साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

३८२ साहित्यदर्पणे
अप्रयुक्तत्वं तथाप्रसिद्धावपि कविभिरनादृतत्वम् । यथा-
'भाति पद्मः सरोवरे ॥'
अत्र पद्मशब्दः पुंलिङ्गः ।
ग्राम्यत्वं यथा-
'कटिम्ने हरते मनः ॥'
अत्र कटिशब्दो ग्राम्यः ।
अप्रतीतत्वमेकदेशमात्रप्रसिद्धत्वम् । यथा-
'योगेन दलिताशयः ॥'
अत्र योगशास्त्र एव वासनार्थ आशयशब्दः ।
तस्य व्यञ्जकत्वात्तच्छ्रुपदस्यानुचितार्थत्वम् । द्वितीयं यथा-'प्रज्वलज्ज्वल...
पतन्ति शरानव ।' अत्र प्रज्वलदिति पदमनुचितार्थम् । तृतीयं यथा-'दि...
राद्रक्षति यो गुहासु लीनं दिवाभीतमिवान्धकारम् । क्षुद्रेऽपि नूनं शरणं प्र...
ममत्वमुच्चैःशिरसामतीव ॥' अत्रामङ्गत्वान्यन्धकारभयस्य समर्थकं द्वितीयं...
चितार्थम् । एवमन्यदपि ज्ञेयम् ॥ तथाप्रसिद्धावपि तेन रूपेण प्रसिद्धिशक्त्यौ...
पुंलिङ्ग इति । 'अप्रयुक्त' इति शेषः ॥ हालिकसाधारणप्रसिद्धेरिति...
ग्राम्यः । कटिरिति । अत्र शृङ्गारस्य गूढवृत्तत्वादलाभवान्प्रकर्षगतेर्दि...
रोधः ॥ योगेन प्रकृतिपुरुषयोर्भेदचिन्तनेन दलितः खण्डित आशयो वास...
यस्य सः । आशयशब्दोऽप्रतीत इति शेषः । अत्र योगशास्त्राननुशीलिनः...
पदार्थानामिज्ञाना योगिपिदम'वबोधविलम्बकरत्वमप्रतीतत्वम् ॥ प्रकारपादने...
1 पद्मेति । 'वा पुंसि पद्मम्' इत्यनेनाज्ञातोऽपि पुंलिङ्गः पद्मशब्दः कविभिर्न ह...
प्रयुक्तः । अत्र दूषकताबीजं तु तादृशरुतिममयलङ्घनप्रयोजनानुसन्धानलक्षणोद्वेग...
ऽवति । यमकादिप्रयोजनमत्त्वे तु नायं दोषः, अन्यत्राऽप्युच्चनिश्चैति न...
भिः प्रयोगस्य दर्शनेन व्यङ्ग्याभावादिति ॥
2 कटीति । अत्रेदं तत्त्वम्—श्रोणीनितम्बादिनेव विदग्धैः प्रयुज्यते, कटिशब्दस्तु...
दग्धमात्रप्रयोज्यमिति ग्राम्यम् । पदं त्रिविधम्—ग्राम्यं नागरमुपनागरं च । विदग्ध...
प्रसिद्धं नागरम्, ग्राम्यकक्षातिक्रान्तमप्राप्तनागरभावमुपनागरम्, नागरेणनादरे हि...
ग्राम्यशब्दप्रयोगाद्वक्तुर्विदग्धगोपनयेनात्र दौष्ट्यम् । अत एव विदूषकादावधने वक्तृ...
दोषत्वम्, तस्य तथैवाचित्येन वैरस्याभावात् ॥ अत्र प्रकाशे संपूर्णश्लोकस्त्वेवम्-...
'राकाविभावरीकान्तसक्रान्तद्युति ते मुखम् । तपनीयशिलाशोभा कटिश्च हरते मनः ॥'
3. योगशास्त्र इति । 'क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः' इ...
पातञ्जलसूत्रे (१।२४) वासनार्थक आशयशब्दः प्रयुक्तः । वासना चात्र दृ...
निदानं मिथ्याज्ञानजन्यः संस्कारविशेषः । दूषकताबीजं तु तच्छात्रानभिज्ञस्य तदा...