साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

प्रतिज्ञाव्यवसायकः ।
यथा मम प्रभावत्याम् 'वज्रनाभः—
अस्य वक्षः क्षणेनैव निर्मथ्य गदयानया ।
लीलयोन्मूलयाम्येष भुवनद्वयमद्य व. ॥'
विसर्पो यत्समालब्धं कर्मानिष्टफलप्रदम् ॥ २०४ ॥
यथा वेण्याम्—
'एकस्यैवाविपाकोऽयम्—' इत्यादि ( ३१२ पृ. ) ।
कार्यदर्शनमुल्लेखः—
यथा शाकुन्तले—राजानं प्रति 'तापसौ—समिदाहरणाय प्रस्थि-
तावाम् । इह चासद्गुरो साधिदैवत इव शकुन्तलानुगतितीर्था-
श्रमो दृश्यते । ने चेदन्य (था) कार्यातिपात, प्रविश्य गृह्यतामतिथि-
कारः' इति ।
उत्तोजनमितीष्यते ।
स्वकार्यसिद्धयेऽन्यस्य प्रेरणाय कठोरवाक् ॥ २०५ ॥
यथा—
'इन्द्रजिच्छन्दीयोऽसि नासि वह्निदन्ति ।
पिण्डिकवत्साऽऽस्वादेन भुञ्जीत ... ॥'

३५० साहित्यदर्पणे
यथा—
'प्राणप्रयाणदुःखार्त्त उक्तवानस्म्यनक्षरम् ।
तन्क्षमस्व विभो, किं न सुग्रीवन्ते समर्पितः ॥'
अवधीरितकर्त्तव्यकथनं तु निवेदनम् ॥ २१० ॥
यथा राघवाभ्युदये—'लक्ष्मणः—आर्य, समुद्राम्यर्थनप्र-
वृत्तोऽसि । तत्किमेतत् ।'
प्रवर्त्तनं तु कार्यस्य यत्स्यात्साधुप्रवर्त्तनम् ।
यथा वेण्याम्—'राजा—कञ्चुकिन्, देवस्य देवकीनन्दन-
मानादृत्तस्य भीमसेनस्य विजयमङ्गलाय प्रवर्त्तन्तां तत्रोचिता-
रम्भाः ।'
आख्यानं पूर्ववृत्तोक्तिर्—
यथा तत्रैव—
'देशे. सोऽयमरातिशोणितजलैर्यस्मिन्हदाः पूरिताः' इत्यादि ।
युक्तिरर्थावधारणम् ॥ २११ ॥
यथा तत्रैव—
'यदि समरमपास्य नास्ति मृत्यो-
र्भयमिति युक्तमितोऽन्यतः प्रयातुम् ।
अथ मरणमवश्यमेव जन्तो-
र्किमिति मुधा मलिनं यशः कुरुध्वम् ॥'
॥ प्राणेति । विभो श्रीराम ॥ अवधीरितेति । अवज्ञातस्य
प्रयोजनस्य अवधारणं कर्तव्यत्वनिश्चयः ॥ इतः समरात् । अन सम्---

1. देशे इति । पाठनस्तु—'अत्रादेव तथाविधः परिभवन्नातान्च केनापहः । दृप्त-
   बाहिनशस्त्ररस्तरगुरुश्यामानि मान्चन्ति मे यद्वामेण इत तदैव हरते क्रौ---
   क्रोधन. ॥' इति ॥
   १. 'उपचिता च

षष्ठः परिच्छेदः । ३५१
प्रहर्षः प्रेमदाधिक्यम्—
यथा शाकुन्तले—‘राजा—तत्किमिदानीमात्मानं पूर्णमनोरथं
-मभिनन्दामि ।’
शिक्षा स्यादुपदेशनम् ।
यथा तत्रैव—‘सहि, ण जुत्तं अस्समवासिणो जणस्स अकिदस-
क्कारं अदिधिविसेसं उज्झिअ सच्छन्ददो गमनम् ।’
एषां च लक्षणं नाट्यालंकाराणां सामान्यत एकरूपत्वेऽपि भेदेन
व्यपदेशो गड्डुलिकाप्रवाहेण । एषु च केषांचिद्गुणालंकारभावसंध्यङ्ग-
विशेषान्तर्भावेऽपि नाटके प्रयत्नतः कर्तव्यत्वाद्विशेषोक्तिः ।
एतानि च—
‘पञ्चसंधि चतुर्वृत्ति चतुःषष्ट्यङ्गसंयुतम् ।
षट्त्रिंशल्लक्षणोपेतमलंकारोपशोभितम् ॥
महारसं महाभोगमुदात्तरचनान्वितम् ।
महापुरुषसत्कारं साध्वाचारं जनप्रियम् ॥
कर्तव्य एवेत्यर्थावधारणम् ॥ सहि इति । ‘सखि, न युक्तमाश्रमवासिनो जनस्या-
कृतसत्कारमतिथिविशेषमुज्झित्वा स्वच्छन्दतो गमनम्’ इति संस्कृतम् । अत्र शकु-
न्तलां प्रति तस्या उपदेशोक्तिरियम् ॥ ननु भूषणादीनि यानि लक्षणान्युक्तानि
तानि नाट्यभूषणहेतुरुपसामान्यधर्मयोगेन नाट्यालंकारमध्य एवान्तर्भवितुमर्हन्ति,
तदेषां भिन्नेनोपादानमनतिप्रयोजनमित्यभिप्रायेणाह—एषां चेति । गड्डुलि-
काप्रवाहेण गतानुगतिकन्यायेन । ननु भूषणस्य दयादय गुणेऽलंकारे च,
शोभाया रूपे विशेषणरूपविशेषोत्पत्त्यारे, एवमन्येषादिनाट्यालंकाराणामपीरा-
दलंकारेषु, एवं दृष्ट्यादीनां दृष्ट्यादिरूपेषु चान्तर्भावे सिद्धे पुनरुपादानमन्वर्थक-
मित्यत आह—एषु चेति । लक्षणनाट्यलङ्कारेष्वित्यर्थः । एतानि लक्षणानि
‘नाटकेऽवश्यं कर्तव्यानि’ इत्यनेनान्वयः । भोगो भावविशेषानुभावो वा । रचनाया
उदात्तत्वं विलासादियुक्तत्वम् । महापुरुषस्य धीरोदात्तनायकस्य सत्कारो

1. प्रमदेति । प्रमदन अन्यस्य सादृश्यं न सम्भाव्यते ॥
   १ ‘युतम्’ इति क्वचित् पाठः । २ ‘महाभाग्यम्’ इति नाट्यशास्त्रस्य पाठः ।
   ३. ‘यत्नतः’ इति नाट्यशास्त्रस्य पाठः । ४. ‘संस्कारम्’ इति नाट्यशास्त्रस्य पाठः ।

The provided image is completely blank (empty/white) and does not contain any text. Please provide an image with visible text to transcribe.

षष्ठः परिच्छेदः । ३५३
अथ वीथी—
वीथ्यामेको भवेदङ्कः कश्चिदेकोऽत्र कल्प्यते ।
आकाशभाषितैरुक्तैश्चित्रां प्रत्युक्तिमाश्रितः ॥ २५३ ॥
सूचयेद् भूरि शृङ्गारं किंचिदन्यान् रसान् प्रति ।
मुखनिर्वहणे संधी अर्थप्रकृतयोऽखिलाः ॥ २५४ ॥
कश्चिदुत्तमो मध्यमोऽधमो वा । शृङ्गारबहुलत्वाच्चास्याः कैशिकीवृत्तिबहुलत्वम् ।
अस्यास्त्रयोदशाङ्गानि निर्दिशन्ति मनीषिणः ।
उद्घात्य(त)कावलगिते प्रपञ्चस्त्रिगतं छलम् ॥ २५५ ॥
वाक्केल्यधिबले गण्डमवस्यन्दितनालिके ।
असत्प्रलापव्याहारमृद्(मार्द)वानि च तानि तु ॥ २५६ ॥
तत्रोद्घात्य(त)कावलगिते प्रस्तावनाप्रस्तावे सोदाहरणं लक्षिते ।
मिथो वाक्यमसद्भूतं प्रपञ्चो हास्यकृन्मतः ।
यथा विक्रमोर्वश्याम्—पत्थिसविद्वप्पच्चेटोरन्योन्यवचनम् ।
त्रिगतं स्यादनेकार्थयोजनं श्रुतिसाम्यतः ॥ २५७ ॥
यथा तत्रैव—'राजा—
सर्वक्षितिभृतां नाथ दृष्टा सर्वाङ्गसुन्दरी ।
रामा रम्ये वनान्तेऽस्मिन्मया विरहिता त्वया ॥
(नेपथ्ये तदेव प्रतिध्वन्यते ।) राजा—कथं दृष्टेत्याह ।'
लक्षणं दर्शयति । इयं च रूपकप्रभेदान्तर्गता वीथ्याख्यानमिति । त्रयोदशा-
ङ्गिका । एक एवेति शेषः । दृश्यकाव्यप्रपञ्चत्वाद् अभिनेयः । अर्थप्रकृतयः
बीजादयः पञ्च । आसां चतस्रः पताकावर्जमित्यर्थ इति । पताकावर्जम् ।
अङ्गानि विशदयन्नाह । तानीति सूत्रोक्तोद्घात्यकादीनि । त्रिगतम्—
त्रिगतमिति । 'श्रुतिसाम्यतः शब्दसाम्याद् ध्वनिसादृश्याच्चेत्यर्थः । द्वयोरर्थयोः
प्रयोगात् । राजा पृच्छति । 'त्वया दृष्टेति पृष्टे 'दृष्टेति' पुनः प्रयुङ्क्ते इति भावः ।
१. दृष्टेति । अत्र च सर्वक्षितिभृतां नाथ दृष्टेति वने पर्वतेन प्रतिध्वनि-
रूपतया पुनः स एव श्लोकः पठितः । तेनात्र 'मया दृष्टेति' वदता
प्रयोगात् त्रैविध्यं ज्ञेयम् ।

३६० साहित्यदर्पणे
अत्र प्रश्नवाक्यमेवोत्तरत्वेन योजितम् । ‘नटादित्रितयविषयमेवेद’
दिति कश्चित् ।
प्रियाभैरप्रियैर्वाक्यैर्विलोभ्य च्छलना छलम् ।
यथा वेण्याम्—भीमार्जुनौ—
कर्ता द्यूतच्छलानां, जतुमयशरणीद्द्दीपनः, सोऽभिमानी
राजा दुःशासनादेर्गुरुरनुजशतस्याङ्गराजस्य मित्रम् ।
कृष्णाकेशोत्तरीयव्यपनयनपटुः, पाण्डवा यस्य दासाः
क्वास्ते दुर्योधनोऽसौ कथयत, न रुषा द्रष्टुमभ्यागतौ स्वः ॥'
अन्ये त्वाहुश्छलं किंचित्कार्यमुद्दिश्य कस्यचित् ॥ २५८॥
उदीर्यते यद्वचनं वञ्चनाद्धास्यरोपकृत् ।
वाक्केलिर्हास्यसंबन्धो द्वित्रिप्रत्युक्तितो भवेत् ॥ २५९ ॥
द्वित्रीत्युपलक्षणम् । यथा—
‘भिक्षो मांसनिषेवणं प्रकुरुषे, किं तेन मद्यं विना
मद्यं चापि तव प्रियं, प्रियमहो वाराङ्गनाभिः सह ।
वेश्याप्यर्थरुचिः कुतस्तव धनं, द्यूतेन चौर्येण वा
चौर्यद्यूतपरिग्रहोऽपि भवतो, नष्टस्य कान्या गतिः ॥'
केचित्— 'प्रक्रान्तवाक्यस्य साकाङ्क्ष्यैव निवृत्तिर्वाक्केलिः' इत्याहुः।
अन्ये च ‘अनेकस्य प्रश्नस्यैकमुत्तरम् ।
अन्योन्यवाक्याधिक्योक्तिः स्पर्धयाधिवलं मतम् ।
‘तया विरहिता नया स्या' इत्युत्तरम् ॥ त्रिगतपदव्युत्पत्तिमाह-नटादीति ।
आदिना नटीप्रतिनटयोर्ग्रहणम् । इदं त्रिगतम् ॥ छलमाह-प्रियाभैरिति ।
प्रियतुल्यैरित्यर्थः । छलना वञ्चना ॥ जतुमयशरणीद्द्दीपनं जतुगृहदाहकः ।
अङ्गराजस्य कर्णस्य । कृष्णा द्रौपदी तस्या उत्तरीयस्योपरिवस्त्रस्य व्यपने पटुः । प्रां
भवान् । 'आवाम्' इति शेषः ॥ वाक्केलिमाह-वाक्केलिरिति । द्वे वा त्रीणि वा
प्रत्युक्तयस्तथा । गतागतप्रत्यागतानामित्यर्थस्य प्रत्ययनात् । अनेकेषां प्रश्नाना-
मेकमुत्तरमिति वाक्केलिनिरुक्तिरित्यन्ये ॥ अधिमलमाह-अन्योन्येति । पर-

1. प्रतिरिति पाठान्तरम् ॥ 2. 'कथयत द्रष्टुं तमायातावेव' इति वेणीसं० पाठः
2. 'द्वित्रिभिः पदैरुक्तिः' इति पाठान्तरम् ॥

The provided image is completely blank (solid white) and contains no text to transcribe. Please upload a clear image containing the text you would like transcribed.

३६० साहित्यदर्पणे
अत्र प्रश्नवाक्यमेवोत्तरत्वेन योजितम् । 'नटादित्रितयविषयमेके'
इति केचित् ।
प्रियाभैरप्रियैर्वाक्यैर्विलोभ्य च्छलना छलम् ।
यथा वेण्याम्—भीमार्जुनौ—
कर्ता द्यूतच्छलानां, जतुमयशरणोद्दीपनः, सोऽभिमानी
राजा दुःशासनादेर्गुरुरनुजशतस्याङ्गराजस्य मित्रम् ।
कृष्णाकेशोत्तरीयव्यपनयनपटुः, पाण्डवा यस्य दासाः
क्वास्ते दुर्योधनोऽसौ कथयत, न रुषा द्रष्टुमभ्यागतौ स्वः ॥'
अन्ये त्वाहुश्छलं किञ्चित्कार्यमुद्दिश्य कस्यचित् ॥ २५८ ॥
उदीर्यते यद्वचनं वञ्चनाहास्यरोपकृत् ।
वाक्केलिर्हास्यसंबन्धो द्वित्रिप्रत्युक्तितो भवेत् ॥ २५९ ॥
द्वित्रीत्युपलक्षणम् । यथा—
'भिक्षो मांसनिषेवणं प्रकुरुषे, किं तेन मद्यं विना
मद्यं चापि तव प्रियं, प्रियमहो वाराङ्गनाभिः सह ।
वेश्याप्यर्थरुचिः कुतस्तव धनं, द्यूतेन चौर्येण वा
चौर्यद्यूतपरिग्रहोऽपि भवतो, नष्टस्य कान्या गतिः ॥'
केचित्—'प्रक्रान्तवाक्यस्य साकाङ्क्षस्यैव निवृत्तिर्वाक्केलिः' इत्याहुः ।
अन्ये च 'अनेकस्य प्रश्नस्यैकमुत्तरम् ।
अन्योन्यवाक्याधिक्योक्तिः स्पर्धयाधिवलं मतम् ।
'तया विरहिता मया दृष्टा' इत्युत्तरम् ॥ त्रिगतपदव्युत्पत्तिमाह—नटादीति ।
आदिना नटीप्रतिनटयोर्ग्रहणम् । इदं त्रिगतम् ॥ छलमाह—प्रियाभैरिति ।
प्रियसूर्यैरित्यर्थः । छलना वञ्चना ॥ जतुमयशरणोद्दीपनः जतुमयगृहदाहकः
अङ्गराजस्य कर्णस्य । कृष्णा द्रौपदी तस्या केशोत्तरीययोराकर्षरो पटुः । नौ
भवाव । 'आवाम्' इति शेषः ॥ वाक्केलिमाह—वाक्केलिरिति । द्वे वा तिस्रो
प्रत्युक्तयस्ताभ्यः । समाप्तप्रश्नानामन्तरत्वादन उपलक्ष्याभावः । इत्येकमुत्तरं
दमुत्तममिति वाक्केलिरित्यावृत्त्यन्वयः ॥ अधिवलमाह—अन्योन्येति । अन्य
१. द्वित्रितीति । तथा चाह दशरूपककार—'द्वित्रिमान्प्रत्युक्तेर्वाक्यकेलिः' इति ।
नटादित्रिनटानां यः पूर्वस्मे नटिपने ॥' इति ॥

यथा मम प्रभावत्याम्—'वज्रनाभः—
(अस्य वक्षः क्षणेनैव निर्मथ्य गदयाऽनया ।
लीलयोन्मूलयाम्येष भुवनद्वयमद्य वः ॥)
प्रद्युम्नः—अरेरे असुरपसद, अलममुना बहुप्रलापेन । मम खलु
अद्य प्रचण्डभुजदण्डसमर्पितोरु-
कोदण्डनिर्गलितकाण्डसमूहपातैः ।
आस्तां समस्तदितिजक्षतजोक्षितेयं
क्षोणिः क्षणेन पिशिताशनलोभनीया ॥'
गण्डं प्रस्तुतसंबन्धि भिन्नार्थं सत्वरं वचः ॥ २६० ॥
यथा वेण्याम्—'राजा—
अध्यासितुं तव चिराज्जघनस्थलस्य
पर्याप्तमेव करभोरु ममोरुयुग्मम् ॥'
अनन्तरम् '(प्रविश्य) कञ्चुकी—देव, भग्नं भग्नं—' इत्यादि ।
अत्र रथकेतनभङ्गार्थे वचनमूरुभङ्गार्थे संबन्धे संबद्धम् ।
व्याख्यानं स्वगोक्तस्यान्यथावत्स्यन्दितं भवेत् ।
यथा छलितरामे—'सीता—जाद, णाह क्खु उअज्झाएण
गन्तव्वं, तर्हि सो राजा विणएण पणयिदव्वो । लवः—अथ किमा-
द्वाभ्यां राजोपजीविभ्यां भवितव्यम् । सीता—जाद, मो क्खु तुह्माणं
पिदा । लवः—किमादयो रघुपतिः पिता । सीता—(साशङ्कम्।) मा
अण्णधा संकहम् । ण क्खु तुह्माणम्, सअलाए जेव पुढवीएत्ति ।'
दित्यनेन पाण्ड्यादिशब्देनोक्तिः ॥ अस्य प्रद्युम्नस्य । वो देवानाम् ॥ गण्डमाह—
प्रस्तुतसंबन्धि प्रस्तुतसंबद्धपदम् ॥ पर्याप्तं समर्थम् ॥ संबन्धे प्रकृते । अन्य-
न्दितमाह—व्याख्यानमिति । सरसत्वेऽथ 'दाक्षाय्य' इति शेषः । जाद
इति । 'पुत्र, स्वयं राज उपध्यायेन गन्तव्यम्, तदा स राजा विनयेन प्रणयि-
तव्यः ।' (इति संस्कृतम् ।) 'पुत्र, न खलु युष्माकं पिता ।' इति संस्कृतम् ।
'मा अन्यथा शङ्किष्ठाः । न खलु युष्माकम्, सकलस्य एव पृथिव्या इति ।' इति
संस्कृतम् । यत्र दीक्षया दृष्योऽस्मिन् मौञ्जी इत्यभिधीयते पदत्रयम् । 'विनय'
१. आपातिकमिति । शङ्खुकस्तु—'हेतोस्तदस्य यत्तु स्याच्छीघ्रमर्थान्तरस्य सद्भिः
सूरिभिस्तद्गण्डमुच्यते।' इति ।
साहि० ३१

३६० साहित्यदर्पणे
अत्र प्रश्नवाक्यमेवोत्तरत्वेन योजितम् । ‘नटादित्नितयविषयमेवैतत्’
इति केञ्चित् ।
प्रियाभैरप्रियैर्वाक्यैर्विलोभ्य च्छलना छलम् ।
यथा वेण्याम्—भीमार्जुनौ—
कर्ता द्यूतच्छलानां, जतुमयशरणाद्दीपनः, सोऽभिमानी
राजा दुःशासनादेर्गुरुरनुजशतस्याङ्गराजस्य मित्रम् ।
कृष्णाकेशोत्तरीयव्यपनयनपटुः, पाण्डवा यस्य दासाः
क्वास्ते दुर्योधनोसौ कथयत, न रुषा द्रष्टुमभ्यागतौ स्वः ॥
अन्ये त्वाहुर्र्छलं किञ्चित्कार्यमुद्दिश्य कस्यचित् ॥ २५८ ॥
उदीर्यते यद्वचनं वञ्चनाहास्यरोषकृत् ।
वाकेलिर्हास्यसंबन्धो द्वित्रिप्रत्युक्तितो भवेत् ॥ २५९ ॥
द्वित्रीत्युपलक्षणम् । यथा—
‘भिक्षो मांसनिषेवणं प्रकुरुषे, किं तेन मद्यं विना
मद्यं चापि तव प्रियं, प्रियमहो वाराङ्गनाभिः सह ।
वेश्याप्यर्थरुचिः कुतस्तव धनं, द्यूतेन चौर्येण वा
चौर्यद्यूतपरिग्रहोऽपि भवतो, नष्टस्य कान्या गतिः ॥’
केचित्—‘प्रक्रान्तवाक्यस्य साकाङ्क्षस्यैव निवृत्तिर्वाकेलिः’ इत्याहुः।
अन्ये च ‘अनेकस्य प्रश्नस्यैकमुत्तरम् ।
अन्योन्यवाक्याधिक्योक्तिः स्पर्धयाधिवलं मतम् ।
‘त्वया विरहिता मया दृष्टा’ इत्युत्तरम् ॥ त्रिगतपदव्युत्पत्तिमाह—नटादीति’
आदिना नटीप्रतिनटयोर्ग्रहणम् । इदं त्रिगतम् ॥ छलमाह—प्रियाभैरिति ।
प्रियतुल्यैरित्यर्थः । छलना वञ्चना ॥ जतुमयशरणाद्दीपनः अनुजशतस्य
अङ्गराजस्य कर्णस्य । कृष्णा द्रौपदी तस्याः केशोत्तरीययोगपद्ये पटुः । अत्रे
भवाव । ‘आवाम्’ इति शेषः ॥ वाकेलिमाह—वाकेलिरिति । द्वे वा तिस्रो
प्रत्युक्तयस्ताभ्यः । समानप्रत्ययानाममित्यत्रादत्र डप्रत्ययाभावः । अनेकस्येत्यर्थः
म्युनगमिति वाकेलित्याहुर्गलन्वयः ॥ अधिवलमाह—अन्योन्येति ।...

1. द्वित्रीति । तथा चाह दशरूपककार—‘द्युतिमापन्नादेकस्यैवार्थवचन...
   ण्ड द्वित्रिवादाः पूर्वंरङ्गे नविध्यन्ते ॥’ इति ॥

षष्ठः परिच्छेदः । ३६१
यथा मम प्रभावत्याम्—‘वज्रनाभः—
( अस्य वक्षः क्षणेनैव निर्मथ्य गदयानया ।
लीलयोन्मूलयाम्येष भुवनद्वयमद्य वः ॥ )
प्रद्युम्नः—अरेरे असुरापसद, अलममुना बहुप्रलापेन । मम खलु
अद्य प्रचण्डभुजदण्डसमर्पितेरु-
कोदण्डनिर्गलितकाण्डसमूहपातैः ।
आस्ता समस्तदितिजक्षतजोक्षितेयं
क्षोणिः क्षणेन पिशिताशनलोभनीया ॥’
गण्डं प्रस्तुतसंबन्धि भिन्नार्थं सत्वरं वचः ॥ २६० ॥
यथा वेण्याम्—‘राजा—
अध्यासितुं तव चिराज्जघनस्थलस्य
पर्याप्तमेव करभोरु ममोरुयुग्मम् ॥’
अनन्तरम् ‘(प्रविश्य) कञ्चुकी—देव, भग्नं भग्नं—’ इत्यादि ।
अत्र रथकेतनभङ्गार्थं वचनमूरुभङ्गार्थे सबन्धे सबद्धम् ।
व्याख्यानं स्वरसोक्तस्यान्यथावस्यन्दितं भवेत् ।
यथा छलितरामे—‘सीता—जाद, कालं क्खु उअज्झाएण
गन्तव्वम्, तर्हि सो राजा विणएण पणयिदव्वो । लवः—अथ किमा-
दाभ्या राजोपजीविभ्या भवितव्यम् । सीता—जाद, सो क्खु तुह्माणं
पिदा । लवः—किमादयो रघुपतिः पिता । सीता—( साशङ्कम् । ) ना
अप्पधा सक्कइम् । ण क्खु तुह्माणम्, सअलाए जेव पुहवीएत्ति ।’
पिशितेन दानवातिशयेनेति ॥ अस्य प्रद्युम्नस्य । वो देवानाम् ॥ गण्डमाह—
प्रस्तुतसम्बन्धि प्रस्तुतार्थसंबद्धम् ॥ पर्याप्तं समर्थम् ॥ सम्बन्धे प्रस्तुते ॥ अवस्य-
न्दितमाह—व्याख्यानमिति । स्वरसोक्तस्य ‘अवश्यम्’ इति शेषः ॥ जाद
इति । ‘पुत्र, काल एव उपाध्यायेन गन्तव्यम्, तत्र स राजा विनयेन प्रणयि-
तव्यः’ ( इति संस्कृतम् । ) ‘पुत्र, स खलु युष्माकं पिता ।’ इति संस्कृतम् ।
‘ना अन्यथा शक्यम् । न खलु युष्माकम् । सकलस्य एव पृथिव्या इति ।’ इति
संस्कृतम् । अत्र सीतया युष्मच्छब्दोक्तः श्रीराम इत्यभिप्रायेणेदं वचनम् । ‘वत्सर-’

1. आख्यानमिति । प्रस्तुतार्थं ह—रहोनावुञ्च्य पवनदुर्गोऽनुषङ्ग प्रवृत्ते-
   इति मम तोरुन्तवाप्यन ।’ इति ।
   साहि० ३१

The provided image is completely blank (white) and does not contain any text to transcribe.

षष्ठः परिच्छेदः । ३७९
कथांशानां व्यवच्छेद आश्वास इति बध्यते ।
आर्यावक्त्रापवक्त्राणां छन्दसा येन केनचित् ॥ ३३५ ॥
अन्यापदेशेनाश्वासमुखे भाव्यर्थसूचनम् ।
यथा—हर्षचरितादिः ।
'अपि त्वनियमो दृष्टस्तत्राप्यन्यैरुदीरणात् ।' इति दण्डाचार्यव-
चनात्केचित् 'आख्यायिका नायकेनैव निबद्धव्या' इत्याहुः, तदयुक्तम्।
आख्यानादयश्च कथाख्यायिकयोरेवान्तर्भावान्न पृथगुक्ताः । यदुक्तं
दण्डिनैव—
'अत्रैवान्तर्भविष्यन्ति शेषाश्चाख्यानजातयः ।' इति ।
एषामुदाहरणम्—पञ्चतन्त्रादि ।
अथ गद्यपद्यमयानि—
गद्यपद्यमयं काव्यं चम्पूरित्यभिधीयते ॥ ३३६ ॥
यथा—देशराजचरितम् ।
गद्यपद्यमयी राजस्तुतिर्बिरुदमुच्यते ।
यथा—बिरुदमणिमाला ।
करम्भकं तु भाषाभिर्विविधाभिर्विनिर्मितम् ॥ ३३७ ॥
यथा मम—प्रौढगणपतिप्रशस्तिरत्नावली ।
च्छित्तिम् ॥ दण्डाचार्यवचनादिति हेतुः 'तदयुक्तम्' इत्यत्रान्वेति । एषा-
मस्य विवरणम् ॥ गद्यपद्यानीति गद्यपद्यमयानीत्यर्थः । भेदाः अन्तरम-
भिधेयाः । उद्देशक्रमाद्बिरुदं लक्षयितुं गद्यपद्यमयीत्याह । तथा च केवलपद्यनि-
र्भितम्, न तु गद्यनिर्मितमपि ॥
इति दर्पणरसास्वादसंज्ञिकायां साहित्यदर्पणटीकायां
षष्ठः परिच्छेदः ।

1. चण्डीदासेनेति । साम्प्रतिकैर्निरूप्यते
2. दृष्टेनेति । दृश्यते चेदमपरत्राप्यनुभूयत एवेत्यर्थः । मन्त्रादीनां तु काव्यादि-
   व्यतिरिक्तत्वेनैवाकाव्यत्वं साधूक्तम् । अत एवेतिहासपुराणादौ काव्यशब्दानु-
   पपत्तिरिति ।
3. यथेति । दृश्यते चेदमपरत्रापि

३८० साहित्यदर्पणे
अस्यार्थः प्रागेव स्फुटीकृतः ।
तद्विशेषानाह—
ते पुनः पञ्चधा मताः ।
पदे तदंशे वाक्येऽर्थे संभवन्ति रसेऽपि यत् ॥ १ ॥
स्पष्टम् ।
तत्र
दुःश्रवत्रिविधाश्लीलाऽनुचितार्थाप्रयुक्ताः ।
ग्राम्याप्रतीतसंदिग्धनेयार्थानिहतार्थताः ॥ २ ॥
अवाचकत्वं क्लिष्टत्वं विरुद्धमतिकारिता ।
अविमृष्टविधेयांशभावश्च पदवाक्ययोः ॥ ३ ॥
दोषाः केचिद्भवन्त्येषु पदांशेऽपि पदे परे ।
निरर्थकाममर्थत्वे च्युतसंस्कारता तथा ॥ ४ ॥
परुषवर्णतया श्रुतिदुःखावहत्वं दुःश्रवत्वम् ।
यथा—
'कार्तान्त्ये यातु तन्वङ्गी कदानङ्गमवंवदा ॥'
अस्यार्थ इति । प्रागेव प्रथमपरिच्छेदे एव । श्रुतिदुष्टादेः शब्दार्थोभयधर्मत्वेऽपि
रसापकर्षत्वमिति नाव्याप्तिरिति भावः ॥ तद्विशेषान् दोषविभागान् । ते दोषाः
तदंशे पदांशे ॥ दोषविशेषान्निर्दिशति—दुःश्रव इति । अयं भावप्रत्ययेन
निर्देशः । दुःश्रवत्रिविधाश्लीलेति समस्तपाठे भावप्रत्ययस्य सर्वत्रान्वयात्
पृथग्दोषेषु ॥ उद्देशक्रमेण दुःश्रवत्वादिलक्षणं सोदाहरणमाह—परुषेति । केषां-
चित्स्पष्टत्वाद्बुदाहरणस्यैव दर्शनम् । 'श्रुतिपतितमात्रं यद्वैषम्यमवदति तत्तद् दुःश्रवं सर्वथा
हेयमिति प्रथमं तदुपन्यासः' इत्यन्ये । परुषवर्णता वर्णानां पारुष्यं पुनरुपरिष्टा-
र्गोर्भाविष्यति । श्रोतॄणां श्रोत्रावच्छेदेन दुःखजनकत्वं श्रुतिदुःखावहम् । श्रुति-
रित महद् यावद् श्रुतिदुःखावहम्, तत्त्वं वा । कार्तान्त्यमिति । अत्र तस्य
रेफयोर्योर्गेन पारुष्यम् । तत्प्रयुक्तं पदस्य दुःश्रवत्वं साश्रयपदमपनीयमाने प्र-
मत्तस्य शृङ्गारमयस्य प्रकर्षप्रतीतिं प्रतिबध्नाति । इदमेव 'श्रुतिकटु' इत्यभिधीयते
नन्वेतनपदानपारुष्यमेव न तु पदपारुष्यमिति चेन् । न । यावद्वटपटशिरोमणिका-

1. कार्तान्त्यमिति । 'अनङ्गमङ्गद्गृहापाङ्गभङ्गिरङ्गिभिः । आलिङ्गितः स दयितां
   कार्तान्त्यं लभते कदा ॥' इति प्रकाशोदाहरणानुरूपम् ॥
   १. 'भवन्' घ-पुस्तके नास्ति. २. 'प्राप्यः क. ३. 'दारम्' ङ-सु-ग-प.

सप्तमः परिच्छेदः । ३८१
अश्लीलत्वं व्रीडाजुगुप्सामङ्गलव्यञ्जकत्वात्त्रिविधम् ।
क्रमेणोदाहरणम्—
'दसारिविजये राजन्साधनं सुमहत्तव ॥'
'प्रससार शनैर्वायुर्विनाशे तन्वि ते तदा ॥'
अत्र साधन-वायु-विनाश-शब्दा अश्लीलाः ।
'शूरा अमरता यान्ति पशुभूता रणाध्वरे ॥
अत्र पशुपदं कातर्यमभिव्यनक्तीत्यनुचितार्थत्वम् ।
पारम्पर्यप्रयुक्तवाच्येषु धवलवतदघटकद्वित्रादिवर्णपारम्पर्यप्रयुक्तपदेषु भयतन्य नी-
वारात् । असंख्यार्थान्तरव्यञ्जकमश्लीलं तस्य भावनता । पदगतश्लीलत्वं
तु असमर्थस्मृतिहेतुत्वमेव । जुगुप्सा घृणा । अमङ्गलममङ्गलशङ्का । व्यञ्ज-
कमिह जनकत्वमेव ॥ अत्रेति । सैन्ये प्रयुक्त साधनशब्दो मेढ्रव्यञ्जनतया
श्रोतुर्लज्जाजननेन राजविषयरतिभावस्य, समीरणे प्रयुक्तो वायुशब्दः पशुपानुप-
ङ्गकतया श्रोतुर्जुगुप्साजननेन, अदर्शने प्रयुक्तो विनाशशब्दश्च मृत्युव्यञ्जनतया
अमङ्गलशङ्काजननेन, शृङ्गारस्य प्रकर्षप्रतिबन्धक ॥ अनुचितार्थत्वं ह्यतिदा-
र्ढ्यार्थदोषप्रतिपादकत्वेन, ह्यतिदार्ढ्यासम्भवेन, ह्यतिदार्ढ्यानर्थक्येन । तत्रोदाहर—
शूरा इति । पशुभूताश्चेत्यस्वरूपा । अत्र वाच्यार्थस्य शूरस्य व्यङ्ग्यो दोष ।
१. अश्लीलममिति । व्रीडा लज्जाप्रदार्थोपस्थित्यादि नास्तीति । 'उभयोद्भयम्...'
इति च । तद्भिन्नम् । दर्शितोदाहरणे यत् ॥
२. अत्रेति । 'साधन'पद का धोती/उपस्थीति दूषण स्वीकार्य्यम् । हे राजनू! त्रिप-
क्षिणां तुभ्यम् यत् सैन्यं तदप्युत्कृष्टं यद् द्विषतामथ प्रतिभटवर्गाणां जयसिद्धये
न हेतुः सुतरां सैन्यविशेषतः सिद्धम् । अतः 'साधन' शब्दस्य यत् सैन्यपरकत्वेऽप्युक्तं
तस्य यदि लिङ्गार्थकत्वेनापि विपरिणामः स्यात् । तथा'तन्वि—तव वायुः'इत्यादावपि
वायुपदस्य वाते प्रयुक्तस्यापि गुदजवातेऽर्थे पर्यवसानं स्याद् इति । 'सुतरां पृष्ठाभिघातकेन
स्पर्शेन यः समीरः प्रससार' स चेदपशब्दाद् अमङ्गलं स्यात् । 'विनाश'शब्दाद् अप-
मृत्युप्रतीतिरपि सम्भवति तस्माद् दुष्टमेवेत्याहुः एतेषां शब्दानां वाचकत्वे सत्यपि यन्म-
लिनोऽर्थो बोध्यते तदेव दूषणम् । अतो जुगुप्साव्यञ्जकम् इति चेद् व्रीडा-व्यञ्जकत्व-
दर्शनाद् अमङ्गलव्यञ्जकत्वं स्यात् ।
३. पशुपदमिति । 'पशुभूता' इति शब्देन यद्भवत्सु भीतिर् उत्पन्ना साऽप-
राधाय, पराक्रमाय न सम्पत्स्यते इत्यर्थः । 'पशुभूताः शूरा अमरतां यान्ति' इति श्लोकार्थे
भीतौ सत्यामपि अमरत्वम् उपदिश्यते न तु शूरत्वम् अतोऽनुचितार्थत्वम् । यतो हि
अमरत्वस्यावश्यम्भावेऽपि भीतत्वे सति शूरत्वं न सम्भवतीत्यतोऽनुचितत्वं
पशुपदे दोषः ।

३८२ साहित्यदर्पणे
अप्रयुक्तत्वं तथाप्रसिद्धावपि कविभिरनादृतत्वम् । यथा-
'भाति पद्मः सरोवरे ॥'
अत्र पद्मशब्दः पुंलिङ्गः ।
ग्राम्यत्वं यथा-
'कटिम्ने हरते मनः ॥'
अत्र कटिशब्दो ग्राम्यः ।
अप्रतीतत्वमेकदेशमात्रप्रसिद्धत्वम् । यथा-
'योगेन दलिताशयः ॥'
अत्र योगशास्त्र एव वासनार्थ आशयशब्दः ।
तस्य व्यञ्जकत्वात्तच्छ्रुपदस्यानुचितार्थत्वम् । द्वितीयं यथा-'प्रज्वलज्ज्वल...
पतन्ति शरानव ।' अत्र प्रज्वलदिति पदमनुचितार्थम् । तृतीयं यथा-'दि...
राद्रक्षति यो गुहासु लीनं दिवाभीतमिवान्धकारम् । क्षुद्रेऽपि नूनं शरणं प्र...
ममत्वमुच्चैःशिरसामतीव ॥' अत्रामङ्गत्वान्यन्धकारभयस्य समर्थकं द्वितीयं...
चितार्थम् । एवमन्यदपि ज्ञेयम् ॥ तथाप्रसिद्धावपि तेन रूपेण प्रसिद्धिशक्त्यौ...
पुंलिङ्ग इति । 'अप्रयुक्त' इति शेषः ॥ हालिकसाधारणप्रसिद्धेरिति...
ग्राम्यः । कटिरिति । अत्र शृङ्गारस्य गूढवृत्तत्वादलाभवान्प्रकर्षगतेर्दि...
रोधः ॥ योगेन प्रकृतिपुरुषयोर्भेदचिन्तनेन दलितः खण्डित आशयो वास...
यस्य सः । आशयशब्दोऽप्रतीत इति शेषः । अत्र योगशास्त्राननुशीलिनः...
पदार्थानामिज्ञाना योगिपिदम'वबोधविलम्बकरत्वमप्रतीतत्वम् ॥ प्रकारपादने...
1 पद्मेति । 'वा पुंसि पद्मम्' इत्यनेनाज्ञातोऽपि पुंलिङ्गः पद्मशब्दः कविभिर्न ह...
प्रयुक्तः । अत्र दूषकताबीजं तु तादृशरुतिममयलङ्घनप्रयोजनानुसन्धानलक्षणोद्वेग...
ऽवति । यमकादिप्रयोजनमत्त्वे तु नायं दोषः, अन्यत्राऽप्युच्चनिश्चैति न...
भिः प्रयोगस्य दर्शनेन व्यङ्ग्याभावादिति ॥
2 कटीति । अत्रेदं तत्त्वम्—श्रोणीनितम्बादिनेव विदग्धैः प्रयुज्यते, कटिशब्दस्तु...
दग्धमात्रप्रयोज्यमिति ग्राम्यम् । पदं त्रिविधम्—ग्राम्यं नागरमुपनागरं च । विदग्ध...
प्रसिद्धं नागरम्, ग्राम्यकक्षातिक्रान्तमप्राप्तनागरभावमुपनागरम्, नागरेणनादरे हि...
ग्राम्यशब्दप्रयोगाद्वक्तुर्विदग्धगोपनयेनात्र दौष्ट्यम् । अत एव विदूषकादावधने वक्तृ...
दोषत्वम्, तस्य तथैवाचित्येन वैरस्याभावात् ॥ अत्र प्रकाशे संपूर्णश्लोकस्त्वेवम्-...
'राकाविभावरीकान्तसक्रान्तद्युति ते मुखम् । तपनीयशिलाशोभा कटिश्च हरते मनः ॥'
3. योगशास्त्र इति । 'क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः' इ...
पातञ्जलसूत्रे (१।२४) वासनार्थक आशयशब्दः प्रयुक्तः । वासना चात्र दृ...
निदानं मिथ्याज्ञानजन्यः संस्कारविशेषः । दूषकताबीजं तु तच्छात्रानभिज्ञस्य तदा...

सप्तमः परिच्छेदः । ३८१
'आशीःपरम्परां वन्द्यां कर्णे कृत्वा कृपां कुरु ॥'
अत्र वेन्द्यामिति किं बन्दीभूतायामुत वन्दनीयायामिति संदेहः ।
नेयार्थत्वं रूढिप्रयोजनाभावादशक्तिकृतं लक्ष्यार्थप्रकाशनम् ।
यथा—
'कमले चरणाघातं मुखं सुमुखि तेऽकरोत् ।
अत्र चरणाघातेन निर्जितत्वं लक्ष्यम् ।
लेपादिनार्थजनयः शब्दः संदिग्धः । आशीरिति । कर्णे कृत्वा श्रुत्वा । राजेति ।
शामिति पदस्य संदिग्धतय शाब्दबोधविलम्बेन राजविषयाशीर्वादाबोधस्यानिवृ-
कृत् ॥ अशक्तिकृतं कवेरसामर्थ्यप्रयुक्तम् । असंभवन्मन्त्रानुवदति ॥ चर-
घातेन चरणापातपदेन निर्जितत्वं पराभवः । मुखस्य चरणप्रसरणादावसं-
भाव्यसंभव इत्यन्वयानुपपत्तिः । वैवमप्यचरणाघातपराभवः स्वपादहतिराग-
खवत्वं मुखकमलयोः संबन्धः । अत्र रूढिप्रयोजनव्यतिरिक्तपदेन गृहीत-
विनिश्चयः ततो दृष्ट्योपस्थितिः ततः शाब्ददोष इति दृष्टिवैशिष्ट्यं शब्दार्थविशे-
षस्यानुपरताधीयम् । केचित्तु—'विशिष्टशक्तिग्रहस्य प्रयोजनैर्विशिष्टलक्ष्ये
ऽनेयार्थम्' इति चेत् । न । रूढिप्रयोजनाभावपरस्य मुख्येऽर्थेऽन्वयानुपपत्ति-
रूपपरतया प्रकृते तत एव नेयार्थत्वान्तरत्वात् । केचित्—'पद्धतिर्भिन्नैव स्याद्
भवेद् यतितं न तु चरणाघातेनेति तन्निर्जितत्वस्यानुपपन्नत्वान्न' इत्याहुः ।
तन्न । तत्र हि लक्षणाजन्यबोधानन्तरं तादृशप्रतीतिरित्युन्नीयते, न तु
निर्जितत्वादिरूपैव प्रतीतिः । तच्चार्थाभावात्, इत्यलक्ष्यं स्पष्टीकृतत्वाभावश्च ।
यत्तु सत्कविप्रसिद्धिरुन्नीयते इत्याहुः, तन्मन्दैरेवोपपादितत्वात् ।
दुपपत्तिः । १. आशीःपरम्परामिति पाठान्तरम् । २. वन्द्यामिति पाठान्तरम् ।
३. गदाधरेण 'कमलेऽकरोन्मुखं' इति पाठान्तरम् । ४. गदाधरेण 'न तु चरणाघातेनेति
निर्जितत्वस्याप्रतीतेः' इति पाठान्तरम् दृश्यते ।

1. वन्द्यामिति । बन्दीं कृत्वा राज्ञां सभायां स्तुतिपाठकत्वेन स्थापितां
   स्तुती रागादिश्रवणेन संपाद्य तां वन्द्यां नृपाशीर्वादरूपां स्तुतिं श्रुत्वा
   स्वस्मिन् संपादितायाः स्तुतेः श्रवणेन सन्तुष्टो राजा वन्दीभूतां मुक्त्यर्थं
   प्रार्थयते सा किम् ? उत बन्दनयोग्यां सतीं नृपाशीर्वादरूपां स्तुतिं श्रुत्वा
   सन्तुष्टः सन् कृपां कुर्यादिति संशयः ।
2. नेयार्थत्वमिति । यत्र लक्षणाबीजस्य रूढिप्रयोजनान्यतरस्याभावेऽपि शक्तिभ्रमात्
   प्रयुक्तेन पदेन लक्ष्यार्थबोधः क्रियते तन्नेयार्थम् । यथाऽत्र चरणाघातरूपमुख्यार्थ-
   संबन्धेन चरणप्रसरणादावेव चरणस्याघातासंभवात् तिरस्कारात्मकेऽर्थे चरणाघात-

The provided image is blank and does not contain any readable text to transcribe. Please provide an image that contains text.

सप्तमः परिच्छेदः । ३८७
यथा-
'नैवजलधरः संनद्धोऽयं न दृप्तनिशाचरः ॥'
उक्तोदाहरणे तु तत्पुरुषसमासे गुणीभावे नञ्. पर्युदासत्या निषे-
धस्य विधेयतयानवगमः । यदाहुः-
पदार्थतावच्छेदकेन सह सम्बन्धस्य वाक्ये असौ नञ् । प्रसज्यप्रतिषेध इत्यर्थे ॥
उदाहरति-यथेति । नवजलधर इति । गन्धर्वेणोर्वश्या हृताया पुरूरवस-
स्तद्विरहे नवजलधरादौ निशाचरादिप्रतीतिरित्पैतन्निदम् । अयं सन्नद्धो न नवज-
लधर, दृप्तनिशाचर इति । अयं नवजलधरत्वाभाववानित्यर्थः । अत्रेशपदार्थस्य
उद्देश्यत्वम्, नञर्थस्याभावस्य विधेयत्वम्, समभिव्याहृतपदार्थतावच्छेदकेन सह
नञर्थस्य सम्बन्धः । न च विधेर्भावपदार्थस्येति व्यारोद्धम् । सन्नद्धो न दृप्तो-
नापिलादस्येष्टत्वापत्तेः । विधेयेति । यथारूपताविधेयत्वे तु 'घटो न पटोऽयम्'
इत्याद्यसङ्ग्रहेऽप्युदाहरणायसङ्ग्रहता । न च सर्वत्र क्रियान्वयित्वेनै-
वोदाहरणादौ नञ प्रसज्यप्रतिषेधत्वमेवे नासीति वाच्यम् । तत्र निषेधविधेयत्वा-
भावेन पर्युदासत्वासम्भवात्तत्तत्प्रकारान्तरेणैव प्रसज्यप्रतिषेधत्वस्योदाहर्तुं श-
क्यत्वात् । अत एवान्वर्थमादायाभिप्राये गोपीचन्द्रोऽप्याह-'धर्मधर्मिणोः प्र-
सज्यप्रतिषेधो नाभूत्', 'प्रत्यग्रोऽयं न भवति', 'इत्यन्वयं प्रक्रैद्य निषिध्यते'
इति । 'दुर्निवारम्' इत्यादी रूपात्तुप्रतिषेधत्वमप्रतिपद्यते केवलं नञर्थस्य सम्बन्धः ।
यदाह 'घटो नेति न घटते', 'तन्न श्रेयसा न योज्यम्' इत्यादौ क्रियान्वयेन सह
नञर्थस्यान्येऽपि प्रसज्यप्रतिषेधः स्यात् । सर्वत्र निषेधविधौ नञ्प्रयोगा-
दित्यन्वयित्वासाधितम् एव । एवं च 'घटो न पटः' इत्यादावुभयपदार्थेन सह
क्रियान्वयं विनापि नञर्थसम्बन्धेऽपि विधित्वमेव प्रसज्यप्रतिषेधस्य । न
ह्यत्र घटाभाव एव विधेयः न तु पटभेद इति वाच्यम् । एतेनैतदपि नीतं
सर्वत्र नञर्थस्य विधेयत्वैव तस्य प्रसज्यप्रतिषेधरूपत्वाभिप्रायः इतरेतर-
भेदाभावयोर्विधेयत्वेन तयोर्निषेध्यप्रतिषेधत्वेनोपपत्तिरिति भावः ।'
यद्विधेयं तदभावः (इत्येव प्रसज्यप्रतिषेधत्वं वाच्यम् इति प्रतिषेध्यतादा-
त्म्याणां क्रियान्वयित्वस्यापि प्रसक्तत्वात् इति भावः ।
यत्तु 'आश्रयाभावत्वेन तदभावयोर्विधेयत्वे सामानाधिकरण्यम्'
इति तन्निराकृतम् । सर्वत्रैव प्रसज्यप्रतिषेधे विधेयता नञर्थस्य
सर्वत्र सम्भवति-एवमेवावधायितमिति दिक् । यदाहुः-
पर्युदासोऽयं यत्र पूर्वपदार्थप्राधान्यम् । समासस्यो-
.......................................................................
.......................................................................
.......................................................................

क्वचिदनुपात्तयोर्द्वयोरपि सामर्थ्यादवगमः । यथा—
'न मे शमयिता कोऽपि भारस्येत्युर्वि मा शुचः ॥
नन्दस्य भवने कोऽपि बालोऽस्त्यद्भुतपौरुषः ॥'
अत्र योऽस्ति, स ते भारस्य शमयितेति बुध्यते ।
'यद्यद्विरहदुःखं मे तत्को वापहरिष्यति ॥'
इत्यत्रैको यच्छब्दः साकाङ्क्ष इति न वाच्यम् । तथाहि—ऐ-
त्यनेन केनचिद्रूपेण स्थितं सर्वात्मकं वस्तु विवक्षितम् । तथानूद्य तत्-
तच्छब्देन परामर्शः । एवमन्येषामपि वाक्यगतत्वेनोदाहरणं योज्यम् ।
पदांशे दुःश्रवत्वं यथा—
'तद्गच्छ सिद्धयै कुरु देवकार्यम् ॥'
'धातुमत्तां गिरिर्धत्ते ॥'
दर्शनीय इति ॥ द्वयोर्यत्तत्पदयोः । सामर्थ्यादाकाङ्क्षात् ॥ ननु यत्र पूर्ववाक्ये
यत्पदद्वयं तत्र कथमेकतत्पदेन निराकाङ्क्षप्रतीतिः । तत्र तत्पदद्वन्द्वस्यैव समु-
योग्यत्वात् । यथा—'यं यं कामयते कामं तं तमाप्नोति लीलया' इति । तत्र
आह—यद्यदिति । एक इति । उत्तरवाक्ये एकतत्पदप्रयोगोऽहं इति भावः ।
सर्वात्मकमिति । विरहदुःखत्वेन सामान्येन सर्वं विरहदुःखमित्यर्थः ॥ तथा-
भूतस्य विरहदुःखत्वावच्छिन्नस्य । तथा च वीप्साया वक्तुस्तात्पर्यमेव निदानङ्कदा
सामान्यरूपेण उपस्थापने वक्तृतातपर्यं सति न तत्पदे वीप्सा । तत्तद्विशेष-
उपस्थापने तात्पर्यं मनि तत्पदे वीप्सा । क्वचित्तु तत्पदे एव वीप्सा, न तु
यत्पदे । यथा—'ते ते सत्पुरुषा परार्थघटकाः स्वार्थस बाधेन ये ॥' एवमिति ।
अन्येषामनुचितार्थत्वादीनाम् । तच्च मया दर्शितमेव ॥ 'दोषाः केचिद्भवन्त्ये-'
१. यद्यदिति । परमार्थस्तु यद्यदिति न पदद्वयम् । किंतु 'नित्यवीप्सयोः' इति सूत्रेण
या यडो द्वित्वापन्नोऽयमादेशः । एव चादेशिनैकेन यत्पदेन तत्पदेन वाऽन्यान्यतरेण
रूपेण दुःसपरामर्शः । आदेशान्तु सावत्त्वेनान्वये तात्पर्येग्राहके इति यत्तत्पदे
न सम्बन्धभानोपपत्तौ न तत्पदेऽपि वीप्साद्योतनरो द्वित्वापन्न आदेशः । यत्र तु
तत्पदेऽपि वीप्सा तत्र न यत्पदेऽप्यादेशः । किं तुभाभ्या रूपद्वयेन सर्वोत्पन्नानर्थ्य-
तत्त्वम् ॥
२. सिद्धयै इति । अत्र 'सिद्धै' इति चतुर्थ्यन्तपदैकदेशः श्रुतिकटु ॥ अत्र 'तद्गच्छ'
मर्थान्तरलम्ब्य एव । अपेक्षते प्रत्ययमङ्गगच्छ्यै बीजाङ्कुर प्रागुदयादिवाग्म ॥' इत्य-
वशिष्टा पादत्रयी ॥
१ 'प्रयोगात्' पुस्तकान्तरे