मृगेन्द्र आगम: विद्या एवं योग पाद (भट्ट नारायणकण्ठ वृत्ति सहित प्राचीनतम कामिक आगम परिशिष्ट)

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । ३ :
दिनकृत इव १दोषापह्नवैकप्रवृत्ता-
स्तदपि विबुधमुख्याः २स्पष्टयन्तः क्षमन्ताम् ॥७॥
अतः परं प्रवर्तन्तां वृत्तयोऽप्युत्तरोत्तराः ।
प्राग्ज्वालितात्प्रदीपाद्विशिखरा दीपसन्ततिः ॥ ८॥
‘अथानादिमलापेतः’ इत्यादि तत्तन्त्रम् । य-
त्पुनः ‘परमेशं नमस्कृत्य’ इत्याद्युपोद्घातप्रक-
रणं, तत् संबन्धाभिधेयप्रयोजनतन्त्रावतारक्रम-
निदर्शनार्थम् । पुरा खलु तत्रभगवान् भरद्वाज-
शिष्यः समधिगतसकलवेदशास्त्रार्थसतत्त्वो मु-
निर्हारीतनामा शिवशक्त्युन्मुखीकृतचेतोभिः
समासादितदीक्षैर्ज्ञानक्रियाचर्यायोगजिज्ञासु-
भिर्नैमिषारण्यवासिभिस्तपोधनैः कृतप्रणामा-
ञ्जलिभिरूर्ध्वस्रोतःप्रसृतं श्रीमत्कामिकभेदं
मृगेन्द्रोत्तरसंज्ञकं पृष्टः । स तान् शिष्यगुणो-
पपन्नान्दृष्ट्वा परमेश्वरादिप्रणामपूर्वकमिदमा-
हेति हारीतशिष्यस्तत्प्रशिष्यो वा स्वगुरूक्तम-
नुकुर्वन्स्वशिष्यानिदमवदत्
१ दोषाणामपह्नवः दोषापह्नवः, एकं मुख्यं, प्रवृत्ताः एकप्रवृत्ताः, दोषाप-
ह्नवे एकप्रवृत्ताः दोषापह्नवैकप्रवृत्ताः । २ स्पष्टीकुर्वन्तः ।

४ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।१
परमेशं नमस्कृत्य
भरद्वाजमृषिं ततः ।
हरादिन्द्रक्रमायातं
ज्ञानं शृणुत सुव्रताः ॥ १ ॥
हे सुव्रताः परमेश्वरभक्तिप्रकर्षपरिपोषित-
शोभातिशयत्वात् सुष्ठु शोभनं व्रतं शास्त्री-
यनियमानुष्ठानं येषां, त एव श्रोतारः संबो-
धिताः । यद्वक्ष्यत्युपसंहारे
‘भवत्सु शिवशीतांशुज्योत्स्नापाण्डुष्विदं मया ।
तदिच्छया मयैवोक्तं...................॥’
इति । हरादिन्द्रक्रमायातं ज्ञानं शृणुत आक-
र्णयतेति संबन्धः ।
‘हरति पशुभ्यः पाशान्पुंसोऽप्यूर्ध्वं पदं ततस्तु हरः ।’
इति यद्यपि यौगिकीयं संज्ञा अनन्तेशादि-
ष्वपि सामान्या, तथापि इन्द्रशब्दसंनिधेरिहो-
मापतावेव हरशब्दो ज्ञेयः । यथाहुः
‘अर्थः प्रकरणं लिङ्गं शब्दस्यान्यस्य संनिधिः ।
प्रोक्ताः सामान्यशब्दानां विशेषस्थितिहेतवः ॥’
इति । कुत एतदिति चेत् यस्मादैन्द्रे अस्मिन्

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते। ५
कामिकभेदे भगवत उमापतेर्वक्तृत्वेन इन्द्रस्य
च श्रोतृत्वेनैव संबन्धः प्रतीतः। तथाहि पुर-
स्तादिहैव मुनीनामिन्द्रो वक्ष्यति
'शिवोदीर्णमिदं ज्ञानं मंत्रमन्त्रेश्वरेश्वरैः ।
कामदत्वात्कामिकेति प्रगीतं बहुविस्तरम् ॥
तेभ्योऽवगत्य दृग्ज्योतिर्ज्वालालीढस्मरद्रुमः।
ददावुमापतिर्मह्यं....................॥' (१।२७)
इति। तस्माच्छरात् श्रीकण्ठनाथात् इन्द्रादिक्र-
मेण आयातमिति अवतीर्णम्। किं तत्। ज्ञायन्ते
अनेन विद्याचर्याक्रियायोगा इति ज्ञानं शास्त्रम्।
किं कृत्वा शृणुत। परमेश्वरं नमस्कृत्य सृष्टि-
स्थितिसंक्षोभणादिभिश्चिदचिल्लक्षणं विश्वमीष्टे
इतीशः, ईदृक्त्वं चानन्तेशादीनामप्यस्तीति
परमपदेन विशेषणम्। परमश्चासावन्येषां तद-
नुग्रहतः शिवत्वाभिव्यक्तेः ईशश्च स्वातन्त्र्येण
स्थित्यादिकरणात् परमेशः, तं नमस्कृत्य काय-
वाङ्मनोभिस्तस्मिन्प्रह्वीभूय । तत इत्यनन्तरं,
तन्त्रावतारकं भरद्वाजं ²ऋषिमिति ऋ गताविति
१. विद्यातत्त्वाधिकारिणः सप्त कोटयो मन्त्राः, तदात्मका देवा मन्त्रेश्वराः
अनन्तादयः ईश्वरतत्त्वाधिकारिणः, ईश्वरः सदाशिवः सदाशिवतत्त्वाधिकारी।
२ ऋच्छति जानाति इति ऋषिः ।

धात्वर्थतः सर्वेषां च गत्यर्थानां ज्ञानार्थत्वाद-
वगतपरमार्थतया ऋषिः, तं नमस्कृत्य शृणुतेति
श्रोतॄणां नमस्कारोपदेशः । अनमस्कृतपरमे-
श्वराणां अप्रणतगुरूणां च निर्विघ्नसंहिताधि-
गमनासंभवात् । यश्च श्रोतृजनमेवं शिक्ष-
यति, सोऽर्थात्कृततथाविधविधिः प्रवृत्त इति
गम्यते । तेन यथा परमेश्वरं गुरुं च नुत्वा-
ऽहमुपदेष्टुं प्रवृत्तस्तथा यूयमपि प्रवर्तध्वमिति
व्यवस्थितम् । यथाचैतदिन्द्रस्योमापतिना
उपदिष्टं, तद्ग्रन्थपरिसमाप्तौ यद्यपि ग्रन्थे
एवास्ति, तथापि व्याख्यानोपक्रमे संबन्धादे-
रवश्याभिधेयत्वात् किंचिदुच्यते । कदाचिदति-
रुचिररत्नप्रकरविनिचितकनकमयकमनीयमही-
तलमनोहरसप्तमजलधितटविहरणहेवाकिनं
नीलोपलत्विषं चतुर्भुजं द्विकन्धराधरं मुखद्व-
येन वेदाध्ययनसुरापानसंकरकारिणं असुरनि-
वहपरिवृतं दुर्मदं महासुरं त्रिदशपतिरपश्यत् ।
अथ तथाविधदुराचारदर्शनजनितकोपाकुलि-
तमुनिगणसहितः शतक्रतुरक्षममाणो लब्ध-
१ हेवाकिनं चतुरम् ।

श्रीभट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । ७
वरत्वात् प्रसभमस्त्रैरवध्यतामस्य बुद्ध्वा, फेने-
नान्तर्निहितवज्रेण असुरस्य शिरोद्वयं चि-
च्छेद । तद्व्यापादनतश्च ब्रह्महत्याजनितमघमा-
शङ्कमानस्तत्प्रशान्तये भगवन्तमच्युतं नाम्नां
सहस्रेण ऋग्यजुःसामभिश्चास्तौषीत् । प्रसन्नेन
च हरिणा नवोदितभास्वद्भास्वरं सर्वभूता-
भिभावुकं नारसिंहं कवचं प्रयच्छता प्रोक्तम् ।
यथैतत्संनद्धदेहस्त्वमुत्तरकुरुषु भगवन्तं पि-
नाकिनमाराधय, वर्षसहस्रान्ते च तं दृष्ट्वाभि-
मतमासादयिष्यसि इत्युक्त्वा अन्तर्हिते मुरारौ
सर्वं तदिन्द्रेण कृतम् । अथ प्रत्यक्षीभूते
भगवति पिनाकिनि निखिलदुःखान्तश्चास्य
संजातः। श्रीमत्कामिकाख्यं चास्मै परमेश्वर उप-
दिदेश । यतश्चेन्द्रस्य नृसिंहरूपिणः समुपदि-
ष्टमिदमुमापतिना, ततो मृगेन्द्रस्य श्रोतृत्वान्-
न्मृगेन्द्रसंज्ञया प्रथितम् । संबन्धस्त्वत्र षट्प्र-
कारः परादिः । तथाहि—सर्गादौ परमेश्वरः
ऊर्ध्वप्राग्दक्षिणोत्तरपश्चिमस्रोतःपञ्चकभेदभिन्नं
ज्ञानं स्वेच्छानुगृहीतविद्येश्वराष्टकप्रबोधनानन्तरं
१ प्रलये ये मुक्ताः स्थिताः अनन्तादयः, तेषां बोधनानन्तरम् ।

तदभिव्यक्तं मन्त्रेश्वरादिभ्यो वक्ष्यमाणवदादि-
देश । तथा चोक्तं श्रीमत्किरणे
'सृष्ट्यनन्तरमेवेशः शिवान्दृष्ट्वा दशात्मजान् ।
ज्ञानमेकं विभज्याशु तेषां तत्संख्ययावदत् ॥
कामिकं प्रणवाख्यस्य शिवार्वयस्य तु योगजम् ।'
इत्यादि । अत्र चात्मजानिति आत्मनैव
निरधिकरणेनानुग्रहेणानुगृहीतानित्याशयः । ते-
भ्य उमापतिः प्राप, तस्माच्च शक्रः, ततोऽपि
भरद्वाजः, तत्सकाशात्तु हारीतः । स पुनः स्व-
शिष्येभ्यः प्राहोति पुरस्तात्सर्वं स्पष्टीकरिष्यामः।
अभिधेयाश्चेह ज्ञानक्रियायोगचर्याः । प्रयोजनं
त्वत्र तत्त्वज्ञप्तिः । तत्प्रयोजनमपि भुक्तिमुक्ती ।
परमेश्वरसद्भावप्रसाधकप्रमाणोपन्यासस्तद्बाध-
कनिराकरणं च यद्यपि तत्प्रणीतागमप्रामा-
ण्यसाधनाय प्रथममेवोपयुज्यते, तथापि शास्त्र-
कारेणैव अग्रे तद्विवेचितमतस्तत्रैव वक्ष्यामः ।
केवलमेतावदेवेह प्रतिजानीमहे । यदुक्तं
'आयुर्वेदाच्च गणितान्मन्त्रवादाच्च स्वरात् ।
रसोपनिषदाटोपादाप्तः स परिगृह्यते ॥'

१ अमुकौषधेनामुकरोगो नश्यति, -इत्यायुर्वेदेनेश्वरप्रणीतेन । गणितेन
सूर्यादिग्रहणज्ञानम् । मन्त्रवादात् मन्त्राभिजप्तपानीयादिताडनादिना भूतादि-
नाशः । स्वरात् गान्धर्वविद्यया मेघदीपाद्युत्पत्तिः । रसोपनिषदाटोपात् धातु-
वादात् सुवर्णाद्युत्पत्तिः-इत्यायुर्वेदादिना ईश्वरः सिद्धः ।

[Header] श्रीभट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । ९

इति, तच्चाप्तत्वं सा¹ञ्जनत्वादसर्वार्थदृशां दर्शना-
न्तरप्रणेतॄणां स्वस्वविषयमेव, नित्यनिर्मलनिर-
तिशयसर्वार्थज्ञानक्रियाशक्तेस्तु सर्वदा सर्वानु-
ग्रहप्रवृत्तस्य परमेश्वरत्वादेव सर्वाधिष्ठातुः सर्व-
विषयम् । एवं विविधविशेषणविशिष्टस्य वक्तु-
र्विप्रलम्भकत्वासंभवान्नाप्रामाण्यम् । एतच्च
यथावसरं वक्ष्यामः । तदेवमीदृग्रूपो भगवान्
आगमस्य कर्ता । आगमस्तु तं ज्ञापयति ।
अतश्च द्वयोरपि वि²सदृशक्रियत्वान्नात्रेतेरेतरा-
श्रयदोषः स्यात् । यथा कश्चिदेवं वक्ति देव-
दत्तोऽहमायात इति । तद्वाक्यश्रवणाच्च तद-
न्ये मन्यन्ते हन्त देवदत्तोऽयमायात इति ।
न चात्र देवदत्तस्य तद्वाक्यस्य चेतरेतराश्र-
यत्वं युक्तम् । ³तदुक्तेषु च दृष्टार्थेषु विष⁴भूतर-
सवादादिषु तदा⁵गमस्य फलवत्त्वमुपलभ्या-
दृष्टार्थस्यापि तच्छासनस्यावितथत्वमनुमीयते
इत्यलमनेन, प्रकृतमनुसरामः ॥ १ ॥

१ अविद्यावृत्तत्वात् । २ विजातीयक्रियत्वात् । ३ ईश्वरोक्तेषु । ४ गरु-
डादिमन्त्रा विषभूतादिनाशकाः । ५ ईश्वरागमस्य ।
२

१० मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।१
तदेवं हारीतमुनिः स्वशिष्याणां ज्ञानोप-
देशं प्रतिज्ञाय इन्द्रक्रमायातत्वं दर्शयितुमाह
नारायणाश्रमे पुण्ये
भरद्वाजादयो द्विजाः ।
तेपुः शिवं प्रतिष्ठाप्य
तदेकाहितमानसाः ॥ २ ॥
बदर्याश्रमनाम्नि विष्णोराश्रमे तदाश्रम-
त्वादेव पावने भरद्वाजप्रभृतयो मुनयस्तेपु-
रिति संबन्धः । भरद्वाजादीनामृषीणामद्वि-
जत्वप्रसिद्ध्यसंभवात् द्विजा इति विशेषणं वा-
गीश्वरीगर्भसंयोजनसंजननादिना कृतदीक्षा-
त्वेनोत्कर्षवत्त्वं न पुनरुपनीतत्वमात्रं स्मार्तं-
वद्विजशब्देनेष्टमदीक्षितानां तन्त्रादिश्रवणान-
धिकारात् प्रत्युत प्रत्यवायश्रुतेः । शिवं
प्रतिष्ठाप्येति लोहबाणलिङ्गादावाधारे सामा-
न्यमन्त्रादिना परमेश्वरप्रतिष्ठापनं परिकल्प्ये-
त्याशयः, अन्यथा यथावद्विदिततत्तद्विधानानां
पुरस्तात्प्रतिष्ठादिविषयस्य प्रश्नस्यानुपपत्तेः । त-
१ प्रथमं तु सामान्यमन्त्रविधिना शिवस्थापनं कृतं, तदुत्तरं विशेषप्रति-
ष्ठाजिज्ञासया विशेषप्रश्नानपि करिष्यन्ति ।

श्रीभट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । ११
स्मिन्नेवैकस्मिन्नाहितमेकाग्रीकृतं मानसं यैस्ते
तथाविधाः सन्तः तेपुः शिवाराधनलक्षणं तप-
श्चकुरित्यर्थः ॥ २ ॥
अथ तान्भावितान्मत्वा
कदाचित्त्रिदशाधिपः ।
तदाश्रमपदं भेजे
स्वयं तापसवेषभृत् ॥ ३ ॥
अनन्तरं च तान् भावितान् तत्रश्रद्धालून्
ज्ञात्वा कस्मिंश्चित्काले मुनिरूपधारी शक्रः त-
दीयमाश्रमं सिषेवे ॥ ३ ॥
ततश्च
स तैः संपूजितः पृष्ट्वा
तांश्च सर्वाननामयम् ।
प्रोवाच चोदनाधर्मः
किमर्थं नानुवर्त्यते ॥ ४ ॥
स इन्द्रस्तैर्भरद्वाजादिभिराश्रमसमुचिते-
नातिथिसत्कारेणाभ्यर्चितस्तान् भरद्वाजादीन्
प्रत्येकं कुशलं पृष्ट्वाब्रवीत् । किं तदित्यत आह
चोदनाधर्मः किमर्थं नानुवर्त्यत इति । चोद्-

१२ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।१
नेति क्रियायाः प्रवर्तकं १वचनमाहुः, तदा-
म्नातो धर्मः किमिति नानुष्ठीयते, चोद२नैव हि
धर्मे प्रमाणं प्रमाणमेव चोदना इत्येवमन्ययो-
गायोगव्यवच्छेदेन ततः प्रवर्तमानानामैहि-
कस्यामुत्रिकस्य च फलस्याविसंवादात् । तथा
चोक्तं
‘श्रुतिस्मृत्युदितं धर्ममनुतिष्ठन्हि मानवः ।
इह कीर्तिमवाप्नोति प्रेत्य चानुत्तमां गतिम्॥’(मनुस्मृ०२।९)
इति । तद्विपरीतं तु त्रयीबाह्यं लिङ्गाराधनादि
च यत्, तन्त्रयीबाह्यत्वादेव फल्गुप्रायम् । यदाह
भट्टः
‘तथातिक्रान्तवेदोक्तमर्यादाव्यवहारिणाम् ।
३संवादिष्वपि वाक्येषु नेष्यते मानहेतुता ॥’ (तं० वा० १।३)
मनुरपि
‘या वेदबाह्याः स्मृतयो याश्च काश्चित्कु४दृष्टयः ।
सर्वास्ता निष्फलाः प्रेत्य तमोभूता हि ताः स्मृताः ॥’
(१२।९५)
इत्येवं जैमिनिमतानुसारिणः ॥ ४ ॥
१ वचनं-विधिः । २ विशेष्यसंबद्धः एवकारः अन्ययोगं व्यवच्छिनत्ति ।
यथा पार्थ एव धनुर्धरः पार्थसदृशोऽन्यो धनुर्धरो नास्तीत्यर्थः । एवं
विशेषणसंबद्धः एवकारः अयोगं व्यवच्छिनत्ति । यथा शंखः पाण्डुर एव ।
तद्वदत्रापि चोदनैव हि प्रमाणं, प्रमाणमेव चोदनेति क्रमेण एवकारो विशेष्य-
विशेषणसंबद्धः अन्ययोगायोगौ व्यवच्छिनत्ति । ३ अवश्यभावित्वान्नास्तिका-
दिप्रणीतासंदिग्धार्थेष्वपि चैत्यवन्दनादिवाक्येषु । ४ चार्वाकादिप्रणीतग्रन्थाः ।

श्रीभट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । १३
तस्य वचः श्रुत्वा
त ऊचुर्नन्वयं धर्म-
श्चोदनाविहितो मुने ।
देवताराधनोपाय-
स्तपसाभीष्टसिद्धये ॥ ५ ॥
ते भरद्वाजादयः इन्द्रं तापसरूपत्वान्मु-
निशब्देनामन्त्र्य नन्विति प्रतिवचनमवोचन् ।
योऽयमस्माभिरभिहितो रुद्राख्यदेवताप्रसाद-
नोपायलक्षणो धर्मः तपसा समीहितसिद्ध्यर्थ-
मासेव्यते, स चोदनयैवाभिहितो व्यवस्था-
पितः । तथाहि चोदना नाम लिङ्-लोट्-
तव्यदादिशब्दव्यवस्थापितविधिनिषेधरूपय-
जनादिक्रियाप्रवर्तकवचनमभिधीयते । यथा
‘ज्योतिष्टोमेन यजेत स्वर्गकामः’ ‘न कलञ्जं
भक्षयेत्’ इत्यादि । तच्च मुख्यतया श्रौतं
धर्मरूपं तन्मूलत्वाच्च स्मार्तमपि । तथाचोक्तं
‘तस्मात् श्रुतिस्मृती एव प्रमाणं धर्मगोचरे।’ (तं० वा० १।३)
इति । तथा

१४ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।१
‘वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम् ।’
(मनुस्मृ० २।६)
इति ॥ ५ ॥
तदासतां तावदेवंविधाः श्रुत्यादिसदा-
गमार्थाविरोधिन्यः पौराणिक्यः संहिताः, अ-
न्याश्च काश्चन श्रुतयो यासामिदं तात्पर्यम् ।
यथा महाभारतादौ
‘ये भक्ता वरदं देवं शिवं रुद्रमुमापतिम् ।
इहलोके सुखं प्राप्य ते यान्ति परमां गतिम् ॥’
इति ।
‘सर्वरूपं भवं ज्ञात्वा लिङ्गे योऽर्चयति प्रभुम् ।
तस्मिन्नभ्यधिकां प्रीतिं करोति वृषभध्वजः ॥’
इति । तथा
‘आदित्या वसवो रुद्रा मुनयश्च महौजसः ।
विधिवल्लिङ्गमाराध्य पदमिष्टतमं गताः ॥’
इति । तथा
‘मृद्भस्मगोशकृत्पिष्टगुडखंडादिलिङ्गकम् ।
संपूजयन् प्रतिष्ठाप्य श्रद्धावानधिगच्छति ॥’
इति । तत्राप्रामाण्यमभ्युपगम्यापि ब्रूमः-
१ वेदविदां स्मृतिः मन्वादिः शीलमाचरणं च धर्ममूलं भवति । अखि-
लोऽपि वेदः । २ अर्चयन्तीति शेषः ।

श्रीभट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । १५
यदभिप्रायेणेदमभिधीयते भवद्भिः, स तावत्
श्रुत्यर्थ एव स्मर्यतां, तत्र हि
वेदेऽस्ति संहिता रौद्री
वाच्या रुद्रश्च देवता ।
सान्निध्यकरणेऽप्यस्मि-
न्विहितः काल्पिको विधिः ॥६॥
रुद्रो देवतास्या इति रौद्री संहिता ऋ-
ग्यजुःसामलक्षणे चाथर्वणे च वेदेऽस्ति ।
यजुर्वेदे हि रुद्रैकादशिनी संहिता श्रूयते, यस्यां
भगवन्तो रुद्राः सर्वाभिप्रेतसाधकाः पठ्यन्ते ।
ऋग्वेदेऽपि
'त्रियम्बकं यजामहे' ( ७।५९।१२ )
'इमा रुद्राय तवसे कपर्दिने' ( १।११४।१ )
'इमा रुद्राय स्थिरधन्वने गिरः' ( ७।४६।१ )
इत्यादिका ऋग्विधानाम्नातास्तत्तद्विशिष्टविधा-
नफला विद्यन्त एव । सामवेदेऽप्यस्ति । श्रू-
यते हि साम्नां विधाने
'आ वो राजा तद्वो वर्ग आज्यदोहानि देवव्रतानि चैषा
रौद्री नाम संहितैतां प्रयुञ्जानो रुद्रं प्रीणाति' ( १।४।१६ )
इति । एवमाथर्वणेऽपि रुद्राराधनविधयः

१६ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ ११
तन्मन्त्रसंहिताश्च संभवन्ति । न च केवलं संहि-
तामात्रमेवास्ति । तत्र तत्र रुद्र एव देवता
वाच्यरूपतया श्रूयते, यमुद्दिश्य
‘एष ते रुद्र भागः सह स्वस्राम्बिकया तं जुषस्व स्वाहा’
( क० शा० ९।७ )
इति श्रुतिः । नचैतावत्, यावत्काल्पिक इति .
कल्पो वेदाङ्गं, तदुक्तो विधिः भगवतः सांनि-
ध्यकल्पनाय श्रूयते । तथाहि काठके सूत्रप-
रिशिष्टीये रुद्रकल्पे
‘त्रिषवणमुदकोपस्पर्शनम्’
इत्युक्त्वोक्तं
‘दर्भेष्वासीनो दर्भमुष्टिं धारयमाणो
रक्षोभ्योप्यविज्ञेयो भवति, शाकयावकपयोभैक्ष-
भक्षः षड्भिर्मासैः प्रत्यक्षीभवन्तं भगवन्तं पश्यति ।’
इति । एवं च श्रद्दधानमनसां जैमीनीयच्छा-
याश्रयिणामपि चोदनाप्रदर्शितोऽयमस्तीव प्र-
सिद्धः पन्थाः, किं पुनः परमेश्वरप्रकाशनवि-
हतमहामोहतमिरतया विस्पष्टदृष्टीनामन्ये-
षाम् ॥ ६ ॥

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । १७
इत्युक्तेऽपि परं भावं
जिज्ञासुः प्रहसन्प्रभुः ।
तानाह मिथ्या ज्ञानं वः
शब्दमात्रं हि देवता ॥ ७ ॥
एवमपि कथिते तदीयं भक्तिप्रकर्षं ज्ञातु-
मिच्छुरिन्द्रत्वेन परमैश्वर्ययोगात् प्रभुः प्रभव-
नशीलः स तान् मुनीन् सस्मितमाह । किं
तत्। मिथ्या ज्ञानं वः, युष्माकं संबन्धि यदेत-
ल्लिङ्गार्चनादिशिवाराधनप्रतिपादकं ज्ञानं शास्त्रं,
तन्मिथ्या न सत्यं तत्प्रणेतृतथाविधदेवतानु-
पपत्तेः । यतः कर्मानुष्ठानादेव फलं, न देव-
तातः । शब्दमात्रं हि देवता । न खलु वयं
प्रत्यक्षेतरप्रमाणापह्नवप्रवृत्तदुराचारचार्वाकवद्-
संभवमेव देवतायाः प्रतिपद्यामहे । किं तर्हि ।
विद्यत एव देवता, सा तु शब्दान्नातिरिच्यते,
अपितु अयोगोलकवह्निवदनुपलभ्यमानवा-
च्यार्थपृथग्भावः शब्द एव तेषु तेषु क्रिया-
विशेषेषु अङ्गभावं गच्छन् यागसंप्रदानदेवता-
विशेषाख्यां लभते । तदुक्तं
३

१८ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।१
‘अविनिर्भिन्नशब्दार्थं ध्यायेदोङ्कारमीश्वरम् ।’
इति । नचात्र कश्चिदेक एव विश्वेशितास्तीति
नियमः प्रतिज्ञातुं शक्यः अनेकाकारसुप्रसि-
द्धबहुतरदेवताविशेषश्रवणात् । तच्चेदमनुप-
ममहिम्नः शब्दरूपस्यैवं विजृम्भितं-यदेकमपि
सत् तत्तद्देवताविशेषप्रतीतिहेतुतामात्मप्रती-
तिहेतुतां चाभ्येति । तथैव श्रुतिः
‘इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमाहुरथो दिव्यः स सुपर्णो गरु-
त्मान् । एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्त्यग्निं यमं मातरि-
श्वानमाहुः ।’ ( ऋ० १।१६४।४६ )
इति । तत्संस्थितमेतच्छब्दात्मिका देव-
तेति ॥ ७ ॥
एवमन्वयेनाभिधाय, व्यतिरेकेणामुमेवार्थं
द्रढयितुमाह
शब्देतरत्वे युगप-
द्भिन्नदेशेषु यष्टृषु ।
न सा प्रयाति सांनिध्यं
मूर्तत्वादस्मदादिवत् ॥ ८ ॥
शब्दव्यतिरिक्ता हि यदि देवता विद्यते, किं

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपैते । १९
विग्रहवती अविग्रहा उभयरूपानुभयरूपा वा ।
अनुभयरूपत्वे विरुद्धधर्माध्यासः स्वसिद्धान्त-
विरुद्धानेकान्तवादाभ्युपगमः व्यस्तपक्षद्वयो-
द्भावितदोषप्रसङ्गश्च । अविग्रहत्वे शब्देनैव
किमपराद्धम्। विग्रहवत्त्वे तु भिन्नदेशावस्थितेषु
युगपत्प्रारब्धयागेषु यज्वसु मूर्तत्वात्तस्याः सां-
निध्यानुपपत्तिः । ननु मूर्तत्वे सत्यपि सांनिध्यं
परस्परविदूरदेशस्थोपस्थातृजनोपहृतसपर्ययो-
रर्केन्दुबिम्बयोर्दृष्टमित्यनैकान्तिकं मूर्तत्वम् ।
नानैकान्तिकमर्केन्दुबिम्बयोः स्वप्रभाभास्वरयो-
रुच्चतरत्वेन सकलदेशोपलक्ष्यस्थानमात्रस्थयो-
र्बहुजनोपलम्भयोग्यदेशावस्थानमेव सांनिध्यं
भवतां प्रतिभाति न वास्तवम् । तथाचात्युत्तु-
ङ्गरङ्गोत्सङ्गवर्तिनी नर्तकी विदूरदेशवर्तिभिर्भू-
योभिः प्रेक्षकैः प्रेक्ष्यमाणा नैकैकं प्रति प्रा-
१ उपस्थातृजनैरुपहृता सपर्या ययोस्तौ तयोः । २ इन्द्रादिः सकलदे-
शासन्निहितः मूर्तत्वात् घटादिवत् इत्यत्र मूर्तत्वं सोपाधिको हेतुः ।
तथाहि प्रकृतेऽनीश्वरत्वमुपाधिः । स साध्यरूपसकलदेशासन्निहितस्य
व्यापकोऽस्ति । यत्र यत्र सकलदेशासन्निहितत्वं, तत्र तत्र घटादावनी-
श्वरत्वमिति साध्यव्यापकत्वम्, यत्र यत्र मूर्तत्वं तत्र तत्राणिमादिष्वीश्वरत्वं
नास्तीति । योगिनि मूर्तत्वमस्ति परंतु अनीशत्वं नास्तीति साधनाव्यापक-
त्वमिति ।

२० मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।१

काम्यशक्त्या सान्निध्यं भजते। तस्मात्समकाल-
मनेकगृहभोजनोपनिमन्त्रितानां यथास्माकमने-
कगृहभोजनं न दृष्टमेवं देवतायास्तुल्यकालं
भिन्नदेशस्थयागसांनिध्यं मूर्तत्वान्न संभाव्य-
मिति शब्दमात्रत्वमेवास्याः साधीयः ॥ ८ ॥
किंच
न च तत्साधकं किंचि-
त्प्रमाणं भात्यबाधितम् ।
न किल तथाविधव्यत्यय¹दशाविरहितपरम-
परोक्षवपुषः प्रकृष्टातिशयैश्वर्योपपन्नज्ञानानन्त-
महिम्नो देवताविशेषस्य साधकं किमपि प्रमाणं
प्रतिभाति । तथाहि अपरोक्षत्वेन सकलप्र-
माणज्येष्ठस्य प्रत्यक्षस्य तावन्नासौ गोचरः ।
न ह्यतीन्द्रियविषयग्रहणक्षमत्वं प्रत्यक्षस्य सं-
भवति । अथ व्यवहितविप्रकृष्टार्थविषयं योगि-
प्रत्यक्षं तत्सत्तानिश्चायकमिति चेत्, तन्न यस्मा-
दस्मदाद्यतीन्द्रियार्थदर्शिनो योगिनः सूक्ष्मा-
दिविषयस्तत्प्रत्यक्षं, तेन चेशः साक्षात्क्रियते

१ नाशदशारहितस्येत्यर्थः ।

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । २१
इत्येतत्सर्वमनुपपन्नं प्रमाणाभावात् । अतीन्द्रि-
योऽतीन्द्रियार्थदर्शी च कश्चित्साधयितुमिष्ट-
स्तस्य तथाविधपुरुषप्रत्यक्षेणासिद्धेन साधनं
प्रामाणिकस्यापि भवतः किमिति न त्रपावहम्।
नन्वस्त्यत्रानुपहतसामर्थ्यमनुमानं, तथाहि ज-
गदिदमुर्वीपर्वतसरित्समुद्रादि धर्मि कार्यमिति
साध्यो धर्मः, सावयवत्वात्, यद्यत्सावयवं तत्त-
त्कार्यं यथा वलभिप्राकारपुष्करिण्यादि । वि-
पक्षव्यावृत्तश्चायं हेतुर्यत्र किलात्मादौ कार्यत्वं
नास्ति, तत्र सावयवत्वमपि नास्तीति । न
चास्य हेतोरीश्वरशरीरेणानैकान्तिकत्वं यथा-
हुर्जैमिनीयाः
'अनेकान्तश्च हेतुस्ते तच्छरीरादिना भवेत् ।' (श्लो० वा०)
इति । तस्यापि तदिच्छाकार्यत्वेन अस्माभि-
रिष्यमाणत्वादिति । सिद्धे च जगतः कार्यत्वे-
ऽपि यद्यत्कार्यं, तत्तद्विशिष्टज्ञानक्रियोपपन्नकर्तृ-
काविनाभावि घटपटादिवत् । कार्यं चेदं
जगत् । तस्मादिदमपि निरतिशयज्ञत्वकर्तृत्व-
१ अतीन्द्रियस्यातीन्द्रियार्थदर्शिनश्च । २ नचेत्यस्य इतिपदेन सहान्वयः ।
३ मया किं वक्तव्यं, जैमिनीया अपि तद्धेतुं दूषयन्ति । ४ शरीरस्यापि ।

२२ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।१
संपन्नं निर्मातारं गमयति । यश्चात्र निर्माता,
स कः । ईश्वर इति । किमेतन्न प्रमाणं भवेत् ।
एतद्यद्यबाधितं स्यात् यावता परमाण्विन्द्रि-
यादेर्जगद्भागस्यासिद्धं सावयवत्वमिति भा-
गासिद्धोऽयं हेतुः । १परमाणूनामाचैतन्ये सति
अनेकत्वाद्२घटादिवत् कार्यत्वमव्यभिचारि इति
किल भवतामभ्युपगमः । यदप्येतत् दृष्टान्ती-
कृतं वलभिप्राकार३पुष्करिण्यादि, तद्गतमुपादा-
नसहकारिकारणायानुगुण्यवैगुण्यात् निर्वृत्तस-
दसत्संनिवेशं सावयवत्वम् । तदन्यदेव तत्त-
त्संनिवेशसदृशम् । इतरदेव हि महीमही-
धरादिगतं सावयैवत्वं, वस्तुसादृश्यावलम्बन-
पूर्वव्याप्तिदर्शनाहितसंस्कारा च तदनुगुण४सा-
ध्यसाधनार्थं प्रामाणिकमिति प्रवर्तत इति
युक्तं, न पुनः सावयवत्वशब्दमात्रसामान्या-
श्रयेण । यदाह धर्मकीर्तिः
१ परमाणवः कार्याणि अचेतनत्वे सति अनेकत्वात् । २ तडागादि ।
३ वलभिप्राकारपुष्करिण्यादिगतं सावयवत्वं समीचीनासमीचीनतत्तत्तक्षादिक-
र्तृकं कृत्रिमम् । महीमहीधरादिगतं सावयवत्वं त्वकृत्रिमम् । परिणामि
सावयवमिति दृष्टान्तासिद्धिः । ४ यादृशं साध्यं यादृशं च साधकं, तादृश्ये-
वानुमितिः प्रामाणिकी ।