प्रतौ 'पाश्चात्यमुच्यते' इत्येव पाठः स्यात् ।

ऋज्वागतादिस्थानलक्षणं नामैकोनाशीतितमोऽध्यायः । ६२३
चतुर्भिरङ्गुलैः पार्ष्णिम( र्म )ध्यसूत्राद् विधीयते ।
यथोक्तमानेनाङ्गुल्यस्तथा पादprefix/prefixपादतलं भवेत् ॥ १४२ ॥
पार्श्वगतमिदं प्रोक्तं स्थान( नं ) भित्तिकसंज्ञकम् ।
( पार्श्वांगतस्थानम् )
अतः परं परावृत्तस्थानकान्यभिदध्महे ॥ १४३ ॥
ऋजा( ज्वा )गतपरावृत्तं तत्रादावभिधीयते ।
तत्राङ्गुलद्वयं कर्णौ विधातव्यौ^२ पृथक् पृथक् ॥ १४४ ॥
पार्ष्णिपर्यन्तयोर्मध्यं तथा सप्ताङ्गुलं भवेत् ।
अङ्गुलत्रितयं सार्धं पार्ष्णी कार्यौ पृथक् पृथक् ॥ १४५ ॥
कनिष्ठामनामिकामध्या दर्शयेच्चतुरङ्गुली( लम् ) ।
अङ्गुष्ठा^३नामिकामध्याकनिष्ठा( वलिखेन्नरे^४ ? ) ॥ १४६ ॥
परावृत्तमिदं शेषमृज्वागतवदादिशेत् ।
अध्यर्धाक्षादिका^५( दूँ ? )^६ यानि स्थानानि तेषु यत् ॥ १४७ ॥
भवेद् यस्य परावृत्तं तद्दशात् तस्य तद् भवेत् ।
+^७+ यस्य हि यद् दृश्यं स्थानकस्याङ्गमिरितम् ॥ १४८ ॥
तददृश्यं परावृत्ते तस्यादृश्यं च^८ दृश्यते( ? ) ।
( स्थानानी भवितानि ? ) + जीवेषु द्विपदेषु च ॥ १४९ ॥
निर्जीवेष्वपि जानीयाद् यामा( ना )सनगृहादिषु ।
स्थानानि मूलभूतानि नवैवैतानि वस्तुतः ॥ १५० ॥
यानि ( ^१०निविशत ? )भक्तानि तद्भेदा( ^११नि च ? ) तान् विदुः ।
मूर्धस्थिता यदा दृष्टा ऋज्वादीनि विलोकयेत् ( ? ) ॥ १५१ ॥
स्थानानि तेषां यन्मानं तदस्मात् तदिहोच्यते ।
विस्तृत्याष्टादश न्यस्येदायत्या द्विगुणानि च ॥ १५२ ॥
१ द. गतः । २ द. र्यो । ३ द. ष्ठा । ४ द. न्न । ५ द. दाक्षिका । ६ मुद्रित पुस्तके 'दीनि'
इति स्यात् । ७ द. यस्य । ८ द. 'च' स्थाने 'तु' । ९ मुद्रित पुस्तके 'स्थानानि गदितानि' इति
स्यात् । १० मुद्रित पुस्तके 'विंशति' इति स्यात्; द. निविशति । ११ मुद्रित पुस्तके तथा द. प्रतो
'नैव' पाठः ।

(अङ्गुल्यन्यादोरासूत्रं¹?) यथाभागं यथोचितम् ।
आयामस्यार्धदेशे च विस्तारो²स्याग्रतोऽष्टभिः ॥ १५३ ॥
++++++ (पृष्ठप्रदेशार्द्ध+मङ्कयेत्³?) ।
तन्मध्यगामिनी स्त(सू⁴)त्रे न्यस्येदायतविस्तृते ॥ १५४ ॥
अङ्गानां स्यात् तदवधिर्निर्गमो (वेष्टमाणकः ।
सृन्त्योगतो गर्भसूत्रादित्यादि?) ॥ १५५ ॥
स्तनगर्भौ गर्भसूत्राद् विस्तृतो(तौ⁵) स्यात् षडङ्गुलः ।
षडङ्गुलः स्यात् स्तनयोस्तिर्यग् गर्भ⁶(वि)निर्गमः ॥ १५६ ॥
तिर्यग् गर्भा(त्⁷) पृष्ठपक्षौ स्फिज्वावपि दशाङ्गुले ।
ने(न)वाङ्गुले पृष्ठवंशः स्फिजो(:)सप्ताङ्गुलेऽन्तरम्(रे⁸) ॥ १५७ ॥
कक्षाया मूलमायामाद् गर्भतश्च दशाङ्गुलम् ।
निर्गमोऽग्रेऽङ्गुलं तस्य सूत्रात् सप्त च पृष्ठतः ॥ १५८ ॥
गर्भसूत्रात् ततस्तिर्यक् पादांशोऽष्टादशाङ्गुलः ।
गर्भाद् यवप्रदेशश्च(?) भवेत् पञ्चभिरङ्गुलैः ॥ १५९ ॥
अष्टाभिर्जठरं गर्भात् पार्श्वयोः पुरतोऽपि च ।
उदरस्य + मं पृष्ठं पश्चात् सप्तभिरङ्गुलैः ॥ १६० ॥
सार्धे द्वा(घैर्द्वा)दशभिर्मूलमूर्वो(रथौ?) मतोऽङ्गुलैः ।
पञ्चाङ्गुलं निर्गमस्तत् + स्यात् सप्त च पृष्ठतः ॥ १६१ ॥
ऊरुमूलस्य पृष्ठांतं तु स्फिजौ त्र्यङ्गुलनिर्गतौ ।
मेढ्रैमग्रे ततो ज्ञेयं गर्भसूत्रात् षडङ्गुले¹² ॥ १६२ ॥
तिर्यक्सूत्राज्जानुपार्श्वं सार्धे(धैर्¹³)नवभिरङ्गुलै ।
आयामसूत्राज्जान्वन्तपृष्ठेऽग्रे चतुरङ्गुलः(?) ॥ १६३ ॥

१ द. ˚दोरोसूत्रं । २ द. रे । ३ द. पृष्ठ प्रदेशन्यस्येदाय द्विगुणानि च । अङ्गुत्याद्गर्भमंकयेत् ।
४ द. सू । ५ द. ष । ६ द. भीद्दि । ७ द. स्यादंशो । ८ द. प्रतौ नास्ति । ९ द. त ।
१० द. नु । ११ द. मेद्रं˚ । १२ द. ङ्गुले । १३ द. प्रतौ नास्ति ।

ऋज्वागतादिस्थानलक्षणं नामैकोनाशीतितमोऽध्यायः । ६२९
नलकश्च भवेद् गर्भात् तिर्यगस्य षडङ्गुलः ।
गर्भसूत्रात्तु नलकः पृष्ठतश्चतुरङ्गुलः ॥ १६४ ॥
सूत्रान्तोऽङ्गुल्यपर्यन्तः( ? ) स्यात् सार्धैः षड्भिरङ्गुलैः ।
अक्षः( ? ) सार्धाङ्गुले सूत्राद् भवेद् विस्तृतदर्शनात् ॥ १६५ ॥
चतुर्दशाङ्गुला (ल) : पादो दैर्घ्येणात्र प्रकीर्तितः ।
गर्भादष्टाङ्गुलाग्रोऽसौ पश्चादपि षडङ्गुलः ॥ १६६ ॥
जानुनोरक्षश्च स्यादन्तरंमङ्गुलं मिथः( ? ) ।
ऊर्वोरङ्गुलमुद्दिष्टं ( न र्मलयो ?)श्चतुरङ्गुलम् ॥ १६७ ॥
ऋज्वागतमिति प्रोक्त( र्मद्वजौ ? ) मध्यसूत्रतः ।
( परिवर्ततगुलगं सावावप्यङ्गुलद्वयम् ॥ १६८ ॥
तस्मात् सावेस्त सार्धाक्ष्ये ?) त्वङ्गुले परिवर्त्तनी ।
+++ भित्तिकॆ प्रोक्तं परावृत्तेऽप्ययं विधिः ॥ १६९ ॥
ऋज्वागतार्धर्जुकसाचिसंज्ञोऽध्यर्धाक्षपार्श्वागतसंज्ञकानि ।
तेषां परावृत्तचतुष्टयं च प्रोक्तान्यथो विंशति(रं)न्तराणि ॥ १७० ॥
इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे
ऋज्वागतादिस्थानलक्षणं नामाष्टसप्त( मैकोनाशी )तितमोऽध्यायः ॥
१ द. ज्ञ । २ द. ना । ३ द. दा । ४ द. ताः । ५ द. ग्रे । ६ द. ˚रं त्र्यं˚ । ७ द. र्द्धो ।
८ द. प्रतौ नास्ति । ९ द. 'मर्धजौ' इति स्यात् । १० द. परिवर्तौ गुलग । ११ द. लं । १२ द. त्त ।
१३ द. संशीर्धाक्ष˚ । १४ द. क्तो । १५ द. तराणि । १६ द. इतः पूर्वं 'परमेश्वर' इति पाठः ।
१७ द. मः ।
वा. ७९

६२६ समराङ्गणसूत्रधारे

अथ वैष्णवादिस्थानकलक्षणं नामाशीतितमोऽध्यायः ।
अथान्यान्यभिधीयन्ते चेष्टास्थानान्यनेक²शः ।
यानि ज्ञात्वा न मुह्यन्ति +¹+ चित्रविचक्षणाः ॥ १ ॥
वैष्णवं समपादं च वैशाखं मण्डलं तथा ।
प्रत्यालीढम³थालीढं स्थानान्येतानि (ल⁴क्षणम् ? ) ॥ २ ॥
(अश्वक्रामत्तमथायाम⁵विहितनाकत्रयं स्त्रीणाम् ? ) ।
⁶द्वौ तालावर्धतालश्च पादयोरन्तरं भवेत् ॥ ३ ॥
तयोः समन्वितस्त्वेकस्त्र्यश्रः पक्षस्थितोऽपरः ।
किञ्चिदञ्चितजङ्घं च (श⁷ङ्गात्रभोज्यचसंयुक्तम् ? ) ॥ ४ ॥
वैष्णव⁸स्थानमेतद्धि विष्णुरत्राधिदैवतम् ।
समपादे समौ पादौ तालमात्रान्तरस्थितौ ॥ ५ ॥
स्वभावसौष्ठ¹⁰वोपेतौ ब्रह्मा¹¹ चात्राधिदैवतम् ।
तालास्त्रयोऽर्धतालश्च पादयोरन्तरं भवेत् ॥ ६ ॥
त्र्य¹²श्रमॆकं द्वितीयं च पादं¹³ पक्षस्थितं लिखेत् ।
(नैपमोरु¹⁴ ? ) भवतत्येवं स्थानं वैशाखसंज्ञितम् ॥ ७ ॥
विशाखो भगवानस्य स्थानकस्याधिदैवतम् ।
ऐन्द्र(न्द्रं ) स्यान्मण्डलं पादौ चतुर्मू(स्ता )लान्तरस्थितौ ॥ ८ ॥
त्र्यस्रै¹⁵(श्र )पक्षस्थित(नि )श्चैव कटिजानुसमा तथा ।
प्रसार्य दक्षिणं पादं पञ्चतालान्तरस्थितम् ॥ ९⁹ ॥
आलीढं स्थानकं कुर्याद् रु¹⁶द्रश्चात्राधिदैवतम् ।
कुञ्चितं दक्षिणं कृत्वा वामपादं प्रसारयेत् ॥ १० ॥
आलीढं परिवर्त(र्ते )न प्रत्यालीढमिति स्मृत¹⁷म् ।
दक्षिणस्तत्र समः(?) पादस्त्र्यश्रः पक्षस्थितोऽपरः ॥ ११ ॥

१ द. चित्रे । २ द. णः । ३ द. मयालीड । ४ मुद्रित पुस्तके 'लक्षयेन्' इति स्यात् ।
५ द. ॰यामवहित्यं स्थानकत्रयं स्त्रीणाम् । ६ द. वै । ७ द. गात्रा भाव्यवसंयुक्तम् । ८ द. वं । ९ द. ष्टा ।
१० द. भा । ११ द. ह्मा । १२ द. त्र्यस्र । १३ द. 'दं' स्थाने 'दौ' पाठः । १४ द. निश्मौरु ।
१५ द. स्रः । १६ द. भद्रश्चात्रोधिदैवतं । १७ द. तः ।