निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त ( २११ ) ५ अ० ४ पा० २० खं०
निरुक्त के पञ्चमाध्याय का खण्डसूत्र—
[प्र०पा०-] सस्मिन् (१) असश्चन्ती (२) न यस्य (३) वरा-
हो (स्वसराणि) (४) गायन्ति त्वा (५) [द्वि०पा०-] पवित्र ६)
पुरुत्वा (७) किमित्ते (८) प्रतक्षे (९) अग्निनरः (१०) एकया
(अभिगुः) (११) अपान्तमन्युः १२) [तृ०पा०-] उर्वेश्यप्सुराः
(१३) उतासि (१४) अहम् (१५) नियत् (१६) कदामर्श (१७)
पत्नीवन्तः (१८) सुषुरदत् (१६) [च०पा०-] वृकश्चन्द्रमाः (२०)
अरुषो मा (आजडयीत्) (२१) य इन्द्राग्नी (२२) मानः समस्य
(२३) हविषाजारः (२४) पृथक्प्रायन् (२५) प्रीयीता (२६
सुदेवः (२७) प्रवावृजे (२८) अष्टाविंशतिः (२६) ॥
इति निरुक्ते पूर्व षट्के पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥
इति हिन्दीनिरुक्त के पूर्व षट्के पञ्चमोऽध्यायः समाप्तः ॥५॥

हिन्दी निरुक्त ( २१३ ) ६ अध्याय
७ कल्पयम् । कुलपयसम् । सुलभल्पयः । “त्वंचिद्व्याकल्पयं यथामम् ”
८ विलुङ्गः । आपोमभवन्ति । बिल वखात् । वयाइवहुरुहःसप्त विलङ्गः ।
९ वीरुधः । वीरुध ओषधयो भवन्ति । विरोहणात् “वीरुधः पारयिष्णवः” ।
१० ससद्दामम् । अननुवानदामम् । अभ्यश्नेन दृब्नोतीति “नसद्दामं लतुरिं पर्वतेष्ठाम्”
११ आस्कृधोयुः । अकृष्वायः । ( दीर्घायुः ) “यो अस्कृधोयु रजरः स्वर्वान् ”
१२ निष्पृम्भः । निश्चयहानिकः । (निखणयादिदृषा गत्याहरन्तः) । “आजातः पूषंकरणं निष्टम्भास्तेनन-प्रियम्”
१३ बबुदुक्यम् । महदुक्यम् । वक्तव्यमस्मै उक्थम् इति बूबुदुक्योवा । “बूबुदुक्यं हवामहे”
१४ क्रदूदरः । सोमः । मदूरः मदूकदरेधितिवा । “क्रदूदरथ सख्या सचेय”
१५ ऋदूपे । इत्युपरिष्टाद् व्याख्यास्यामः । ( बृन्द १२८ व्याख्याने ) “ऋदूपेचिद्दूधवो०” ( पा० ६ सं० ५ )
१६ पलकामः । बहुकामः । “पलकामो हि मर्त्यः ”
१७ असिन्वती असंखादन्त्यौ । “असिन्वती बप्सती६”
१८ कपनाः कम्पनाः । किमयो भवन्ति “मोषथा वधं कपनेव”
१ भाऋजीकः प्रतिष्ठभाः । “घर्मकेतःसमिधा भाऋ जीकः”
२ सजाताः । मद्योभवन्ति । कुर्वन्ति कलानि । “संसजाताः पिपिशुर्द्रुम्यः”
३ अक्तिः । (अक्तिः) अक्तेर्वा द्रक्तेर्वा दूनेतेर्वा । “चित्राअजिनेनवश्चिति”

हिन्दी निरुक्त ( २१४ ) ६ अध्याय
संख्या | शब्द | अर्थ ( तत्व ) अवगम | निगम ।
२२ | ओम्मना । | ( अवनस्य ) | "परिप्रं समोमना वांवयोगत्"
२३ | उपप्रक्षिणी । | सक्तु कारिका । उपलेषु प्रक्षिपति । उपलप्रक्षेपिणीवा | "कारुरहं ततोभिषगुपलप्रक्षिणीनना"
२४ | उपमि । | उपस्थे । | "आसीनऊर्द्वामुपसिक्षिशाति"
२५ | प्रकल्पविन् । | वणिग्भवति । कलाशचवेद्प्रकलाशच । | "दुर्मित्रासःप्रकल्पविन् निम्मानाः"
२६ | अभ्यर्द्ध यश्वा । | अन्योधन्यञ्चास्ति । | "सिषक्ति पूषा अभ्यर्द्ध यश्वा"
२७ | ईक्षे । | ईशिषे । | "ईक्षेहि वस्व उभयस्य राजन्"
२८ | क्षोषस्य । | अपत्यस्य । | "महःक्षोषस्याशिषनाकरावथ"
२९ | अस्मे : | वयम् । अस्मान् । अस्माभिः । अस्मभ्यम् | (१) "अस्मेतेबन्ध्वा" (२) "अस्मेसयांताना-
| | अस्मत् । अस्माकम् । अस्मासु । | सत्यासजोषाः" (३) "अस्मेसमानैर्नभिर्-
| | | घमपौरस्येभिः" (४) अस्मेप्रयंन्थि मघव-
| | | न्नृजोषिन्" (५) अस्मेभ्रारारिचिदुद्दु वः
| | | सन्तुयुं यौतु" (६) ऊर्वइवप्रथेकंसो-
| | | अस्मे" (७) अस्मेधत्तसवसोवसूसि" ।

हिन्दी निरुक्त ( २१५ ) ६ अध्याय
३० पाथः । अन्तरिक्षम् । पथोव्याख्यातुम् । "श्येनो न दीयन्नन्वेति पाथः"
उदकमपि पाथ उच्यते पानात् । "आचष्ट त्रांसांपाथो नदीनाम्"
अन्नमपि पाथ उच्यते पानाद्वा । "देवानांपाथ उपवक्षिविद्वान्"
३१ सर्वसीनि । प्रसवे । "देवस्यवयंसवितुः सर्वसीनि"
३२ समया । सर्वतः पृथुः । "त्वमग्ने समयाश्चित्"
३३ विदथानि । वेदनानि । "विदथानि प्रचोदयन्"
३४ आयन्तः समाश्रिताः । "आयन्त इव सूर्य्यंविश्वेदिन्द्रस्य भक्षत"
३५ आशीः । आशिरम् । ( दधि ) "इन्द्राय गाव आशीरम्"
अथैषमितराआशीः आशास्ते 'सामै सत्याशीर्देवेषु'
३६ अजोगः । अगारतः । जिगीर्तिर्गरितिकर्मो वा । यदातेमर्त्तो अनुभोगमानलादिदग्नि ष्ठ
गृणातिकर्मावा । गृह्णातिकर्मावा । ओषधीरोजोगः ।
३७ अमूरः । अमूढः । "मराअमूर न वयं चिकित्वः"
३८ शशमानः । शंसमानः । योवांयज्ञैः शशमानो ह दाशति ।
३९ देवो देवाच्या कृपा देवाच्या देवान्प्रति प्रञ्चितया । कृपा "देवोदेवाच्याकृपा"
कल्पतया ।
४० विजामातुः । विजामातेति शश्वद्दाक्षिणाजाः क्रीता 'अश्रवं हि भूरिदावत्तरा वांविजामा-
पतिमाचक्षते । असमस्तइव वरोभि- तुरत वा घास्यालात्"
प्रेतः ।

हिन्दी निरुक्त ( २१६ ) ६ अध्याय
संख्या | शब्द | अर्थ ( तत्व ) अवगम | निगम ।
४१ ओमासः । ओमासइत्युपरिष्टाद्व्याख्यास्यामः । “ओमासश्चर्षणीधृतोविश्वेदेवास उपस्ते”
४२ सोमानम् । सोतारम् । “इन्द्रासोमा० • ह्वं षोधत्तमसनद्वायं
४३ अनवद्यम् । अनवद्यम् किमीदिने’ ।
४४ किमीदिने । किमिदंकिमिदमित्येवंचकारिपिशुनः ।
४५ अमवान् । अमात्यवान् । अभ्यमनवान् । स्ववान्वा “कृणुष्वपाजःप्रसितिं न पृथ्वीं याहि
राजेवामवांइभेन’ ।
४६ अमीवा । अम्यमनेन व्याख्याता “यस्तेगर्भममीवा दुर्णामायोनिमाशये”
४७ दुरितम् । दुर्गतिगमनम् । “अतित्रिमन्तो दुरितानिविश्वा” ।
४८ ऋत्वे । ऋत्वा — यतेनया विद्धीडपचीयते । ‘ऋत्वे परेहि’ ।
व्याधिवों भयंवा ।
४९ अमतिः । अमाययी । मतिः । आत्ममयी । “ऊर्ध्वायस्या मतिर्भा अदिद्युतत्सवी
मति”
५० ऋष्टी । क्षिप्रमान आश्रुश्रूहीति । “ तां ऋष्वर उशतो यद्यन्ते ऋष्टिमयं
५१ पुरन्धिः । पुरन्धिर्बहुधीः ततः— नासत्या पुरन्धिम् ।
१— पुरन्धिर्भगः, पुरस्तादस्याम्बा-

हिन्दी निरुक्त ( २१७ ) ६ अध्याय
देवाः-इत्येकम् ।
२-इन्द्र इत्यपरम् । सख्युक्रमेतसः
पुरां च दारयितुत्तमः ।
३-वरुणा इत्यपरम् । तं प्रजभया-
स्तोति । “इमाम् नू कवितमस्य मायाम्”
५२ रुधत् । द्युतिवर्णनाम रोचतेर्ज्वलतिकर्मणः । “समिद्धस्य रुशददर्शिपाजः” ।
५३ रिशादसः । रेशयदारिणः ( देवाः ) । 'अस्ति हि वः सजात्यं रिशादसो देवा-
सो अस्त्याप्यम् ।
५४ सुदत्रः । कल्याणदानः । “त्वंह्यासुदत्रो विद्वाधातुरपाम्”।
५५ सुविदत्रः । कल्याणविद्यः । “आग्नेयाहि सुविदत्रेभिरर्वाङ्” ।
५६ आनुषक् । आनुषगितिनाम-अनुपूर्वस्य । अनु- “स्तृणन्ति बर्हिरानुषक्” ।
षक्तं भवति ।
५७ तूर्वनिः । तूर्णवनिः । “सतूर्वणिर्महां अरेणु पौंस्ये” ।
५८ गिर्वाणाः । देवी भवति । गीर्भिरेनंनयन्तीति । 'जुष्टं गिर्वणसे बृहत्”
५६ असूतँ सूर्यँ अनुसमीरिता, सुसमीरिते । (अन्तरिक्षे) “असूतेँ सूर्यँरजसि निषत्तै ये भूतानि
समकृण्वन्विमानि ।”
६० अम्यक् । अमाक्तैति वाऽभ्यक्तेतिवा । “अम्यक्सवात इन्द्रतेसखिभ्यः” ।
६१ याह्यिभ्रन् । याहीति । “याह्यिभ्रन्वधि तमः स्ययाविदूत्” ।

हिन्दी निरुक्त (२१८) ३ अध्याय

संख्या | शब्द | अर्थ ( तत्व ) अवगम | निगम

६२ | जारयायि । | उत्प्लवगोपिता जारियायिर्जज्ञे । | “ सस्तः पितेव जारयायि यज्ञैः ” ।
६३ | ऋधियम् । | अग्रमगनेनेति वा ऽग्रगरणेनेतिवाऽग्रस- | “ प्रवोऽच्छार्का जुजुषाणासो अस्थुरभूत्
| | म्पादिम् इतिवा । | विश्वे अग्रियोत वाजाः ” ।
६४ | चनः । | इत्यन्ननाम । | ⎧ “ ऋतौदिन्द्र प्रस्थिते मादृग्वीर्विच्वना
६५ | पक्वता ॥ | पक्वानि । पक्वतिर्नामौषतः । ( प्रा- | ⎨ दधिश्चवपक्वतातसोमम् ”
| | ख्यातास्वरूपं चेतन्नाम ) । | ⎩
६६ | पुरुह्वः ॥ | पुरुषा आपो भवन्ति शुचं संहन्वन्ति । | “ ऋतस्यहि पुरुह्वः सन्ति पूर्वीः ” ।
६७ | अमिनः । | अमितमात्रो महान् भवति । अम्य- | “ अमिनः सहोभिः ”
| | मितो वा । |
६८ | जक्षतीः । | आपो भवन्ति । शब्दकारिक्यः | “ मरुतो जक्षतीरिव ”
६९ | अप्रतित्कुतः । | अप्रतित्कुतः । अप्रतित्वलितो वा । | “ अस्मभ्यमप्रतित्कुतः '
७० | शासदाना । | शाशद्यमानः । | “ प्रतिस्वां मति मतिरच्छाशदानाः ”
७१ | सम्नः । | सर्पर्कात् । इदमपि इतरत्सम्पूर्धत्स्मा- | “ सुमकरत्नमत्तये ”
| | देव । सत्रिचो । नैतंग्रा । |

हिन्दी निरुक्त ( २१६ ) ६ अध्याय
७२ सुशिप्रः सुशिप्रश्चेतेन व्याख्यातम् । शिग्रे हनू । नासिके वा । "वाजे सुशिप्रगोमति"
७३ रंशु । रंशु रमणीयेषु रमणात् । "सचित्रैश्चिकितिले रंशुभासा"
७४ द्विबर्हाः। द्वयोः स्थानयोः परिवृढो मध्यमे च स्थाने उत्तमे च । "उतद्विबर्हा अस्मिनः सहोभिः"
७५ अक्रः । आक्रमणात् । "अक्रो न बभ्रिः समिथे महीनाम्"
७६ उराशः । उरु कुर्वाणः । "दूत ईयसे प्रदिव उराशः"
७७ स्तियांनाम् स्तिया आपो भवन्ति । स्त्यायनात् । "वृषा सिन्धूनां वृषभः स्त्यानाम्"
७८ स्तिपाः । (अपः) स्तिपापालनः । उपस्थित्यान् पालयति इति वा । "स न स्तिपा उतभवातन्पाः"
७६ जबारु । जवमानरोहि । जरमाणारोहि । गरमा- णरोहि इति वा । "ऋगू रूप अरूपितं जबाहु"
८० जरूथम् । गरुधं । युशतेः । "जरूथं हन्याविरथै पुरन्धिम्"
८१ कुलिशः । इति वज्रनाम । कूलशातनो भवति । "स्कन्धां सीवकुलिशेना विवृक्णाहिः शयत उपपृक् पृथिव्याः"
८२ तुञ्जे । तुञ्जते दानकर्मणः । "तुञ्जे तुञ्जे य उत्तरे"
८३ वर्हुगा । परिवर्हणा । "वह्च्छुष्का प्रसुतौ वर्हणाकृतः"
८४ ततनुष्टिः । (तितनिषुः ) "यो अस्मैमत्रं सध- ० व्यापापञ्चक्तस्ततनुष्टि-

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का लिप्यन्तरण (transcription) दिया जा रहा है:

हिन्दी निरुक्त ( २३० ) ६ अध्याय

हिन्दी निरुक्त (२२१) ६ अध्याय
६६ घोषूक्‌यते व्युद्‌दृश्यत इत्यर्थः । “एधमानाद्विलुभयस्य राजा घोषूक्‌यते
विशश्चेन्द्री मनुष्यान्”
६७ सुमत स्वपमित्यर्थः । “उपमागात्सुभममेधायि मन्म”
६८ दिविष्टुषु दिव एषणेषु । “स्थूरं राधः शतावयं कुरुश्रव दिवि-
ष्टिषु”
६६ दूतः व्याख्यातः ।
२०० जिन्वति जिन्वतिः प्रीतिकर्मा । “भूमिं पर्जन्या जिन्वन्ति दिवं जिन्व-
न्त्यग्नयः”
१०१ अस्म्रः अमात्रो महान् भवति अभ्यमितो वा । “महा अस्म्रो वृजने विरप्शि”
१०२ ऋचीषमः ऋचासमः “स्तवे वज्र ऋचीषमः”
१०३ अनशंरातिम् अनश्लीलदानम् “अनशंरातिं वसुदामपस्तुहि”
१०४ अनर्वा अप्रत्यूतोऽन्यस्मिन् “अनर्वाणं वृषभं मन्द्रजिह्वम्”
१०५ असामि ‘असामि’ सामिप्रतिषिद्धम् । अपरि- “असाम्योजो बिभृथा सुदानवः”
समाप्तम् (अनन्तम् )
१०६ गल्दा गल्दा धमनयो भवन्ति गलनमासु धी- “आत्वाविशन्तिचन्द्रय आगल्दा धम-
यते (नाडी) नीनामू”
१०७ जल्हवाः । कवलनग्रहीताः । “न पापासोमनामहे नारायासो न
जल्हवः”

हिन्दी निरुक्त ( १३३ ) ६ अध्याये
संख्या | शब्द | अर्थ ( तत्व ) अवगम | निगम
१०८ | बकुरः । | भास्करः । भयंकरः । भासमानो द्रव- | “ यवंयवेकशिवना ”...“ अग्निद्दस्युं बकुरे-
| | तीति वा । ज्योतिर्वा उदकं वो । | णा धमन्तोुरु ज्योतिरचकृथुरायौय । ”
१०९ | बेकनाटान् । | बेकनाटाः खलु कुसीदिनोभवन्ति । | “ इन्द्रो विश्वान्बेकनाटाँ अहद्दृधः ”
| | द्विगुणकारिणो वा द्विगुणदायिनोवा । |
| | द्विगुणं कामयन्ते इतिवा । |
११० | अभिचेतन । | अभिधावत । | “ जीवान्नो अभिचेतनादिभ्यासः पुरा
| | | हथात् ”
१११ | अंहुरः । | अंहस्वान् । अंहूरखाम्– इत्यप्यस्य | 'कृष्वन्न हूरणा दुरु'
| | भवति । | “ सप्तमर्यादाः कवयस्ततक्षुस्तासामेका-
| | | मिदमभ्यंहुरोगात् ”
११२ | बतः । | इति निपातः खेदानुकम्पयोः । | “ बतोबतासि यमन्नैव ते मनोद्दयं
| | | चाविदामः”
११३ | वाताप्यम् । | उदकं भवति । वात एतदाप्याययति । | “ पन्वानो वाताप्यं विश्वश्चन्द्रम् ”
११४ | चाकन् । | चायन्-इतिवा । कामयमानइतिवा । | “वेतेनवायोन्यधायि चाकन् ”
११५ | रथयति । | रथयंतीति सिद्धस्तन्मण्डः, रथंयो काम- | “एषदेवो रथयति.”

हिन्दी निरुक्त ( ३२३ ) ६ अध्याय
यते इति वा ॥ “धेनुं नङषं पिन्वतमसक्राम् ”
असंक्रमणीयम् “सतीनां च साधनं । विभक्तांचाधवम्”
११६ असक्राम् । आधवनात् । “विजेषकूदिन्द्र इवानवब्रवः”
११७ आधवः । आनवब्रवः । “ अराथि कक्षे विकटे गिरिर्गच्छ
११८ आनवब्रवः । सदानोनुवे । शब्दकारिके । ( दुर्भिक्षे ) सदान्वे”
११९ सदान्वे । “ शिरिम्बिठस्य सत्वभिः ”
१२० शिरिम्बिठः । मेघः । शीर्यते विठे । “ पराशरः शतयातुर्वसिष्ठः । ”
१२१ पराशरः । पराशरः–पराशीर्णस्यस्थविरस्य स्थवि-
रस्यजज्ञे । “यत्रा वोवधूदति क्रिक्विदती ”
१२२ क्रिक्विदती । विकर्तनदन्ती । “ वामं वामं त आदुरे .... वामं दूँवः
१२३ करूळती । कृत्तदतो । अपिवादेवं कश्चित्कृत्तदन्तं करूळती”
दृष्ट्वाएवमवदक्षत् । अदन्तकः पूषा-इति
ब्राह्मणम् । “ दनोनोविश्वइन्द्रमग्नवाचः !”
१२४ दनः । दानमनसः । “आवोरा मिवमामयं गरारुरभिसन्यते”
१२५ गरारू । संधियायिषुः । “ अश्वयुर्गव्यूरथयूर्वसुंयूः”
१२६ इंदुंयूः । इंदुंकामयमानः । अथापि तद्दूर्देभ भा-
ष्यते । वसुयुरिन्दूः । वसुमान्-इत्य-
थार्थः ।

हिन्दी निरुक्त ( ५२४ ) ६ अध्याय

| संख्या | शब्द | अर्थ ( तत्व ) अवगम | निगम । |
| १२७ | कीकटेषु | कीकटा नामदेशोऽनार्यनिवासः की- | “किंते कृण्वन्ति कीकटेषु गावः” |
| | | कटाः किं कृताः, किं क्रियाभिरिति | |
| | | प्रेप्सा वा । | |
| १२८ | बन्दुः | द्रुषद्भवति । बन्दो वा, भिन्दो वा, | “तु विधां ते सुकृतं सुप्रयं धनुः साधु- |
| | | भयदो वा, भासमानो द्रवतोति वा । | र्बन्दो हिरण्ययः’ |
| १२९ | वृन्दम् | वृन्देन व्याख्यातम् । वृन्दारकश्च ! | |
| १३० | किः | कर्ता । | “अयं होता किरुसखसस्य” |
| १३१ | उल्बम् | (जरायुः) स्रोचोतैः । वृणोतेर्वा । | ‘महान्तुल्बं स्थविरं तदासीत्’ |
| १३२ | ऋबीसम् | अपगतभासम् । ( पृथ्वी ) | “हिमेनाग्निं घ्रंसमवारयेथां पितुमती |
| | ऋबीसमुर्बीसम् | | मूर्ज मस्ता अधत्तम् । ऋबीसे अत्रिम- |
| | इति निघण्टौ | | श्विनावनीत मन्निन्त्यथुः सर्वगणेरखस्ति” |
| | चतुर्थोऽध्यायः | | |

—:०:—

हिन्दी निरुक्त ( २२५ ) ६ अध्याय
षष्ठाध्याय के निघण्टुस्थ कुछ प्रासङ्गिक शब्द ।
शब्द अर्थ
प्रथमः पादः ।
शुचिः शोचतेर्ज्वलतिकर्मणः। अयमपि इतरः शुचिःएत-
स्मादेव निषिक्तमस्मात्पापमिति नैरुक्ताः।(खं०१)
मुष्टिः मोचनाद्वा मोषणाद्वा मोहनाद्वा । ( खं० २ )
रोदसी द्यावापृथिव्यौ । विरोधनात् ।
रोधः कूलम् । निरुणाद्धिस्रोतः ।
कूलम् रुजते विपरीतात् । लोष्टः अविपर्ययेण ।
अपारे दूरपारे ।
बलः वृणोतेः । ( खं० ३ )
व्रजः व्रजति-अन्तरिक्षे ।
गोः माध्यमिकाया वाचः ।
सुगान् सुगमनान्पथः
निरजे निरजनाय । ( निर्गमनाय ) ।
वाशीः आपोवावहनाद्वाघोषाद्वावदनात् ।
पुरुहूतम् बहुभिः आहूतम् ।
धनन्तीः धनतिर्गतिकर्मा ।
वद्वह उदर ।
मूलम् मोचनाद्वा मोषणाद्वामोहनाद्वा । ( खं०४ )
अग्रम् आगतं भवति आकियतोदेशात् ।
सललूकम् संलुब्धं भवति पापकमितिनैरुक्ताः सरूकं वा-
स्यात् । सरतेरभ्यस्तात् ।
तपुषिः तपतेः ।
२६

हिन्दी निरुक्त ( २२६ ) ६ अध्याय

शब्द अर्थ
हेतिः हन्तेः ।
ऋधुः इतिह्रस्वनाम । निवृत्तं भवति । ( खं० ४ (३) )
जनश्रियम् जातश्रियम् । ( खं० ५ )
अंशम् ग्रहः । ( खं० ५ ) ( ४ )
द्वितीयः पादः ।
कारुः कर्ता स्तोमानाम् । ( खं० २ )
ततः इति सन्ताननाम । पितुर्वा पुत्रस्यवा ।
नना नमतेः । मातावादुहितावा ।
नानाधियः नानाकर्माणः ।
वसूयवः वसुकामाः ।
जनमाने जनिष्यमाणे ( खं० ५ )
ग्रसिष्ठः ग्रसितृतमः ( खं० ५ )
चिकित्‍वः विदुषः
भूरिदावत्तरा (रौ) बहुदातृतरौ ( खं० ६ )
जामाता जाअपत्यंतन्निर्माता ( खं० ६ )
श्यालः आसन्नः संयोगेन इति नैदानाः । स्याल्लोमानि
वपतीतिवा ।
म्लाजः लाजतेः
म्यम् शूर्पम् स्यतेः
शूर्पम् अशनपवनम् शृणातीर्वा ( खं० ६ )
तृतीयः पादः ।
औशिजः उशिजः पुत्रः ( कक्षीवान् ) ( खं० १ )
कक्षीवान् कक्ष्यावान्
कुशिक वृष्टेः कान्तिकर्मणः . ( खं० १ )

हिन्दी निरुक्त ( २३७ ) ६ अध्याय
〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰
शब्दं अर्थ
अघशंसम् अघस्यशंसितारम् । ( खं० २ )
अघम् हन्तेः । निर्ह्रसितोपसर्गः आहन्तीति ।
तपुः तपतेः ।
चरुः सञ्चयोभवति । चरतेर्वा । समुच्चरन्त्यस्मादार्षः ।
ब्रह्मद्विषे ब्राह्मणद्वेषिणे ।
क्रव्यादे क्रव्यमदते ।
घोरचक्षसे घोरख्यानाय ।
क्रव्यम् निकृत्ताज्जायते इतिनैरुक्ताः ।
अनवायम् अनवयवम् । यदन्येनव्यवेयुः । अद्धैषम्
इतिवा ।
पिशुनः पिशतेः विपिशतीति । ( खं० २ )
कृणुष्व कुरुष्व । ( खं० ३ )
पाजः पालनात् ।
प्रसितिम् पृथिवीम् । प्रसितिः प्रसयनात् तन्तुर्वा जालंवा ।
तृष्वीं इतिक्षिप्रनाम । त्वरतेर्वा ।
तपिष्ठैः तप्ततमैः । तृप्ततमैः । प्रपिष्टतमैरितिवा ।
दुशर्मा क्रिमिर्भवति । पापनामा ।
कृमिः क्रव्येमेद्यति । क्रमतेर्वाऽस्यात्सत्सरणात्कर्मणः ।
क्रमतेर्वा । ( खं० ३ )
अध्वरे यज्ञे । ( खं० ४ )
उशतः कामयमानान् ।
नासत्यौ अश्विनौ । सत्यावेवनासत्यावितिऔर्णवाभः ।
सत्यस्यप्रणेतारौ इतिआग्रायणः । नासिका-
प्रभवौबभूवुरितिवा । ( खं० ४ )

हिन्दी निरुक्त ( २२८ ) ६ अध्याय
शब्द अर्थ
आप्यम् आप्नोतेः । ( खं० ५ )
चतुर्थः पादः ।
करस्नौ बाहू । कर्मणां प्रस्रवतारौ । ( खं० १ )
हनुः हन्तेः ।
नासिका नसतेः ।
धेना दधातेः । ( खं० १,)
स्कन्धः वृक्षस्य समास्कन्नोभवति । अयमपीतरःस्कन्धः
एतस्मादेव । आस्कन्नं काये । ( खं० २ )
घ्रंसः इति अहर्नाम । ग्रस्यन्तेऽस्मिन् रसाः । (खं०४)
ऊधः ( गोः ) उद्धततरंभवति । उपोन्नद्धमितिवा । स्नेहानु-
प्रदानसामान्याद्रात्रिरांपऊध उच्यते ।
द्यमान् द्योतनवान् ।
तनूशुभ्रम् तनूशोभयितारम् ।
कवासखः यस्यः कपूयाः सखायः ।
दृढा दृढानि । ( खं० ४ )
प्रभरा प्रहर । ( खं० ५ )
तूतुजानः तूर्णत्वरमाणः । ( खं० ५ )
अस्मयुः अस्मान् कामयमानः । ( खं० ६ )
देवयज्यया देवयज्यायै । ( खं० ७ )
सनये लब्धये ।
शकटम् शकृदितंभवति । शनकैस्तकतीतिवा । शब्देन
तकतीतिवा ।
एधमानद्विट् एधमानान् असुन्वतोद्वेष्टि ।
अधायि अध्यधायि ।

हिन्दी निरुक्त ( २७६ ) ६ अध्याये
शब्द अर्थ
मन्म मनः । ( मननीयमर्थजातम् ) ( खं० ७ )
स्थूरः समाश्रितमात्रो महान्भवति । ( खं० ८ )
अणुः अनुस्थवीयांसम् । उपसर्गो लुप्तनामरूपो
यथा सम्प्रति ।
कुरुङ्गः राजाबभूव । कुरुगमनाद्वाकुलगमनाद्वा ।
कुरुः कृन्ततेः ।
क्रूरम् कृत्त्यप्स्य भवति ।
कुलम् कुष्णातेः । विपुषितम्भवति ।
पञ्चमः पादः ।
स्तवे स्तूयते । ( खं० १ )
मन्द्रजिह्वम् मन्दनजिह्वम् । मोदनजिह्वमितिवा ।
अर्कैः अर्चनीयैः । ( स्तोमैः )
सामि स्यतेः । ( समाप्तम् )
सुदानवः कल्याणदानाः । ( खं० १ )
भूर्णिम् भ्रमणशीलम् । ( खं० २ )
याचिषत् याचिष्यते । ( खं० २ )
मनामहे मन्यामहे । ( खं० ३ )
अरायासः अधनाः । ( खं० ३ )
वृकः लाङ्गलं भवति । विकर्तनात् । ( खं० ४ )
लाङ्गलम् लङ्गतेः । लाङ्गूलवद्वा ।
लाङ्गूलम् लगतेर्लङ्गुतेर्लम्बतेर्वा ।
आर्य्यः ईश्वरपुत्रः ।
अहर्दृशः सूर्यदृशः । ये इमानि अहानि पश्यन्ति न
पराणि (नास्तिका) ( खं० ४ )

हिन्दी निरुक्त ( २३० ) ६ अध्यायै
शब्द अर्थ
पणीन् बणिजः । ( खं० ४ )
हथान् हननात् । ( खं०५ )
हवनश्रुतः ये आर्तानां आह्वानं शृण्वन्ति ते ।
मत्स्याः मधौ उदकेस्यन्दन्ते । माद्यन्ते अन्योन्यं भ-
क्षणाय इतिवा । ( खं० ५ )
जालम् जलचरं भवति । जले भवंर्वा । जले शयंवा ।
सप्तमर्यादाः स्तेयं । तल्पारीहणम् । ब्रह्महत्या । भ्रूणह-
त्या । सुरापानम् । दुष्कृतस्य कर्मणः पुनः
पुनः सेवा । पातकेऽनृतोद्यम् । इति (खं०५) ।
लिबुजा व्रततिर्भवति । लीयते विभुजन्तीति। (खं०६)
व्रततिः वरणाच्च । संयनाच्च । ततनाच्च ।
वायः वेः पुत्रः । वेति च य इति च चकार शाकल्यः
उदात्तं त्वेवमाख्यातमभविष्यत् । अनुसमा-
प्तश्चार्थः ।
षष्ठः पादः
काणः अविक्रान्तदर्शनः इति औपमन्यवः । कणते-
र्वा स्यादणुभावकर्मणः । कणतिः शब्दाणूभावे
भाष्यते । अनुकणतीति । मात्राणूभावात्क-
णः । दर्शनाणूभावात्काणः । ( खं० २ )
विकटः विक्रान्तगतिः इति औपमन्यवः कुटतेर्वा
स्यात् । विपरीतस्य, विकुटितो भवति ।
बिठम् अन्तरिक्षम् । वौरिटेन व्याख्यातम् ।
कालकर्णी अलक्ष्मीः । ( खं० २ )
आदरिः आदरणात् ( खं० ३ )

हिन्दी निरुक्त ( २३१ ) ६ अध्याय

शब्द अर्थ
सुप्रवाचः मृदुवाच । ( खं० ३ )
मगन्दः कुसीदी ( खं० ४ )
मागन्दः माम् आगमिष्यतीति स ददाति ।
प्रमगन्दः मगन्दस्य मागन्दस्य वा अपत्यम् । अत्यन्त-
कुसीदिकुलीनः । प्रमदकोवा । योऽयमेवा-
स्ति लोकोनपर इति प्रेप्सुः । पण्डको वा ।
पण्डकः पण्डगः । प्रार्दकोवा । प्रार्दयत्याण्डौ ।
आण्डौ आणीइव ।
नैचाशाखम् नीचाशाखः । नीचैः शाखः ।
शाखाः शक्नोतेः ।
आशिरः शरणात् । ( खं० ४ )
ऋदूपे अर्द्दनपातिनौ । गमनपातिनौ । शब्दपा-
तिनौ । दूरपातिनौ वा । ( खं० ५ )
ऋदूवृधा मर्मणि अर्द्दनवेधिनौ । गमनवेधिनौ । शब्द-
वेधिनौ । दूरवेधिनौ वा ।
रणयौ रमणीयौ ; संग्राम्यौ वा । ( खं० ५ )
ओदनम् उदकदानम् । ( मेघम् ) ( खं० ६ )
सर्वगसम् सर्वनामानम् । ( खं० ८ )
शशः शशनाद्दु । गुखश्च । ( खं० ८ )
---~{ ॐ }~---