मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

10 MĀNASĀRA
15. Grammatically it is necessary to read either गन्ध in the accusa-
tive plural or स्पृश् in the instrumental plural, the former being
certainly better. रस would be more grammatical than रसा ।
16. (1) As the line stands, परीक्ष्य, without any connection with a
nominative, is grammatically a bad form.
(2) I. सुभूमौ ।
17. B. भूतिः रसा; the second असौ is apparently for एभिः or आभिः ।
19. I. J. तदुम्बर; J. प्रणव ।
21. (1) I. J. विस्तारः । (2) I. J. अष्टा; if the reading विस्तारः be preserved,
we must read समाधिक्यः, but this construction does not bear a satisfactory
meaning. We would read विस्तारादष्टसमाधिक्यं दैर्ध्यं ; compare line 24 below.
J. leaves out the lines 19-21, and B. 19-22.
22. I J. आदिक; the emendation is suggested by the other Mss.
compare line 20 above.
23. महि is not intended to be read in the neuter because the
adjective सम्यक्प्रदा is read in the feminine ; but the other adjectives are
read in the neuter.
24. (1) I. मादिकायामपितयेत् । (2) A. युक्त । It should be noticed that
the rules of grammar are outrageously violated in this line.
25. B. अनवद्यरसा ।
26. (1) I. पखे । (2) A. महि for मही. The neuter adjectives qualifying
feminine noun in lines 25, 26 as in 21—24, if not in 18—20 and 27-29,
should be noticed.
27. J. मायतमाधिकम् ।
28. I. रविम् for रसम् ।
29. I. दस्तु for वस्तु ।
30. This line seems to be out of place here.
34. (1) I. J. विजां for विशां; the mistake seems due to the careless-
ness of the copyists.
(2) I. शूद्रैः for शूद्राणां seems to have been prompted by the
desire of preserving the metre.
(3) B. प्रागुक्तञ्चशोभयेत्

CRITICAL NOTES 11
CHAPTER IV

1. The contents of the chapter necessitate the emendation ;
   there seems to be a confusion between this line and first line of next
   chapter.
2. I. J. चायतं for जायते ; the emendation is suggested by the other
   Mss.
3. (1) I. वनुरङ्ग ।
   (2) I. द्विरतं, J. द्विरदं ।
   (3) I. वीखोण्डारतं for साकरङ्गु । B. D. साकार ; A. F. सागर ।
4. B. D. किंचित्पूर्णे गजादिभिः ।
5. I. याह्ये for धान्यै; the emendation is suggested by all other Mss.
6. I. सं······स्पना for संस्पर्शना ।
7. A. F. J. सेशोकः । प्रशोक is the usual form.
8. (1) I. J. A. सूत apparently for चूत । (2) A. F. B. D. षट्

in line 30:
In line 33: "33. B. D. खलं नामानभिपश्चात् कृति च शूर्पलक्षणं ।"
'ख' in 'खलं' has a round top-left, goes down, connects to 'व' shape.
In line 30: "कोखेषु" has the exact same 'ख'! So it is indeed "कोखेषु"!

Let's check line 31:
"31. I. J. शील, A. F. B. D. शिव for शाल suggested by the other Mss."
Yes, "शील", "शिव for शाल".

Line 32:
"32. I. मक for मर्कट ।"
Yes, "I. मक for मर्कट ।"

Line 33:
"33. B. D. खलं नामानभिपश्चात् कृति च शूर्पलक्षणं ।"
Wait, let's check:
"खलं" - 'ख', 'ल' with anusvara.
"नामानभिपश्चात्" - 'ना', 'मा', 'न', 'भि', 'प', 'श्चा', 'त्'.
"कृति" - 'कृ', 'ति'.
"च" - 'च'.
"शूर्पलक्षणं" - 'शू' with repha? No, 'शू' with repha is 'शूर्'. Then 'प', 'ल', 'क्ष', 'णं

CRITICAL NOTES : CHAPTER IV 13
36. A. F. स्यं निर्जेता, I.J. वस्तु रेव स्यानोजिता भवेत् for विधानं तदेवं स्याद्दुर्जि-
तम् (suggested by B. D.) whereof ऊर्जित is obviously an incorrect
form for वर्जित ।
37. A. F. B. D. विवं च । It would have been more appropriate if
this line could be read before the preceding one.
38. (1) I. J. वास्तोल्ह्ये । (2) B. D. महत् । (3) I. J. च for यः ।
39. B. D. तदुच्छ्रस्य नियात्तस्याद्विजशकाहरा ; the second half of this line
remains more or less obscure.
40. (1) A. F. स्यंभि । (2) I. has a lacuna for बहु, which is supplied
by all other Mss. B. D. न्यमि सादरवस्था स्वर्णी निबहुरसयहु ।
41. (1) A. F. विव, B. D. तिव for बीज । (2) A. F. वृतैः

गोमन्धो or गोमन्थो? Look at 'थ': 'थ' has a loop. But 'ध' also has a loop in some fonts. However, look at 'रोमंदाद्गार': here there is anusvara and 'द' = रोमंदाद्गार, or रोमंथाद्गार? Ruminating is romantho/romantha (रोमन्थ)!
Ah! 'रोमन्थ' = chewing the cud / rumination!
So is it 'गोमन्थो रोमंथाद्गार' or is the text corrupt in MS and printed as:
Look at the characters:
In 'गोमन्धो' / 'गोमन्थो':
Wait, look at 'रोमंदाद्गार' vs 'रोमदोद्गार':
Wait, in 'रोमदोद्गार', it's definitely 'दोद्गार' (द + ो + द + ् + ग + ा + र = दोद्गार)!
And before it: 'रोमं' then 'दाद्गार' or 'दोद्गार'?
Wait! Look at the letter in 'रोमंदाद्गार':
र, ो = रो
म, ं = मं
द, ो / द, ा ? Look at the top: it has a stroke: 'दो' or 'दा'?
Wait, look at: 'रोमंदोद्गार'? No, there is an 'ा' and no 'े' on the bar? Wait, the letter after 'मं' has: 'द' +

CRITICAL NOTES : CHAPTER V 15
16. B. नवश्वोरससहकांतदैश्च ।
17. B. विथै for विथवैः ।
18. B. दित्सतिस्पते, A. C. F. द्विति''''स्विते ।
20. (1) B. ख्यापनं ; A. C. F. खनितं । (2) A. C. F. वास्तु, B. खुपस्सुध्य ।
(3) A. B. C. F. विधिः ।
21. (1) B. चतुरस्रं । (2) A. B. C. F. तुपरितो ।
22. (1) B. पदंतु, A. C. F. तः for परितः । (2) B. निक्षिप्य । (3) A. B. C. F.
चोच्छ्रिं, evidently for चोच्छ्रितम्; I. J. योथ्र्यं ।
23. (1) B. पूर्वं for पूजयित्वा । (2) A. C. F. प्रखत्वा । (3) B. कृपवादिकां,
A. B. C. कृपचांबिकां ।
24. (1) B. नव for सर्वं । (2) A. C. F. रक्ते for रत्न ।
25. B. पूजयित्वा यथान्यास्यं समान्तां सुव्रतस्सुधोः ।
26. (1) A. C. F. नियुतं । (2) B. मनः ।
27. (1) B. प्रांचस्व, A. C. F. प्राचीत्वरिक्ति, I. प्रचि; the emended form
प्राची is suggested by J. A. C. F. (2) J. मूले ।
Before line 28, J. I. have मध्यमं मन्त्रि, two words of a line, which are
unconnected and not found in any other Mss.]
28. B. थापमंत्रैरक्षतानि वस्त्रवान्यच्यनैरपि । A. F. त्यंत्रं मंत्र इहश्शोधि विवर्धस्क
धान्यैरपि ।
29. (1) A. F. भवते, B. भुवते, I. J. भूयते probably for भूतये; but none
gives a suitable sense. (2) B. तुनां for नमः ।
30. (1) B. कृत्वा धूप ।
(2) B. भ्रमेत, I. J. क्रमे, for क्रमेत् suggested by A. F.
31. B. परीक्ष्यं तु कूपदं परितस्सुधोः; A. C. F. परिक्षेतकूप''''ष्ष्वतिः शुचिः ।
परीक्ष्येमं is an imposible form; perhaps it was intended to be परीक्ष्यं (1st
sing. विधिलिङ् ), which, however, does not suit the context.
32. (1) B. गृहं तं, A. F. ग्रहन्नं । (2) B. ते for वै ।
33. B. किंचिद् विनाशनम् ।
34. (1) I. J. मृदा, A. F. मृगा for मृदा । (2) B. वर्तते शुभे, A. F. दामतिः
for गर्ते पूरिते ।
35 B. समं च मृदाहीनां चोत्तमां मुच्चसाटिका ।
(1) A. F. हीना । (2) A. F. चोत्तमाञ्चवचाधिका, I. J. चोक्तमम्तुश्च दा
for चोत्तमा च चाधिका suggested by the other Mss.

16 MĀNASĀRA
36. (1) B. प्रोक्ष्य कर्तं । (2) A. B. F. चरोत्पलं for चरोत्तरम् ।
37. (1) B. निभा for समा । (2) B. न्वितयैः ।
Between lines 37 and 38, B. reads इति मानसार वास्तुशास्त्रे पंचमोऽध्यायः .
39. A. B. F. इवेतं च ।
41. (1) I. J. एकस्या । (2) B. समं कार्यं for वयोसाङ्ख्यै ।
42. (1) B. अथो, A. F. अथो । (2) B. भिन्न for यति । (3) A. F. B. D.
विपरीतं तु, I. J. वर्जितं, which may be the mistaken form for वर्जितं ।
I. J. leave out the next three lines, which have been preserved by
all other Mss.
43. B. वेशनं for योननं ।
44. B. दुष्ट, दुष्टावजं, F. विद्धर ।
45. A. C. F. वमपूरेवं for बलहीनं च ।
46. (1) B. भिन्न, A. F. चिह्न for क्लिन्न । (2) I. J. मदं for भग्नदन्तं । । (3) I. J.
परिवर्जयेत् for वर्जयेत् ।
48. A. B. F. पावर्त्त for पावह्र ।
49. (1) B. यद्यं । (2) A. F. चाश्रुतकरणे नमः, I. J. चाश्रि युतेकप्राः for the
last expression.
50. (1) H. F. घनध्यांतं, I. J. अनस्थान्, neither of these expressions
occurs in dictionaries; B. चासनं । (2) I. J. च लक्षणं for the last expression.
51. B. शृंगाकर्णायैंचादि वानकं ।
B. omits the next three lines.
52. (1) I. J. पालपट्टू for फालपट्टं sugested by A. C. F. (2) I.
कनस्वो for कनकैरचा sugested by A. F. J.
53. A. F. चनंगां for चनस्वा or घनस्वान्; both are obscure.
54. (1) I. अन्वकं for अन्यनं suggested by A. C. F. J.
(2) J. वासजम्, A. F. पासनं for वासितम् ।
55. (1) B. शिल्पि प्रेक्ष्य for विद्वाग्वक्ष्ये । (2) I. J. वद्धिद्वान् ।
56. (1) B. वक्षां च for खादिरं चैव । (2) B. निम्नं । (3) A. F. सकलं ।
57. (1) A. F. सरक्तं । (2) A. F. क्षीरिणां ।
58. (1) A. F. पादत्यर्थं, B. पादाद्यर्थं । (2) J. मेयवा for मेव च ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER V 17
59. (1) I. ष्कंच for ष्पञ्च । (2) A. F. मुप for मूल। (3) I. A. F. विस्मृ,
B. विष्ट for विस्तु ।
60. J. किञ्चिद्विक, I. कञ्चिच्छिकं, A. B. F. किंचिद्वक्रं for किञ्चिद्वक्रं ।
61. (1) J. तन्मूलमष्टकं, B. मष्टास्रकं, A. F. मष्टक चार्थे । (2) B. पत्रं ।
62. (1) B. घंतर, A. F. याम for मूले । (2) B. पूजयेत् ।
63. (1) I. A. F. B. दंड । (2) B. त्रिस्तं, I. त्रिदण्डं । (3) A. B. F. तारं ।
64. A. F. शशां, B. शतां for शरा ।
65. (1) अपास्त for अथवा । (2) A. B. C. F. पाद for सपाद ।
67. (1) B. घचं, A. F. ध्यार्धं । (2) I. युत्या, B. युक्तं for युक्त्या suggested
by J.
68. B. विशालस्य for विशेषेण ।
69. I. ष्कंच for ष्पञ्च ।
70. I. उत्से (ध्ये) द्विमात्रं for उत्सेधं द्वित्रिमात्रं suggested by J.
71. I. प्रथ कौलौ तत्र तुषौ for प्रत्यक्कीलं तत्र कुशै suggested by J.
72. I. प्रशस्यते for प्रकल्पयेत् ।
73. (1) I. ष्कंच for ष्पञ्च । (2) B. रुद्रपाद for मध्यपट्ट ।
74. (1) J. अङ्गुलि । (2) B. मेववा ।
75. (1) B. तु भाग, I. तरंग for युग suggested by J. (2) A. F. स्नानच योजयेत् ।
76. B. मग्र द्वयाभ्यद्वैत द्वयं द्वारकं, J. पंश्च द्वयोराश्वित्वेनद्वन बन्धात्मकं, A. F.
प्रच्छ द्वयोश्छिद्रैर्नेध्वबंधार्थ कं ।
77. (1) I. मस्यो, J. A. F. मध्या for मध्ये suggested by B. (2) J. B.
द्वयो । (3) I. चा for चापि ।
79. (1) I. घनस्वं, J. अध्व for घनङ्गाहै, A. F. omit this.
(2) B. अलंक्रुतौ ।
80. (1) B. पञ्चागं । (2) B. भूषयेत् । (3) I. चित्पेष्व for शिल्पो श्वेत suggested
by J. A. F., B. शिल्पिरा । (4) I. J. वत् for वान् suggested by B.
81. I. तु वलिवन्धं चयं बुधौ, B. नृचक बिंदिद्ययं बुधः for तत् बलोवर्दद्वयं बुधः
suggested by J. A. C. F.
82. B. परांतं for पितामहम् ।
83. I. A. C. F. वाचकम् for वाचनम् suggested by J. स्वस्तिवाचन is the
technical and usual form; see note under the Translation.
2

18 MĀNASĀRA
85. (1) A. omits the first word, I. F. त्रिमयं for त्रिधा suggested by
J. The former word in the latter sense, i. e. to imply three times, is
not generally used. B. तेभ्योऽपि दक्षिणं दद्यात् । (2) B. वर्जयेत् ।
Between lines 86 and 87, the lines 22 to 25 of the next chapter are
repeated in I. through some confusion.
87. (1) A. F. अधिकरण, B. अघर्षण । (2) B. स्थपतिभ्यो, which seems to
be the proper form.
89. I. leaves out कुर्यात् ।
90. A. C. F. have a lacuna, B. तान्य for त्तादि ।
91. A. C. F. रेवकषंख, B. लयावास्तुखवं for the second pāda. It should
be noticed that this last line of the chapter does not complete the
verse.
Colophon:—I. परिग्रह for संग्रहनाम । suggested by the other Mss.
The contents of the chapter necessitate the emendation; there
seems to be a confusion between the titles of this chapter and of the
preceding one.

CRITICAL NOTES 19
CHAPTER VI
2. (1) B. J. leave out तु after काले । (2) A. F. शंकुस्थापनमेव वा ।
4. (1) J. यथवा for यथा । (2) I. कृष्णमे, A. F. पक्षमे for पक्षे suggested
by J.
(3) I. A. F. शुभमे, B. इत्येवं तु for शुभतमे suggested by J.
5. B. मायाममा for मावास्यां ।
6. (1) J. हून, B. न्हे, A. F. न्हं for ह्लात् । (2) I. स्मित for स्थित ।
7. (1) I. स्नपनात् for स्थापनात् । (2) B. सर्वधान्यानि निक्षिपेत् for the
second half of the line.
8. (1) B. प्राप्त्म for प्राप्त । (2) B. रशं for रश्मं । (3) I. समं तथा for
समन्ततः, suggested by J. and other Mss.
9. A. F. विपतः सलिलस्थितं, B. चतुरस्रखनस्तलं ।
10. (1) B. माला । (2) B. शाखे ।
11. J. निन्दुर्क, B. तुम्बललिश्चिपं ।
13. (1) A. F. शतल्वावायाम तुस्तं । (2) B. त्रिहस्तं ।
15. (1) B. निवृत्तं । (2) I. J. निर्भूखं । (3) I. चित्र for कुत्र suggested by J.
16. B. प्रचक्षते ।
The strict grammar would require the reading शङ्कु ।
17. (1) A. F. नार for तारं । (2) A. C. F. शरांकुशं ।
18. J. वसेयेत् ।
19. A. J. कन्यास्रं, F. अन्याण, B. कन्यस्तं द्वादशायामं ।
20. A. F. त्रयं, I. J. त्रिय, B. त्रय; we have kept the last form, though
it is not sanctioned by usage as a first member of the compound. In
this sense the form like लोकत्रय is generally used.
21. (1) A. F. नामि, B. नाम । (2) B. नचां ।
B. omits the next four lines 22 to 25.
23. J. तत्त्वज्ञा, I. बिन्दुतासंज्ञा ।
24. A. B. F. मापयेत् ।
25. I. ततः for तकम् suggested by J. and other Mss.

20 MĀNASĀBA
26. Like शास्त्रवित्, शिल्पवित् would be the more usual form.
27. J. पूर्वादि ।
28. B. मतंद्वितः for त्यजेत्ततः ।
The word बिन्दु is usualy masculine; the correct form should,
therefore, be बिन्दुम् ।
29–30. I. reads छायया after षड्, and it is preceded by चायाम
which implies almost the same idea as छायया । Though the mean-
ing of the verse is more or less obscure, the reading चाधिक्य in place of
छायया, suggested by J. and other Mss., is preferable.
(1) J. शन त्रव, A. F. नवम for त्रप ।
The first portion of line 30 is taken from J. in place of which I.
reads तस्यां नवनवच्छायां, which does not seem to be a better reading. The
further justification of reading त्रपच्छाया here lies in the fact that the
details of त्रपच्छाया are described in the lines immediately following.
(2) I. J. प्राचीन, A. F. प्राची for प्राचीं suggested by B.
31. I. यह, J. प्रव for त्रप । (2) J. छाया, B. मासादौ यावन्माय ।
36. I. A. F. दक्षेचोक्ता, J. दक्षिचोक्ता, B. दक्षेचैका, for दक्षिणे चोक्ता sug-
gested by the other Mss.
37. I. यत्सूत्रं, B. तयाशुद्धं for यच्छुद्धं suggested by J. A. F.
38. I. चोत्तरतो दिशि for दक्षिणतो भवेत्, and leaves out the next
line, which is necessary.
39. J. reads छायाटोत्तरे, which is apparently a mistake for चोत्तरतो,
due to the carelessness of the copyist.
40. (1) I. यादिमुखे, J. याभि मुखे । (2) For वामे वामं न्यवेद्यते, B. धावा
मान्यवेरके, A. F. प्रत्यच्छायाम यामन्यमन्यते ।
41. (1) I. A. F. नित्या for नीत्वा suggested by J. B. (2) I. दाने for
धामा suggested by J.
42. (1) I. भवद्वययन् for त्रपच्छायां । (2) I. शिखि ।
A. leaves out the next two lines 43, 44.
48. (1) B. F. नौथौं for नीत्वा । (2) J. तात्परतो, I. चोत्तरता for चोत्तरतो ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER VI 21
44. (1) F. इत, B. मान for मोन । (2) I. पुरिक्तो for पुरतो । (3) B. F. मेनवः
for मेव च ।
45. (1) I. सोमे, B. स्यात्, A. F. सौम्य । (2) J. I. तस्या ।
46. B. प्रह्लासने स्तन्यं ।
47. J. वनि, A. B. C. F. पति for प्रवचि ।
48. (1) B. मानानां । (2) J. A. B. F. दिवसेषु । A. F. have a lacuna
for the last word.
49. (1) I. युश्च धान, B. अवताया, A. F. युष्ट···च्छाया for यपरूच्छायां
suggested by J. (2) A. F. रोचते ।
50. (1) The ungrammatical combination, प्रथमे पङ्कौ, should be
noticed. (2) J. विवर्जयेत्, which form is more usually used to express the
sense.
A. F. omit the next 6 lines.
51. (1) I. मध्यदेशे दिनं । (2) J. चान्य, B. चांन्य । (3) I. अङ्गुली ।
52. J. वृषभे प्रथमे पंक्ति चांगुलं च विवर्जयेत्, B. प्रथमे देशके ।
53. (1) I. has a lacuna after चै । (2) B. दशकं । (3) J. त्यज्यक्वायपङ्कया
द्वयाङ्गुलम् ।
54. (1) J. दिवसे दशके । (2) B. सं for त्वङ् ।
55. I. has a lacuna after वह्नि ।
56. J. प्रथमे पङ्कि चतुरङ्गुलकं त्यजेत् ।
57. J. पङ्किद्वयङ्गुल्यं चान्यपङ्कि द्वयाङ्गुलम् ।
59. A. सिंहराशौ निर्दिष्टंकं whereof F. omits the second word.
60. (1) A. F. वर्जौ for पङ्कौ । (2) B. नवां for विना ।
62. A. F. वर्जौ for पङ्कौ । For द्वयाङ्गुल compare the form त्रयाङ्गुल
under line 20, chapter V. The mistake is often repeated.
64. B. पाद for वेद ।
65. B. चादि दशके वर्जयेत् for प्रथमे पङ्कौ दिवसे ।
67. A. F. चांगुलं द्वयङ्गुलं ।
68. A. F. विसर्जयेत्, B. त्यजेत् ।
70. I. J. भवेत् for बुधः suggested by the other Mss.
72. B. कुंमादौ ।
75. B. मध्ये दशदिने चैव ।

22 MĀNASĀRA
In place of lines 58 to 76 J. reads the following :—
श्रवणे प्रथमे पङ्कि द्व्यङ्गुलं च त्यजेत् बुधः ।
मध्ये पङ्किश्चमेकं वा अन्त्यपङ्कि विनाङ्गुलम् ।
कन्या च प्रथमे पङ्कि वर्जयेत् द्व्यङ्गुलं तथा ।
मध्यपङ्किश्चमेकांशमन्यत्पङ्कि द्वयाङ्गुलम् ।
तुला प्रथम पङ्किश्च द्व्यङ्गुलं च त्यजेत्बुधः ।
मध्ये पङ्कि त्रियङ्गुल्यं चान्त्ये तु चतुरङ्गुलम् ।
वृश्चिमे प्रथमे पङ्क्त्या त्यजेद्वा चतुरङ्गुलं ।
मध्ये पञ्चाङ्गुलं त्यज्य.....जेत् षडङ्गुलम् ।
धनुः प्रथम षडङ्गुल्य मध्ये सप्ताङ्गुलं त्यजेत् ।
अन्त्ये अष्टाङ्गुलं त्यज्य मकरे प्रथमेष्टकम् ।
मध्ये सप्ताङ्गुलं त्यज्य चान्त्यपङ्किषडङ्गुलम् ।
कुम्भ च प्रथमे चाष्टे मध्यपङ्कि शराङ्गुलम् ।
अन्त्यपङ्किस्तु वेदांशं मीने च प्रथमे चतु ।
मध्यपङ्कि त्र्ययङ्गुल्यं चान्त्यपङ्कि द्वयङ्गुलम् ।
77. (1) I. अवद्छादा for अपच्छाया(यां) suggested by J. and other Mss.
(2) I. तन्त तासि for तत्र नास्ति suggested by J. and other Mss.
78. (1) A. F. रविकाम्यां, B. वनूरस्सां, J. मधराश्यां । (2) A. B. F. J. च
for तु । (3) J. वृषहस्तितम् for वृषभस्थितम् ।
79. (1) B. वृक्ष विमेधकः । (2) I. has a lacuna between ऋक्ष and भवेत्
and leaves out यदि ।
80. A. F. add शङ्का after उक्त; B. omits तत्र ।
I. omits the next three lines, of which the first two (81, 82) have
been preserved by J. B. D. A. F., and the last by all these Mss.,
except J. These lines (81, 82, 83) refer to a further modification of
the rules regarding the calculation of shadow; but they have been
altogether left out by the codex architypus : they are, therefore, inclu-
ded within square brackets to indicate their doubtful validity.
81. A. F. राश्यानितर ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER VI 23
83. J. omits this line. B. प्रसारयेत् and after this B. adds एवं कृते फलं
वास्तु सुखार्थं स्यात् समुद्भवः। इति श(शं)कुस्थापनप्राचीन लक्षं, and then omits
the next eight lines.
84. (1) A. F. पैशान्य। (2) J. अथो for यथो।
85. J. विन्धो for बिन्दो।
86. (1) J. विन्धो for बिन्दो। (2) J. ईशान्य for ईश। (3) J. सूत्रयेत् for
सूत्रयेत्।
87. J. यार्तिकामस्यकारेण, A. C. F. मुक्तिकामं ङकारेण।
88. (1) J. प्राचि। (2) J. संमतम्, I. धर्मताम्।
89. (1) J. आग्नेयेत्, A. F आग्नये। (2) J. प्राचि।
90. J. वस्तु।
91. A. F. J. सुप्तार्थे for सुगाढं।
92. J. मानणसं, A. F. मानससूत्रादि।
94. (1) A. F. B. समावर्ते। (2) B. त्रिधा for तृतीया। (3) J. वक्तं for वृत्तं in
both the places.
95. J. घटा।
96. (1) I. सूत्रीक, B. सूत्रांत, A. F. सूत्रं तु for सूत्रात् suggested by J. (2)
J. A. F. मिति, B. हि for होति।
97. A. समादि, F. मतस्य वि for इन्द्रादि।
98. J. इन्द्रादि चाग्नि।
99. (1) A. B. F. J. सौम्या दिवा। (2) J. युगान्तकम्, which seems better
than the last phrase of the line.
100. J. परिस्तरेत्।
101. A. F. निग्रहे, B. द्विमात्र गृहोवेऽपि।
102. I. मनयेत् for मानयेत्।
103. J. हस्ते माधिकत्वमाम्।
104. एकं for एवं, which seems to be the correct reading.
105. I. कन्यैः for कर्णैः।
106. A. F. निष्टम।
107. A. F. षटुं, B. वखअ शत for चतुःशङ्कं।
108. A. F. अभोर्यकं, B. विध्यंतकं for महार्थकं।
B. omits the next four lines.

24 MĀNASĀRA
109. A. F. चारिमेदं च मधुकौ, J. मोदं (मोदाख्यः is a name of the mango
tree ; मेदस् is also the name of a plant).
111. A. F. J. पञ्च apparently for पङ्कि meaning ten, but this or
the other reading पञ्चति given in the text, does not give any sense;
apparently it is intended for पञ्चविंशति ।
112. (1) A. F. J. B. मात्रं for मानं । (2) हवम् for हकम् ।
113. (1) B. तमालाग्र, J. मूलादग्र । (2) A. F. क्षय...द्रुमान् ।
114. (1) I. कन्तुभौ for काङ्गुभौ suggested by J. (2) A. F. प्रभौ for शुभौ ।
115. A. F. J. लाक्षि for क्षेष्ट् ।
116. J. संख्याश्च ।
118. (1) B. समंतात्, I. समरं, A. F. समर्चा for समञ्ज्या sugested by J.
(2) J. तदा for ततः ।
119. I. याज्ञैः, B. सपर्णाद्यैः शतक्ष ।
120. I. प्रभावयेत् for प्रहारयेत् suggested by J.
Colophon :-B. reads सप्तमो for षष्ठ।

CRITICAL NOTES 25
CHAPTER VII
2. I. has a lacuna in place of पदं। The unusual form नामम्
should be noticed; but this form is not uniformly used : see for instance
lines 3, 4.
3. पैशाच is read as पेकच (IX 422) also in tho mayamata (VII
1, 8, 23), which appears to be a better reading because पैशाच is the
name of one of the several rounds into which a whole plan is fnther
subdivided, the others being Daiva and Mānusha, etc.
B. omits the lines 5, 6, and 7.
7. I. reads, in place of this line, षष्ठं षष्ठं षष्ठंशं चे......ञ्च कथ्यते।
The complete line is taken from J. and other Mss.
8. (1) I. सप्तमा। (2) I. स्त for खण्डितं।
10. (1) I. पदमेकादशोति; compare the Brihat-Saṁhitā, LIII, 42 f.
(2) A. F. शायिकं, B. परवंशकमोरितं।
11. B. चासनं मानमोरितं।
12. (1) J. मेक for चेक; (2) J. विंशत्यदं। Here the square of eleven
is intended, and it should be 11²=121; the emendation follows J.
13. J. चाध्ये, A. B. F. चाद्यो, I. चाद्यौ। The unusual form नामं (see
lines 2, 11) should be noticed.
14. The number intended to be expressed in this line is 144, the
square of 12. I. J. सपञ्चाशदष्टं for सचत्वारिंशदेवं। The twelfth plot is
named देशोय (in the Mayamata, VII 3, 11), which is a synonym of
देश्य।
16 A. B. F. मेकं for मेवं।
17. B. पदं, A. F. J. दशमिति for शतम्।
19. J. विंशतिका, A. B. F. विंशतिवा for विंशपदा, J.'s reading is better
as it avoids the repetition of पद।
20. (1) B. नाम सिंहासनं। (2) I. J. यधियोडकात्तथा for अथ षोडशकं तथा
suggested by the other Mss.

देवागारे ।

Line 17:
31. (1) I. रप्ततो for सुप्रति suggested by J. and supported by
Wait, "रप्ततो" or "सप्ततो"?
Look at the first letter of "रप्ततो":
Wait, is it 'र' or 'स'?
Look at line 17: "31. (1) I. रप्ततो" or "सप्ततो"?
Wait! Look at the letter:
It has a curved top, slants down: wait, is it 'र' or 'स'?
Wait, look at 'स' in "सुप्रति": 'स' has a loop/hook on the left and a connecting bar to the right stem!
In "रप्ततो", does it have a connecting bar?
No, it's just 'र'! Wait, or 'स' broken? But it really looks like 'र': "रप्ततो".
Wait, could it be "रप्ततो"? Yes, critical apparatus records manuscript errors: "I. रप्ततो for सुप्रति suggested by J."

Line 18:
later references. (2) J. विधानकैः ।

Line 19:
32. (1) B. omits द्विशत् । (2) I. क द्विजानतम्, B. मेतद्विजावनं, J. and the
Wait! Let's check:
"32. (1) B.

CRITICAL NOTES : CHAPTER VII 27
41. (1) I. षष्टविष्ट । (2) I. reads मासिक apparently for माधिक as in
J. which is meant for अधिक ।
42. (1) I. J. शीति for शत । (2) I. विंशाल ।
43. B. विश्वाविंश for नवविंशत्; the usual form is, however, ऊनत्रिंशत् ।
44. I. J. षष्टादश for षष्टशत; the emendation needs no explanation
as the number required must be 800; see notes under 12 and 14 above.
45. I. न...सं for तत्र त्रिं suggested by J.
46. J. विधानकम् ।
47. I. J. पदं युक्तं नवमं पदसंयुतम् । The improved reading, retained in
the text, is suggested by B.
48. (1) J. कात्त for कान्त । (2) J. त्रिंशच्च ।
49. I. J. सङ्कभू for सङ्ख suggested by the other Mss.
50. The last plan is named इन्द्रकान्त in the Mayamata (VII 7, 21,
29), which does not seen to be a better reading. B. adds, between
lines 50 and 51, एवत्तौ सदेवस्थापन पद्विन्यास ।
51. (1) B. मेवपदं । (2) Notice the form सत्रम, which is apparently
meant for सूत्रेण ।
52. B. सूर्यं for सूत्रम् ।
53. (1) J. जलेशा, B. जलेशास्य, which is more grammatical. (2) I.
पर....म, B. पाकरम्, J. पावहृम् for क्ष्याहर suggested by the other Mss.
54. B. च for वा ।
55. (1) I. यदिनाम ।
(2) I. दपि for यापि suggested by J. and other Mss.
56. I. पत्नै for पैतु suggested by J. and other Mss.
57. (1) B. चइचाष्ट, J. चायष्ट for पैशाचाष्ट । (2) J. सूत्रेषु ।
58. (1) B. चैशपदं, I. पद । (2) J. चाग्निक्ष, B. मूपमग्नि परस्यतः ।
(3) The form साप्त is untenable; it must be either साप्त्यं or
साप्तयित्वा ।
59. B. D. omit lines 59 and 60, and have instead the following :—
राक्षसा मारुतपतिः । एवं तु निष्कलं प्रोक्तं देवतानां चतुष्टयः ॥ पीठमध्ये तु पृथिवो
चतुर्वेदचतुर्दिशि ॥ ईशे शैवजलं सम्यग्वन्हि................धनं चैव नैऋतौ ॥ एवं तदङ्गपूजार्थे
विप्रगर्भमिति स्मृतं ॥ स्तवस्यात्पूजनार्थे तु महापीठपदे मध्ये ब्राह्मखस्य चतुर्विधा ॥

28 MĀNASĀRA
The reading of B. D. is very corrupt. But the above lines supply a
clue to a very important passage left out by the other Mss. From the
contents of lines 51 to 56, the general description of the thirty-two plans
outlined by thirty-two technical names in lines 2 to 50 can be followed.
But all the Mss., except B. D., have left out the description of the
third plan called पीठ; they do not give a full description of the second
plan, called पैशाच, either. This fact may induce one to recover the
missing passage from B. D. and retain it in the text, but the passage
in B. D. is hopelessly corrupt. In place of these line the Mayamata
which is a summary of the Mānasāra reads the following....
अथ पीठ पदे नवभागयुते दिशि दिश्यथ वेदचतुष्टयकम् ।
विदुरीशपदाद्युदकं दहनं गगनं पवनं पृथिवो ह्यबहिः ॥ २४॥
60. (1) J. गृह । (2) J. पूजार्थः । (3) It is not clear whether the second
half is intended to convey the sense of जनस्य स्नपनार्थकं । See B. D.'s
reading under note 59 above.
62. (1) J. देश । (2) शादाणवः does not seem to be the name of a god;
the next word भार्यक is certainly such a name. In the next two lines
(63, 64) six such names are given; and in this line there must be two
names to make the number eight. See note under Translation.
63. A. F. विवश्वां ।
64. I. भूदनं, A. F. दरं for घरं ।
B. D. omit the next four lines, 65 to 68.
65. J. सूत्रैः ।
66. J. वशूश, A. F. वमशं ।
Between lines 68 and 69, there seem to be some line or lines miss-
ing, wherein should be described the location of भल्लन् in the plan,
उपपीठ, mention of which is made in line 70.
67. I. J. सुग्रोवकं for सुग्रोवकौ suggested by A. F.
68. A. चोषं, F. शेषं, J. घोषं च, I. षोडश ।
69. (1) I. पञ्चमन्यल्यत् । (2) A. F. शत्वा, I. श्पैशात्तु for चैशात्तु (from the
north-east).

CRITICAL NOTES : CHAPTER VII 29
70. After the description of the 5th plan, called उपपीठ, we would
naturally expect the descriptions of the 6th (उपपोठ), 7th (खण्डिल), 8th
(चण्डित), 9th (परमशायिक) plans, etc. in order. But the descriptions of
the 6th and 7th plans seem to be missing.
71. (1) I. इवमें for सर्वे suggested by J. and the other Mss. (2) A. F.
have got a lacuna for पदेषु ।
73. J. निष्फलं ।
74. It is not quite plain as to why these two plans were preferred
by the ancient architects (see note under 154).
75. (1) This line apparently should be read after line 154. See
note under 154.
(2) पदस्थितानां सर्वेषां seems to be the proper construction.
78. I. शून्य for शून, suggested by J. and the other Mss.
79. (1) J. चाष्टै, A. F. चासै । (2) A. F. मानकं for नामकम् ।
81. (1) I. युक्तमान्तं for दुत्तरान्तं, suggested by J. and the other Mss.
(2) I. पश्चात्पूर्वान्तान्तिकम् for पूर्वादिपश्चिमान्तकम्, suggested by J.
and the other Mss.
82. A. F. कंठ for कण्टे ।
83. I. कण्ठे for कण्टे, suggested by J. and the other Mss.
84. (1) J. चापञ्च चापवतश्च । (2) A. F. चापत्यध्यर्धं बोध्यकातं ।
85. (1) I. इ' for अं in both the places; the suggestion of J., which
is retained in the text, is supported by later references. (2) A. F. ध्यध्यं ।
86. (1) I. भाजं च for राजं suggested by J. and supported by later
reference.
(3) I. चर्थ, A. F. ष्य for चर्घ । (4) A. F. मरा for पराः ।
87. (1) I. चर्यार्थं, A. F. पराः अध्यैर्य । (2) I. मोगिना for मोगिनः ।
88. I. अष्टमना प्रोक्त ।
89. A. F. न्युपुषा, J. पूर्वनिन्के for पूषाग्निकोशके ।
90. (1) J. मृग the other Mss. मृपक्ष, but the correct reading is पिता
who is missing, while भृश and मृग are mentioned in their proper places
(see lines 102, 105) । (2) I. दौवानिक for दौवारिक ।