मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

४४२ ] मानमारे
नाना अलंङ्कारं संयुक्तं आलंगार प्रभाच्यते
शेषं एकोनभागं तु उत्तरं तु शिवांशकम्
पद्मं च एकार्धं कपोतद्वयमेव च ।
यालं अर्धौशकं चैव तत्त्वत् समवेदिका भवेत्
गलं द्वयांशकं चैव कृतवारि शिवांशकम्
अर्धीशयर्जवाहं च मानहं चरमेय च
द्वयांशं स्तूपिकं प्रोक्तं कल्पयेत् कण्टेकूटकम्
विस्तरोच्चं दशसप्तांशं उत्तरायुमेव च
उर्ध्वपद्मं चंरांशं च कपोतं रसांशकम्
यालं द्वयांशकं प्रोक्तं मञ्चमानं विधीयते
त्रिपाद मुञ्चमानं तु अष्टभागं विभाषि(जि)ते
एकांशं वेदिकोच्चं तु द्वयांशं चरणोदयम्
एकांशं प्रस्तरोच्चेदं शिवांशगलमानकम्
द्वयांशं शिखरोच्चेतं स्तूपिपद्मैकांशकं भवेत्
पद्म चरांशं च कपोतमरसांशकम्
यालं द्वयांशकं प्रोक्तं मंचमानं विधीयते
चतुर्थपादोच्चं तु सप्तभागं विभाषि(जि)ते ।
अधौशवेदिकोच्चं तु एकांशं चरणोदयम्
अर्धांशं प्रस्तरं प्रोक्तं गलं एकांशकं भवेत्
शिवांशं शिरीपं चैव स्थूपि अर्धौशकं भवेत्
प्रस्तरोच्चं दशसप्तांश उत्तरायुयमेव च
उ(ऊ)र्ध्वपद्म चरांशं च कपोतं रसांशकम् ।
यालं द्वयांशकं प्रोक्तं मञ्चमानं विधीयते
गलतुंग युयांशं च एकांशं वेदिकोदयम्
शेषं गलमानं तु गलमानं विधीयते ।
शिखरोच्चं द्वयांशाधैं अधीशं कृतवारिकं
एकांशं शिखरोच्चेयं महापद्म च अर्ध(ध्र्)कम्
स्थूपि पर्कांशकं प्रोक्तं कल्पयेत् पञ्चभूमिके ।
अथ आयादिलक्षणं कथ्यते
अथ वक्ष्ये विशेषेण आयादीनां यथाक्रमम् ।
आयादिशुभसंयुक्तं सर्वशास्त्रसमुद्धृतम् ।
आयव्यय च योनिश्च रिक्षां वारं तथैव च ।
अंशं वा तिथिलग्नं च आयुर्दशविधं तथा ।
॥ आयायम् ॥
नागवेदरविं आयं एकादिभिः पुनः पुनः
॥ व्ययम् ॥
नन्दनादमुनि चैव रसभूत चतुर्थकम्
गुणाक्षिमकनाडिश्च विथोकादि पुनः पुनः
हरिकरध्वधश्वानं गद्यमोक्ष वायसम्
एकादि अष्टं संख्यायां नवादीनां पुनः पुनः
॥ नक्षत्रम् ॥
एक पुष्प विशाखादि शतभित्रिश्च तु मृगीः
पञ्चहस्तरसार्धेधं भरगां सतसंयतम् ।
अष्टमेखाश्रवा ज्येष्टा प्रोष्ठोत्तरं दशास्था ।
एकादश्यां पुनर्वस्वा स्वातिद्वादशमुच्यते
त्रयोदश्यां श्रविष्ठा....रोहिण्यां तु चतुर्दशी ।
पञ्चादशोत्तरं चैव पूर्वाषाढ़ां तु षोडशः
अश्वसप्तदशं चैव धात्रे अष्टादशं भवेत्
नवोदशेषतालेनाचोष्टं विंशतितस्तथा
एकविंशाद्रसंयुक्ता द्वाविंशं नैव चैत्रका ।
त्रयोविंशं तु श्रवणं चतुर्विशं तु कृत्तिका
पञ्चविंशत् पूर्वफल्गुन्यां मूलं षड्विशमेव हि
सप्तविंशांतरेवन्यां पुष्यादीनां पुनः पुनः
शशिसौम्येशकभानु कुधोगुरुशनैश्वरः
एकादिसप्तसंख्यायां अष्टादीनां पुनः पुनः ।
॥ अंशम् ॥
तस्करो भुक्तिशक्तिश्च धन्योनरपति क्लियः
निर्भाति निधनप्रेष्या अंश नव पुनः पुनः
॥ वंशम् ॥
ब्रह्मक्षत्रियो वैश्या शुद्राणां तु चतुर्विधम्
एकादिचतुपर्थं तमेकादीनां पुनः पुनः
॥ तिथि ॥
नवनिभानु षट् पूर्वं पञ्च पञ्च पुनः पुनः
॥ लग्नम् ॥
कर्कटे वृश्चके मीने एकादिभि पुनः पुनः

परिशिष्टम् [ ४४३
यायुदीनं तु वक्ष्येहं एक द्वित्रिः चतुः क्रमात्
दिनस्य चतुपञ्चाशत् पदमेवं शतषट्कम्
एकादि चतुपर्यन्तं शत् क्षुद्यष्ट संयुक्तम्
एवं चतुश्चतुर्थादि वर्धयेत् पुनः पुनः
आयादि प्रायुरन्तेन दशमेवफलं क्रमात्
आयाधिक्यं धनाधिक्यं व्याधिक्यं याधनक्षयं
आयव्ययसमं चैव सर्वदोषसमुद्भवम्
आयामविधायाधिक्य स्वेकं पुत्रसौभाग्यसंपदं
द्वितीयं चायुरारोग्यं तृतीयं बन्धुसंपदाम्
चतुर्थं विजयं प्रोक्तं पञ्चमं शत्रुनाशनम्
षष्टमादाय वृद्धिं च सप्तमं त्रिसुखं भवेत्
अष्टमं कीर्ति विजयं नवमं वस्तुलाभकम्
दशमं धनलाभं च एकादश्यां सुखो भवेत्
द्वादश्यां कार्यसिद्धि स्यात् आयादिकफलं भवेत्
व्ययमेकाधिक्यं चैव सर्वदोषसमुद्भवम्
योनीनां च फलं चैव सिंहादीनां शुभं शुभम् ।
सिंहेति विजयं चैव खरं वै चार्थनाशनम् ।
ध्वजेन सर्वसिद्धि स्यात् श्वान सर्वं विनाशनम्
हस्तीनां विजयं चैव धूमं मरणसंभवम्
वृषभं धान्यसंप्रोक्ति काकदोषसमुद्भवम्
योन्याष्टफलं चैव नक्षत्राणां फलं शृणु
कर्तुर्जन्मनक्षत्रं नृपनक्षत्रं संयुतम्
प्रामरिक्षं च संयुक्तं मूललिंगं तु रिक्षकम्
वैरोदयं नक्षत्रं तन्नक्षत्रसंयुक्तम्
जातिरिक्षसमायुक्तं यावियनं शुभमानता
त्रिजन्मयुगलं वेत्ता अष्टषट्‌नन्दकं भवेत्
शुभावहादिनं ह्येतत् त्रिजन्मसर्वसिद्धिदम्
युगलं सर्वार्थसिद्धिं स्यात् वेदरिक्षसुखं त्विदम्
ऋतुभं श्रीपदं ज्ञेयं वसुभं पत्रवर्धनम्
नन्दक्षं विजयं प्रोक्तं शुभावहसिनालयम्
त्रिवत्प्रत्युत्तरं चैव विधान च विवर्धयेत्
विपत् शत्रुवृद्धिं स्यात् प्रत्युरं पुत्रनाशनम्
धनं च वधनक्षत्रं त्वशुभे लाभं भवेत्
जन्मद्वाविंश नक्षत्रं त्रयोविंशतिरेव वा
रिक्षं बैनाशिकं चैव वर्धयेत्तु विचक्षणः
पूर्वादिरेवन्यातं फलवैसप्तविंशति
पुष्यं पुत्रविवर्धे च विशाखाविपरीतकम्
पुष्यादिरेवख्यांतं शतरिक्षसौख्य बा मृगीशत्रु
विनाशनम्
ग्रस्तं यायुः सुवर्जं च आषाढ़े सर्वमे शुभम्
भरणी मरणं चैव मघस्य धनदं भवेत्
ज्येष्ठास्त्री धनं चैव प्रोष्ठोक्तं विजयं भवेत्
पुनर्वसुपुत्रसन्तानं स्वातिसौभाग्यमेव वा
श्रविष्ट श्रोकरं चैव रोहिण्यश्रोपदं भवेत्
उत्तरं शुभदं चैव वाद्येक्षा मरणं भवेत्
अश्वतो(नी) विजयं चैव आश्ले(श्ले)षां मरणं
भवेत्
चानुराधा शुभं चैव प्रोष्टभं पुत्रवर्धनम्
चार्जाय विजयं चैव चित्राचित्रविवर्धनम्
श्रवणे श्रोपदं चैव कृत्तिकाग्निभयं भवेत्
पूर्वफल्गुनिसुखं चैव मूलं तु रोगदं भवेत्
पौषमं रोगदो विद्यात् नक्षत्राणां फलानि वै
वारेषु रविवारादि रवि...............
इन्दुश्रीमन्मारोग्यं श्रेयं तत् स्नाननाशनम्
बुधस्य परमसौख्यं धीवे श्रीपुत्रवर्धनम्
सोमे सस्तिधं वन्द्यं च सौटी क्रोधं भयं भवेत्
अंशमेवाफलं चैव धान्योधनविवर्धनम्
निधनं चार्थनाशं च शक्ति शक्ति व वर्धयेत्
नृभीति नृमथकुर्यात् भुक्तभाग्यफलं भवेत्
क्लीवः पुत्रविनाशार्थं तस्करा तस्करोदयम्
नरपति राजभाग्यं स्यात् प्रेष्या सर्वार्थसिद्धिदं
अंशनवविधं चैव फलमेवं क्रमेण तु
वंशं चतुर्विधं प्रोक्तं ब्राह्मणादियथाक्रमम्
ब्राह्मणानामष्टभाग्यं
प्रथमं वर्जयेत् धीमान् द्वितीये तु सुखप्रदम् ।
तृतीये सुखमाप्नोति चतुर्थं शत्रुवर्धनम् ।
पञ्चमं पुत्रलाभं च षष्टं चायुः प्रवर्धनम्
सप्तमं सर्वसिद्धिः स्यात् अष्टमं मणं भवेत्
56

[Header]
४४४ ] मानमारे

[वाम-स्तम्भः / Left Column]

नवमं कलहं चैव दशम्यां जयमेव च।
एकादश्यां च सुखं चैव द्वादशं पुत्रवर्धनम्
त्रयोदश्यायुनारोग्यं तत् परे धननाशनम्
एवं सर्वफलं चैव सर्वदोषनिवारणम्
चतुर्थं धननाशं च पञ्चमा पुत्रलाभदम् ।
मेषे योगं च संपत्ति ऋषभे श्रीपदं भवेत्
मिथुने धान्य सिद्धि स्यात् कर्कटे नाशनं भवेत्
सिंह धनपतिं चैव कन्यायां धान्यसंपदाम्
तुलायां सुखमाप्नोति वृश्चिके धर्मचिन्तयः
धनुज्ञानं च सिद्धि स्यात् मकरे पुत्रवर्धनम्
कुंभे तु धनलाभं च मीने दोषविनाशनम्
...............शोनाकेन विशोषिताः...............
एकादश्यां षड्विशांताः प्रायुनां वर्धयेत् क्रमात्
अधर्मशान्तफलं प्रोक्तं व्यधर्मं दशव्यज्ययम्
योन्याष्टबलं चैव रिक्षं लक्षफलं भवेत्
पारं सप्तबलं चैव वंशं नवफलं भवेत्
वेदशं बलं वंशं तिथि त्रिंशफलं भवेत्
लग्नं शतबलं प्रोक्तं प्रायुनां सहस्रफलं भवेत्
एवं बलाधिकश्रेष्ठं प्राय्यादिशुभदं फलम्
प्रायव्यय च रिक्षार्खा वारं वंशतिथिकमात्
त्रियुक्तं वा षटकं वा विशुभमेव फलं भवेत्
योन्यामेकद्वियुक्तं बालभ्रांशं द्वित्रिकं तु वा
प्रायूनां तु नव वापि यष्टाशस्तु वा बुधा प्रायाद्य
प्रायुरान्ते न दश संख्या शुभावहम्
गवां चश्वोमृगशिरो हस्ता स्वातिपुष्यपुनर्वसु
मैत्रश्रवणरेवत्या एते देवगणा सताः
अश्विनो मृगशीर्षं तु स्वातिशीर्षहस्तं स्वाति-
पुष्यं धनुपं
रोहिणी त्रीणि पूर्वाणि भरण्यार्हस्तदैव च
त्रीणि उत्तराणि विज्ञेया मानुष्या इति कीर्तिताः
रोहिणी पूरं पूराढं
अग्निमंखा विशाखाश्च प्राश्रे शाशन तारका
धनिका चित्रसंयुक्ता ज्येष्टामूलं तु राक्षसाः
सगणं चोत्तमं विद्यात् मध्यमे दैवमानुषम्

[दक्षिण-स्तम्भः / Right Column]

अधमं देवराक्षस्यं मरणं नरराक्षसम्
स्त्रीराक्षसं न कर्तव्यं पुरुष राक्षसम्
बालं कुमारं राजं च वृद्धं च मरणक्रमात्
बालादिपञ्चसंख्या च यष्टवृद्ध्यादिन व्ययेत्
शेषं पञ्चहरेत् घोमान् बालादिमरसान्तकम्
बाल तु रोगनाशार्थं कुमारं यवनं शुभम्
राजं चाष्टभोगेन वृद्धांतायु विवर्धयेत्
गृहीतं हस्तमारभ्य भ्रष्टवृद्धिदिनं हरेत्
शेषं पञ्चहरेत् द्योमान् बालादिमरखान्तकम्
बालं तु रोगनाशार्थं कुमारं यवनं शुभम्
राजन्यष्टभोगं ........................
मरणं सर्वनाशार्थं राजराष्ट्रं विनाश्यति
जन्मसंपत् क्षेमं प्रत्युरं साध"..............
......................................................................
द्वादशांगुलमानेन तालं मन्य विधीयते
मध्यमांगुष्टसंयुक्तं तालमानमिति स्मृतम्
.......................................'भरख्यामिति कथ्यते ।
कनिष्ठांगुलमानेन वितस्तिरभिधीयते
......................................................................
द्वादशांगुलमानेन वितास्तिरभिधीयते
......................................................................
अथवक्ष्ये विशेषेण गोपुराणां लक्षणम्
......................................................................
......................................................................
......................................................................
......................................................................
......................................................................
......................................................................
......................................................................
......................................................................
......................................................................
क्रममिति नाम्ना प्रकीर्तिताः ।
प्रासादसम्यग्विस्तारं यन्नदण्डमथोच्यते

परिशिष्टम् [ ४४५ ]

[वामस्तम्भः / Left Column]

प्रासादसम्यार्धपादो वा त्रिपाद सम्यक यथा
भवेत्
प्रासादस्य समानं च कल्पयेदर्धमण्डपम्
मूलप्रासादमात्रं तु एकार्धं पादमेव वा
तद्वयं द्वयमर्धं च त्रिगुणद्वित्रिपादकम्
एवं मानविधिप्रोक्तं महामण्डपमुच्यते ।
महामण्डपसमानं वा एकार्धं द्विगुणं
भवेत् ।
एकत्रपादमानं तु द्वयार्धं द्वित्रिपादकम् ।
त्रयसंख्यातिगं मानं कल्पयेत् नर्तमण्डपम्

[दक्षिणस्तम्भः / Right Column]

प्रासादस्य समानं च शोभनं विधिरुच्यते
तेषामुपानसभायुक्तं उत्तरां समसोमकम्
प्राकारं परिवारं च द्वारशोभं च गोपुरम्
एतेषां वर्गभेदं च राजगद्ध्यं विनश्यति
प्रासादस्यैव शालायां सभामण्डपमद्भुतम् ।
सभाभित्तिश्च बाह्येव स्तंभांशं एककूटकम् ।
सभाभित्तिश्चारभ्य भायस्तंभमथापि वा ।
कुड्यमारभ्यकं स्तंभं पञ्चकं परिकल्पयेत्
प्रासादभित्तिमारभ्य सप्तस्तंभं विशेषतः ।
सर्वालंकारसंयुक्तं सभामण्डपनिखेयम्

[उपसंहारः / Footer]

॥ ओं तत् सत् ॥

परिशिष्टम्
( ग )
॥ ओम् ॥
मानववास्तुलक्षणम्
प्रणम्य विश्वस्यपतिं पितामहं
निसर्गसिद्धाखिलशिल्पनैपुणम् ।
मया विविच्यागमसारमोच्यते
समासतो मानववास्तुलक्षणम् ॥ १ ॥
गोमत्स्यैः फलपुष्पदुग्धतरुमिश्राढ्या समा प्राक्-
प्लवा स्निग्धा धीररवा प्रदक्षिणजलोपेता-
शुवीजोद्भवा ।
सम्प्रोक्ता बहुपांसुरक्षयजला तुल्या च शीतोष्णयोः
श्रेष्ठा भूरधमा संयुक्तविपरीता मिश्रिता
मध्यमा ॥ २ ॥
वृत्ताथैन्दुनिभा त्रिपञ्चरसकोणा शूलशूर्पा-
कृतिर्मत्स्यानेकपकूर्मपृष्ठकपिलावक्त्रोपमा
मेदिनी ।
भस्माङ्गारतुषास्थिकेशकृमिवल्मीकादिभिःसंयुता
वर्ज्या मध्यनता सगर्भकुहरा विस्रा
विदिक्स्थापि च ॥ ३ ॥
विप्रादिक्रमशः कुशेशुवनदूर्वा काशयुक्ता भुव-
स्तुल्या तानवितानसिन्धुररसाब्ध्यंशार्ध-
दीर्घा अपि ।
श्वेता पाटलोपीतमेचकहरुचस्त्वाज्यासृगन्नासवा-
मोदाः स्वादुकषायतिक्तकटुकास्वादा-
न्विताश्च स्मृताः ॥ ४ ॥
संकीर्णरूपा वसुधात्र वक्ष-
...न्धे र्त्सर्वाखिलवर्जनीया ।
एनामनालक्षितवर्णचिह्नां
नक्तं परीक्षेत निमित्ततश्च ॥ ५ ॥
क्ष्मा खात्वामघटं निधाय धृतधान्यं वर्धमानं मुखे
कृत्वासिच्य घृतं दिशासु सितरक्तापीत-
कृष्णा दशाः ।
विप्रादिक्रमतः प्रदीप्य विधिवच्छ्रीते मुहूर्ते ज्वलेद्
वर्तिर्यस्य धरास्य तासु सकलास्विष्टासु
सर्वोचिता ॥ ६ ॥
अङ्गारादिसमोक्ते क्षितितले संस्थाप्य शङ्कुं समं
तन्मूलाहितसूत्रसंभ्रमखतः संलिख्य वृत्तं भुवि ।
प्रत्यक् प्रागपि वृत्तवर्तिनि ततश्छायाग्रके प्राङ्मुखं
सूत्रं न्यस्य सुसाधयेद्धरिजलेशाशे तत-
श्चेतरे ॥ ७ ॥
साक्षे शङ्कुमिनाङ्गुलं समतले कृत्वा पृथक् कालज-
च्छायाग्रा रचितत्रिबिन्दुपरिवृत्त्योत्पाद्य म-
त्स्यद्वयम् ।
तत्सौपुङ्गसिरोत्यसूत्रयुगयोगाच्छङ्कनाड्यन्तिमं
सूत्रं न्यस्य सुसाधयेद् यमधनेशाशे तत-
श्चेतरे ॥ ८ ॥

भाकर्णेनिघ्नापमतोऽवलम्ब-
भक्तं तथा याम्यपलाङ्गुलं च ।
तयोः सद्दिक्त्वे युतिरन्यथा तु
भेदः प्रभा बाहुसमाह्वयः स्यात् ॥ ९ ॥
शङ्कोरर्कमिताङ्गुलस्य तु मयाच्छाया श्रुतिर्भाभुजां
नीत्वा भाभुजविस्तरार्धकलितं वृत्तिं छायाग्र-
केन्द्रं लिखेत् ।
भामूलाद् वृत्तिपार्श्वयुग्मकलिते लेखे तथा
भाभुजाद्दिग्भा प्राग्वपरा तयोरथ ततो-
ऽन्याश्चेति वा दिक्स्थितिः ॥ १० ॥
प्रागग्रं सूत्रमूर्ध्वार्मुजमुत्तरमभिकल्प्यास्य मूलाग्र-
गाभ्यां
सूत्राभ्यां मत्स्ययुग्मं यमशशिहरितोः कल्पयि-
त्वात्र सूत्रम् ।
कृत्वा दिक्ष्वङ्गयित्वा सममिह निहितेः सूत्रकैः
कोणमत्स्यान् कृत्वास्फाल्यैषु सूत्रं रच-
यतु चतुरश्रं पुरः क्षेत्रक्लृप्तौ ॥ ११ ॥
सूत्रे प्रागुदगग्रके क्षितितले कृत्वा चतुःषष्टिदे
खण्डे कल्पयतु द्विजादिवसति शर्वेऽथवा
नैर्ऋते ।
खण्डेऽस्मिन् सति सम्भवे पुनरपि श्रुत्यंशिते
ब्रह्मसूत्राभ्याशे शुभवास्तुवीथिपदयुक्त्यार्थं
पुनश्चोन्नयेत् ॥ १२ ॥
नन्दद्वन्द्वपुटे नवावृतितया मध्येऽस्य बाह्यान्तिमं
बोध्यः स्युः परितः पिशाचदिविषद्दिग्द्वित्ता-
धिभूदण्डिनाम् ।
नागाम्ब्वग्नि विनायकद्रुहिणनाम्नां चासु
निन्द्याः स्मृताः पैशाचान्यहिदण्डिनां
गृहविधौ वीथ्यश्चतुर्दिक्ष्वपि ॥ १३ ॥
गोवह्रिप्रेतभूताम्बुनागेमधनसंज्ञिताः वीथ्यः
प्रागादिनोक्तत्वात् क्रमाद् वास्तोः प्रकी-
र्तिताः ।
अग्निकोणादिगाः पञ्च सामान्‍येनाशुभाः
स्मृताः ॥ १४ ॥
मध्ये चावरखद्वये शतपदेऽष्ट्यष्टाश्वियुग्मैककै-
रेकाशीतिपदे पदैर्नररसाक्षद्वन्द्वचन्द्रै-
रपि ।
क्षेत्रेऽष्टाष्टपदैर्नवाब्धिदलयुग्मैरर्ध चन्द्राग्निभि-
र्वास्त्वङ्गक्षसुपर्वणां पदविधिस्त्रेधा त्रिप-
श्चाशताम् ॥ १५ ॥
ईशाचं बहिरावृतिस्थितपदकेष्वीशानपर्जन्यका-
वैन्द्रोन्द्रौ रविसत्यकौ भृशखहव्याशांस्तथा
पूषणम् ।
भूयो वै वितथं गृहक्षतयमौ गन्धर्वभृङ्गौ मृगं
पित्राख्यान् प्रतिहारपालमपि सुग्रीवं
क्रमात् कल्पयेत् ॥ १६ ॥
भूयः पुष्पादिवन्तं वरुणमसुरशोषारुख्यरोगांस्तथा
नागान् मुख्यं भल्लाटमिन्द्रर्गलमदितिदिती
चेति बाह्यावृतिस्थाः ।
ईशाद्यापापवत्सार्यकसंवितृसावित्रसंज्ञा वि-
वस्वानिन्द्राख्यश्चेन्द्रजिन्मित्रकशिवशिव-
जिद्भूभृतोऽन्तर्वृतौस्युः ॥ १७ ॥
ब्रह्ममध्यपदेऽथ शर्वसहितः स्कन्दोऽर्यमा
जम्भकः प्रागादौ पिलिपिञ्जनकश्च चरकी-
शाद्यै विदार्याह्वयाः ।
भूयः पूतनिकाथ पापपदपूर्वा राक्षसी बाह्यत-
श्चैतेऽष्टावपदस्थिताश्च परितो देवग्रहाद्याः
क्रमात् ॥ १८ ॥
नाड्यः प्रागुद × × कादश दशैकाशीति
कोष्ठे शिवाग्न्यग्राः पञ्च पृथङ्नवार्र्मगु-
णकोष्ठशास्तथा रज्जबः ।
मर्माय्यष्टरसांशुगाब्धिगुणसंख्यानैककोष्ठस्थि-
तैः सूत्रैर्योोगसमुद्भव्वानि तु शतं वर्ज्यानि
कुड्यादिषु ॥ १९ ॥

[वामस्तम्भः]

प्राग्वोदक् ादभास्करांशदलमात्रं मर्मसूत्रस्थिते-
र्नीत्वा विन्यमनेन मर्मपरिपीडा स्तम्भकु-
ड्यादिभिः ।
वास्तुन्यत्र निपीडिते महिषसिंहानेकपानां
र्शिरो हैमं कूर्मवराहयोश्च निखनेत् तच्छा-
न्तये शान्तिकृत् ॥ २० ॥
क्षेत्रेऽष्टादशसंख्यदण्डवितते विज्ञाय वीथीस्थितिं
तत्रैवाथ पुटद्वयैककरबाद् ज्ञात्वा च
वास्तु स्थितिम् ।
स्थाने तन्न नृणामनुत्तमगुणे दुर्वीथिमर्मोन्विते
कुर्याद् धाम नृणाम्बतोऽष्टनवदिक्तालञ्च
दण्डो भवेत् ॥ २१ ॥
यवोदरैरष्टसंख्यैरङ्गुलं तैस्त्रिभिः पुनः ।
मुष्टिस्तद्द्वितयं तालं पदं स्यादङ्गुलैककम् ॥२२॥
...... वां गृहमुभे चेत् तच्च
...... 'हत्रिके गृहचतुष्के
...... चापद्यवाच्यां
...... नाति वृपजं
चातुः प्रतोच्यां गृहम् ॥ २३ ॥
षड्ढस्तादिकवंशमाननिचयेऽष्टघ्ने सदिक्कसं-
ख्यके त्र्यंशोकल्प तदैकेकेन गृहनाहे
कल्पितेऽर्थोकृते ।
वेदघ्ने रविविश्ववासवविकारात्यष्टिसाष्टा-
दशाशाङ्कव्येधमहत्फलेन विततिस्त्वन्यून-
नाहा ततिः ॥ २४ ॥
पर्यन्ततोऽर्धं स्वचतुर्थहीने
वस्वादिदन्तावधिकैर्विभक्ते ।
यक्षांशकस्तेन चतुर्गुणेन
विस्तारमानं विदधीत धीमान् ॥ २५ ॥

[दक्षिणस्तम्भः]

इष्टातोनवितानमाननिचये त्रिघ्नेऽष्टभिर्भाजिते
शेषे योनिरिह व्ययो मुनियुजाथायोऽष्ट-
निघ्ने ऽरुखे ।
ऋक्षैर्ऋक्षमवाप्तिरङ्ग तु वयो ज्ञेयं तिथिख्रिशता
वारे भूमिधरैर्निधिप्रगुणिते धर्मार्हते वा
व्ययः ॥ २६ ॥
प्रागाद्या ध्वजधूमसिंहसरमागो गर्दभे भद्विजान्
योनीनोजसमान् शुभाशुभकृताऽथ्यो बाल्य-
कौमारके ।
भूयो यौवनवार्धके च निधनं चाहुर्वयांस्यन्तिमं
नेष्टं ज्ञेयमिहर्क्षवारतिथियोगाद्यं बुधैर्लो-
कतः ॥ २७ ॥
अष्टाविंशतिधाहृते गृहविताने मित्रवृत्राभि-
मातोर्ध्वांशैरखिलं ततश्च युतविस्तृत्या
गृहाम्युच्छ्रयः ।
स्तम्भोऽष्टांशतः करद्वयमितोऽप्यष्टार्थसङ्ख्यैवै
र्धितश्चाधिष्ठानमथोऽर्धतेऽत्र रसमागादि-
क्ष्यश्च कचित् ॥ २८ ॥
विस्तारेण समं पादमानमित्युच्यते बुधैः ।
विस्तारस्य च द्विगुण युक्तं वा होनमेव वा ॥२९॥
षट्सप्ताष्टकदिग्भागैर्युतं वा वियुतं तु वा ।
सपादत्रिकरहस्तं तु सर्वेषामपि शोभनम् ॥ ३० ॥
रसाद्यष्टाङ्गुळिभागैः पादमानात् प्रकल्पयेत् ।
अधिक × × तु त्र्यंशादधिकं त्वपि कुत्र-
चित् ॥ ३१ ॥
अधिष्ठानं द्विधा दृष्टं मञ्चकं गलमञ्चकम् ।
अधिष्ठानस्य मानेन द्वादशांशान् प्रकल्प-
येत् ॥ ३२ ॥
करोतु पादुकं द्वाभ्यां रसांशैर्जगतों ततः ।
गलं प्रति पृथग् द्वाभ्यामिति स्याद् गल-
मञ्चकम् ॥ ३३ ॥
अथवा पादुकं द्वाभ्यां सप्तभिर्जगतों ततः ।
पावकांशैः प्रतिं कुर्यान्मञ्चकं नाम तत्
स्मृतम् ॥ ३४ ॥

परिशिष्टम् [ ४४९
विधेयः पादुकस्यात्र स्वांघ्रिभागेन निर्गमः ।
गलात् प्रतिजगत्योस्तु गलतूर्यांशनिर्गमः ॥ ३५॥
प्रतेः पादुकतुल्यः स्याद् गलहीने तु निर्गमः ।
अधिष्ठां कल्पयेदेव लघुमार्गेण मन्दिरे ॥ ३६ ॥
भक्ते प्रत्युत्तरान्तर्गतचरणसमुन्मानकेऽष्टाङ्घ्रि-
र्भिस्तेष्वेकांशतस्त × × × ततितदुर्गां-
शादिहीनायतानम् ।
दारुस्तम्भांस्तदर्हे विहितवतिदलाग्यब्धिभागे-
नतानान् कुड्यस्तम्भांश्च कुड्ये रचयतु
चरणाग्रप्रतानोऽत्र दण्डः ॥ ३७ ॥
कार्याः स्युश्चरण × गाटनृपकोष्ठाः सर्वतो
वर्तुला विस्तारत्रिगुण × × त्रिगुणवि-
स्तारोन्मिताष्टाश्रकाः ।
मूलोङ्गात्रितकण्ठसूत्रचतुरश्रोर्ध्वांशवृत्तः पुनः
शुण्डोऽङ्गेदेवि × × × × रुचिरो-
वारव्यगेहोचिताः ॥ ३८ ॥
पञ्चदण्डां चतुर्दण्डां त्रिदण्डां वा प्रकल्पयेत् ।
दैर्घ्यं × × × कदण्डां तदर्धोर्ध्वां च
बोधिकाम् ॥ ३९॥
पादव्याससमं ततो दलघनोद्यत्पट्टिकं चोत्तरे
चूलीं वाङ्घ्रिघनां तदर्धविततां स्थूलो-
परि स्थापयेत् ।
कार्यास्तत्र लुपाः शराद्रिनवनेत्रांशांशितेऽङ्घ्यु-
च्छ्रये द्वित्र्यम्भोध्यधिरंशिते विहितलम्बा
स्वाग्रधान्या चिताः ॥ ४० ॥
खण्डोत्तरं चरणविस्मृतितुल्यविस्ता-
रोत्सेधमुत्तममतश्चरणानतीयम् ।
पत्रोत्तरं दलविहीनघनं कनिष्ठं
रूपोत्तरं घनततो विपरीवतो वा ॥ ४१ ॥
उत्सेधे विशिखांशिते द्वितयतो रूपोत्तरे वाजनं
षड्भक्तेऽथ्यमिलांशतो द्वितयतो वा स्या-
न्महावाजनम् ।
एतन्निर्गमनं निजांशविहितं न्यस्येदुपर्यु-
त्तरस्यैतत्तोरसमुच्छ्रयोदयदलांशख्यातातं
पट्टिकाम् ॥ ४२ ॥
एकाङ्गुश्यादिदण्डोच्छ्रयमुपरि निधायोत्तरे
वाजनं प्राक् तिर्यग्दण्डोच्छ्रिताङ्गा
मितविततितुलास्तासु वंशानुवृत्त्या ।
स्वार्धाक्रान्ता ज × × ोस्तदुपरि सुसमोत्कृत्य
कृत्वानुमार्गं निश्चिद्रंछाद × × चित-
घनफलकाप्रस्तरेखोर्ध्वभागम् ॥ ४३ ॥
आरूढा सम्परि वप्रलुपाग्रघनों
यु × × × × रविद्यौ प्रविद्यौ तस्याम् ।
वा × × × ह्वेलुपा विनिवेश्य कृत्वा
× × कां सुकलितेऽथ गलं विदध्यात् ॥ ४४॥
स्तम्भे प्राथमिके नलादिशि बहिष्टैरंशितैरंशैः
क्रमान्नेत्राग्नित्रिगुणेषु शैलशरनागाङ्को-
न्मितैः सम्मिता ।
ग्रीवोक्तानवधाततोऽति तलक्लृप्तौ पूर्वपूर्वा-
ङ्घ्रितः प्रोन्नेया च तदुन्नतिः प्रतितलं
स्यात् प्रस्तरप्रक्रिया ॥ ४५ ॥
कुर्यादुत्तरपट्टिकोपरि लुपास्ताः स्वाग्रधान्या-
चिताः स्वस्वांशाङ्गितकण्ठसूत्रक्रमिता
मध्यादिकण्ठावधि ।
स्तम्भोच्चे शरशैलनन्दनयनैर्भक्ते चतुर्थोत्तराव्
तासां स्यादवलम्बनं नयनवह्वरुद्युवैरंशैः
क्रमात् ॥ ४६ ॥
अष्टांशकादिकुश विस्तृतियावकांश-
तोवा च नीवफलकोत्तरतो लुपानाम् ।
द्वित्र्यङ्गुलादिविततं चतुरश्ररूप-
कर्तव्यमनुवलयं च निजानुरूपम् ॥ ४७॥

गेहव्यासगजांशकुड्यमिहिरांशे सप्तबाखांशकान्
कृत्वान्तश्च बाह्यश्च x fx तत्सिराविन्द्य-
स्तयेा गन्यथ ।
द्वाराख्यङ्कखगेह x पसिरयोर्मध्यस्थमध्ययान्
यथादध्यादडगुलव x x x गमवयो-
यानीनि पूर्वांदितः ॥ ४८ ॥
कुर्यात् सर्वेपुरे x लय x x शंशांशितेऽङ्क्यु-
च्छ्रये द्वारोत्से x x x x वरहितं
विस्तोयैमात्मार्धतः ।
योगी स x x x वेपाददलविस्तोयौ स्फुर-
द्वारनौ विस्तार x x नौ भुवड्क्रमपत-
द्वारद्वयौ च मूलाग्रयोः ॥ ४९ ॥
द्वारोत्सेधनियुक्तशेषचरखात्सेधे शरांशांकृते
ह्यंशेनाधरपट्टिकां मितघनां सार्धं
नवाङ्गांशिते ।
हीनां वाजनकेन योगविततां शिष्टांशतः पट्टिका
मूर्ध्वस्थामथ मङ्गलाढ्यफलकां युच्योर्ध्व-
पट्ट्यूर्ध्वतः ॥ ५० ॥
दण्डाख्यङ्कमतङ्कजांशबहलं तावद्युतद्वारदैल-
व्यासं मूलशिखायुतं दृढतरं कार्ये कवा-
टद्वयम् ।
कार्या वामकवाटरोपितपराग्भागार्धतोवातत-
स्तद्विन्नप्रतता च सूत्रफलकासूक्ष्मास्तनाद्यु-
ज्ज्वला ॥ ५१ ॥
षड्विंश्यासपदोनिता दलमिता वा सूत्रपट्टो-
त्तिर्यङ्गा द्वारततोशनाड्यहिरसेष्वंशेन वा
तत्ततिः ।
स्वव्यासेन समं तदङ्घ्रिरहितं वार्घोनितं तद्घनं
साध्योऽङ्कस्त x x व्यकादिरुचिरा वामा-
ररारोपिता ॥ ५२ ॥
ऊर्ध्वाधरस्मरकागलस्थिपालप्रक्षेपखोब x
x न्यपि पत्रकाणि ।
तिर्यङ्क्युद x प्लुह्वकर्तव्यकोमलानि सर्वोसु
x x क्तानि कबाटयोः स्युः ॥ ५३ ॥
ग्राशाहर्पतिस x x ददि x x षष्ठेऽथवा सप्तमे
सूत्रे द्वा x x x x x x तनुसाच्छालासु
सव्यार्धके ।
सिंहोक्ष x x x x निविहितं चान्यादिको-
ष्ठालयं मित्रे पार्श्वमदक्षिणे पुनरुदक्प्राच्ये
च गेहे मिथः ॥ ५४ ॥
शालाद्वेग्मुखजन्मानिमिह चतस्रोऽन्योन्यभिन्ना
दिशास्स्वन्तस्स्थध्वजयोनिकाङ्कखसिरानौत-
स्वमध्याः क्रमात् ।
वाम्यास्र्धं नयशैलयोखगुणसंख्यानैः परीत्याङ्गलै-
रन्योन्याकलितैकयोनिकचतुश्शालं गृहं
भृभुजाम् ॥ ५५ ॥
पर्यन्तं ध्वजमादधीत चतुरश्रं मध्यतश्चाङ्कखं
तत्पार्श्वेऽप्यतिपत्रमानमपरं चाभ्यन्तरं
केतनम् ।
तच्चुर्यश्रयुजोत्यकोञ्चचतुरश्रेयूत्तरात्तत्त्वजं
युक्त्वात्तत्तरविस्तृतिं च जनयेत् तुर्यश्र-
शालाविधौ ॥ ५६ ॥
प्राच्येऽग्न्यादिसमर्चनादिकमुदीचीने कुटुम्बा-
दिकं व्यत्यस्य प्रकरातु वा द्वयमिदं
चाम्येऽतिथिप्रोचनम् ।
पाश्चात्ये धनसंनिधापनमतो द्वन्द्वं विपर्यस्य वा
शेषार्धं तु तयो x x शयनविद्याभ्यासनार्थं
चरेत् ॥ ५७ ॥
कृत्वा दिङ्नवनार्वर्गप x भिन्ने क्षेत्रकेऽन्तर्गतै-
रष्टाङ्गाब्धिपदैर्वि x x x दयुक्तं प्राङ्गणं
मध्यतः ।
शालाः पङ्क्ति x x x क दकङ्कषस्तद्वाह्यत-
स्तद्बहिर्गोपूलूखलदे x x x दि x
सत्यङ्कतयावृताः कल्पयेत् ॥ ५८ ॥

परिशिष्टम् [४५१
माहेन्द्रे सति × चरा × × तटाकं कूपमैशानके
पर्जन्य × × × × शि × नि वा भुक्तलयं
तत्पुरः।
कार्तां × × × × न नैर्ऋतपदे कुर्यात्त धान्या-
लयं गोशाला × पतौ हरायपि समीरे धाम
चौलूखलम् ॥ ५९ ॥
मन्ये ब्रह्मगृहं नृपक्षितिगृहं मित्रे विहारोऽग्निके
व्यायामोऽर्गलके धनं धनपतौ स्नानादि
पर्जन्यके।
ईशेऽर्चायथ भुक्तिसद्म वरुणे नृत्तादि गान्धर्वके
शस्त्राद्यं निर्रतौ गृहक्षतपदे शय्यागृहं
भूभुजाम् ॥ ६० ॥
आरभ्याङ्कणमध्याद् दण्डत्रितयस्य बाह्यतः
कुर्यात् ।
कूपतटाकविधानं चतुरादिक्शान्तमेवात्र ॥ ६१ ॥
कुर्यादङ्कणतौ गमागमकृते कॢप्ते महाद्वारके
द्वास्तम्भावथ पादुकोत्तरलसन्मूलाप्रक्लृ-
प्तायती।
द्वादशाङ्गजतांशविस्तृततदर्धोद्यद्घनैः स्वायते
स्वोद्योनिव्योधयादिसु शुभद्वाराररा-
थन्विता ॥ ६२ ॥
कुर्यात् प्राङ्गणत × × गमवृते द्वारे महत् पादुके
हस्तैर्वाऽङ्गुलकैः प्रकल्पित × मायाद्य-
प्ररुढोत्तरम्।
स्वारामप्रविभक्तषट्दर्शन दमांशविस्तारतत्-
षष्ठोत्पन्नवनादियुग्म × लसन्मङ्गल्य-
पट्ट्यादिकम् ॥ ६३ ॥
दण्डेनावासभूम × × × करेणैव गेहस्य कुर्याद्
द्वारादेर्मूष्टिनोल × × × × टप्रस्थ-
वंशोऽङ्गुलैर्वा ।
यावोध × × स्वध × यवकं त्वङ्गुलं त्यधिकं
स्यान्दृष्टिहं × × र्नगदि × सृषिर्भवेद्-
हस्तोऽप्रह्वदः ॥ ६४ ॥
विश्वकर्मणे नमः शुभमस्तु । हरिः ॥
57

अनुक्रमणिका
अ
अक्ष, २८७, २८८, ४०९।
अक्षत (लिङ्ग), ३५०।
अक्षमाला, २४, ६८, ३३५, ३५५।
अक्षि, (अन्तरमान) ४०१, (स्तनस्य) ४००।
अक्ष्यायाम, ४०१।
अक्षिरेखा (लेखन), ४१६।
अक्षिसूत्र, ३९२।
अगद, ६६।
अगस्त्य, १२३, ३६७, ४०८।
अग्नि, २१, २२, २३, ३०।
अग्निकार्यार्थ (मण्डप), २२२।
अग्निकुण्ड, ४१५।
अग्निकोष्ठ, ४१७।
अग्र, २९५, (स्तम्भस्य) ९४।
अग्रपट्ट, ३१६,
अग्रमण्डप, २२३।
अग्रहार, ३९।
अघन, २०९, २१०, २१२, २१६, २२०।
अङ्कुश, २५।
अङ्गण, २२७, २२८, २३०, २३१, २३४, २३५,
२३५, २३६, २४०, २४९, २५०, २५५।
अङ्गदूषणविधान, ४११, ४१३।
अङ्गदैवतविधान, २।
अङ्गपाद, ४१७।
अङ्गभूषण, ३२३।
अङ्गुल, ४, ५, ३६२।
अङ्गुलीयक, ३२३।
अङ्गुष्ठ, ३९२, ३९६, ३९७, ३९९।
अङ्गुष्ठायाम, ४००।
अङ्गुष्ठयोर्मध्यम, ४०३।
अङ्घ्रि, ६४, ९४, १४६, १५३, १५८, १५९,
१६१, १७७, २०३, २०४, २०५, २२४,
२३३, २९४।
अङ्घ्रिक, १००, १४३, १६२, १६३, १६७,
१७३, १८६, २०५, २१२, ३०५, ३०८।
अङ्घ्रिकवारि, ३२५।
अचल, ३२९, ३३४, ३७७, ४०९।
अचल (सोपान), १८३, १८४, १८५।
अच्युत, १५२।
अञ्जन, ६६।
अतिभङ्ग, ४०५, (अन्तरमान) ४०६।
अदिति, २४, ४२, ४३, ६६।
अदितिपद, ४०।
अदितिमूर्ति, २७।
अद्भुत, ५८, ६०।
अद्रि (पार्श्व), २५७।
58

flat top.
In L4: it's actually 'अधम' (or 'अघम'). Let's provide "अधम" or "अघम"? In Devanagari, "अधम" makes 100% semantic sense (adhama-tāla, adhama-daśatāla). But wait, let's check line 5: "अधमदशताल (विवरण)". Clearly "अधमदशताल"!
What about L24: "अधिष्ठानपादुक" vs "अधिष्ठानपाडुक"? In L24, the letter is 'दु' (with a loop/tail). It's "अधिष्ठानपादुक".
What about L26: "अनसन्धि" vs "अङ्गसन्धि"?
Look at L26: "अनसन्धि" - wait, is it 'अनसन्धि' or 'अङ्गसन्धि'?
Wait! Look at the first letter: 'अ', then 'न', then 'स', then 'न्धि'. It is 'अ', 'न', 'स', 'न्धि' -> "अनसन्धि" (or "अङ्गसन्धि")? It is strictly alphabetically between "अनन्त" and "अनामिका"!
Notice:
अनन्त (a-na-n-ta)
अनसन्धि (a-na-sa-n-dhi)
अनामिका (a-nā-mi-kā)
अ

अनुक्रमणिका [ ४५५
अपसञ्चित, १८४ ।
अब्ज, ७४, ७६, ८३, ८५ ।
अब्जक, ८२ ।
अब्जकान्त, १७६ ।
अभयहस्त, १३६ ।
अभिषेक, २ ।
अभिषेकलक्षण, २, ३२१, ३१९-३२० ।
अभिषेकादिमण्डप, २७७ ।
अभीष्टादिजनालय, २७६ ।
अभ्यन्तराक्षि (मान), ३९४ ।
अमर, ३७० ।
अमलका, १०७ ।
अमात्यहर्म्य, ४० ।
अमात्ययोग्य (शाला), २४३ ।
अम्बर, १३३, १३६, १३९ ।
अंश, १८६, १८७, ३७८, ३९० ।
अम्बष्ठकालय, ३७ ।
अम्बुज, ७२, ७५, ८०, ८३, ८८, ९५ ।
अम्बुरुह, १ ।
अयस्कील, १२, २९५ ।
अयस्, १०६, १३६ ।
अर्कैकाण्ड, १७८, १७९ ।
अर्कतल, ६२ ।
अर्कपुष्प, ३३६ ।
अर्कैवार, १८७ ।
अर्जुन (दारु), २८७ ।
अर्धचन्द्र, १३५ ।
अर्धचन्द्राकृति (तोरण), ३०६ ।
अर्धचित्र, ३३४, ३६६ ।
अर्धचित्राङ्ग, ३३४ ।
अर्धनारीश्वर, १५१ ।
अर्धनारीश्वरालय, १९३ ।
अर्धपद्म, ८६ ।
अर्धपालि, १२२ ।
अर्धमण्डप, १९५ ।
अर्धशाला, १५५, १६८, १६८, २१७ ।
अर्धहस्त, १४३ ।
अर्धद्वार, ३३२ ।
अर्भक (मुखालोकनमण्डप), २२२ ।
अर्ह, ३६२ ।
अलक, ३१३, ३१४ ।
अलकापङ्क्ति, ३१७ ।
अलक्त, २९४ ।
अलङ्कार, २१८, २९०; (मकुटादीनां), ३१५;
(द्वितलस्य), १५३ ।
अलिन्द, १५७, १६४, १६६, १६८, १७९, १८१,
१८४, २२७, २२९, २३०, २३२, २३४,
२४३, २४६, २४७, २५०, २५३ ।
अलिन्दक, २१०, २११, २१२, २२१, २३५,
२३६, २३८, २५१, २५८, २७०, ३३२,
४११ ।
अवट, १०८ ।
अवलम्बन, ३२२ ।
अवसान, ११२ ।
अशोक, ८ ।
अश्वत्थपत्रवत् (योनि), ४०१ ।
अश्वत्थवृक्ष, ३६६ ।
अश्व (मण्डप), २३० ।
अश्मन्, ६७ ।
अश्वशाला, ६२, २४३ ।
अश्विनीदेवालय, १९३ ।
अश्विनोपुत्र, २९५ ।
अष्टाग्राम, ३४२ ।
अष्टाश्र, ५७, २९०; (द्राविड), ३५४;
(स्तम्भ), ३०८ ।
अष्टकर्ण, ३३५ ।
अष्टतल, ६०, ६२, १२८; (रथस्य), २८९ ।
अष्टतलविधान, १७१-१७३ ।

An exact, line-by-line transcription of the page into Markdown format:

६५६ ] मानमारे
अष्टताल, ३६७; (विवरण), ३६८-३६९।
अष्टत्रिंशत्कला, ४१७।
अष्टदल (महाब्ज), १३१।
अष्टधालुपा, १३३।
अष्टपरीवार, १९२, १९७।
अष्टभू, १।
अष्टयोनि, १८४।
अष्टलोचन, ३३५।
अष्टवक्त्र, २४०।
अष्टविध, (एकभूमिभाग), १४७; (सन्धि),
११९।
असंश्रित, १८६।
असुर, २४, २७, ४३, ३९१ ।
अस्त्र, २८०।
अस्त्रग्राह, २७७, २८२, २८३, ३०३, ३०४, ३१४,
३२८, (तन्त्र) २८०, (हर्म्यमान) २७५।
अस्त्रग्राहिन्, ५२।

अनुक्रमणिका [ ४५७ ]
आयदण्ड, २७२ ।
आयस, १३२, १४१, ३२७, ३२९, ३४१ ।
आयादि, ९४ ।
आयादिकर्म, २६९ ।
आयादिलक्षण, ३४, १८६ ।
आयाम, ९४ ।
आयुधाभ्यासमण्डप, २३६ ।
आयुध (आलय), २७७ ।
आयुधयोग्य (स्थान), २५८ ।
आरणि, ९४, १२३, २२९ ।
आरामकारालय, १९५ ।
आरामदेशक, २७८ ।
आर्य, २८ ।
आर्यक, २१, २३ ।
आर्यमन्, २३ ।
आलय, ३७, ४२ १४७, १४६, २६८, २७३ ।
आलयाङ्ग, ४११ ।
आलम्बन, १३७, १४४ ।
आलिङ्ग, ७४, ७६, ७८, ८०, ८१, ८२, ८५,
८८, ८९, ९७, ११२, ११४ ।
आवरक, २५९, ४१३ ।
आवर्य, ४०८ ।
आवास, १४७, २५२ ।
आवृत, १३४ ।
आवृतालिन्द, १६१, १७७, २१२, २१३, २२५,
२२६, २३१, २३६, २३८, २५०, २५२, २५३ ।
आवृतालिन्दक, १६९, १७३ ।
आवृतद्वार, २२६, २२७ ।
आवृतभित्ति, २०९, २१० ।
आवृतमण्डप, २२७, २७९ ।
आवृतमालिक, १९० ।
आवृता वीथिका, ४७ ।
आश्रम, २५७ ।
आश्रमागार, १७० ।
आश्रमिन्, २४३ ।
आसन, १९, ४१, ६७, ७५, ९५, १४३, १५१,
१५२, १५२, १५८, २३३, २८३, २९७,
(दारु) २९५, ३००, ३०४, ३०५, ३०६,
३१०, ३२७, ३३४, ३३५, ३५६, ३५७,
३५८, ३६४, ३६६, ३७०, ३७७, ३८१,
३८७, ४०२, ४०३ ।
आसनयोग्य (मध्यरङ्ग), ३०८ ।
आस्थानमण्डप, १९४, २२८, २२९, २३८, २५९,
२७८ ।
आस्थानयोग्य, २३९ ।
आस्यायत, ४०१ ।
आह्वयकर्महर्म्यक, ४० ।
इ
इक्षुकान्त, १६८ ।
इन्दिरा, १९३, ३५७ ।
इन्द्र, १, ३, २१, २२, २३, २५, ४१, ४०८,
४१८ ।
इन्द्रक, २३ ।
इन्द्रकबद्ध, २९० ।
इन्द्रकान्त, १६४, २१९ ।
इन्द्रकील, ६७, ६८ ।
इन्द्रजय, २३, ४१ ।
इन्द्रनील, ६६, १०९, ४१८ ।
इन्द्रपद, ४१७ ।
इन्द्रराज, २२, २५ ।
इन्द्ररूप, ६९ ।
इषुदन्त, १२४ ।
इषुपर्वन्, ११९ ।
इष्टक, ५५, ६३, ६८, ११५, ११८, १३१, १३२,
१८४, १९०, ३०९, (लक्षण) ७० ।
इष्टक-भित्ति, २७६ ।
इष्टक-लिङ्ग, १३२-१३३ ।
इष्टकहर्म्य, ११५ ।

४५८ ] मानसार ई
ईश, २३, ३६, ४०, ४१, १९३ ।
ईशक, २३ ।
ईशकान्त, १७८ ।
ईशमूर्ति, २५।
ईशान, २२, २४, २८ ।
ईशालय, ४१, ४५ ।
ईश्वर, १६० ।
ईश्वरकान्त, २०, १६२ ।
ईश्वरकान्तक, १८८ ।
उ
उग्रजाति, ६२ ।
उग्रदृक्, ३८० ।
उग्रपीठ, १९ ।
उत्तम, ३३४ ।
उत्तमदशताल, २, ३३५, ३६७, ३६८, ३७१ ।
उत्तमदशतालविधान, ३९२-३९८ ।
उत्तमनवताल (विवरण), ३७१-३७३ ।
उत्तमपङ्क्तिताल, ३२८ ।
उत्तर, ७४, ७५, ७६, ८०, ९२-९४, १२१,
११२, ११३, ११५, ११७, ११८, १३३,
१३७, १४४, १५२, १९०, २०२, २१२,
२८७, ३०९, ४११ ।
उत्तरा, ३९५ ।
उत्तरान्त, ९८, २१७, २७०, २७१ ।
उत्तरायणमास, २६१ ।
उत्तरीय, ३३५ ।
उत्तरीयक, ३६७ ।
उत्तरोष्ठ, ३९५, ४०१ ।
उत्पलकन्द, ६३ ।
उत्पललिङ्ग, ३५० ।
उत्सव, ३०४, ३३४, ३७७, ३९१ ।
उत्सवार्थ-मण्डप, २२९ ।
उत्सवोदय, ३६३, ३६४, ३८९ ।
उत्सेध, ५८ ।
उदकभित्ति, २७६ ।
उदर, ३९२ ।
उदरबन्ध, ३२२ ।
उदरबन्धन, ३३५ ।
उदित, २२, ३६, ४०, ४३ ; (मूर्ति), २७ ।
उदुम्बर, ६ ।
उद्गमन, ४११ ।
उद्धृत, ११३ ।
उद्धृतहस्त, ११२ ।
उद्भूत, २४३ ; (लिङ्ग), ३४६ ।
उद्यान, ५४ ।
उन्मान, ३६२, ४०९ ।
उपकान्त, १६७ ।
उपग्रीव, ३२१ ।
उपद्वार, ३६, ३७, ४३, ४४, ४९, १९०, १९१,
२५६, २६५, २६६, २६७, २६८ ।
उपधार, २८७ ।
उपनयनमण्डप, २२२ ।
उपनयनादियोग्यक (मण्डप), २३३ ।
उपपाद, १०२, १०३ ।
उपपीठ, १, १९, ६४, ७२, ७४, ९३, ९४, १००,
१०३, १०८, १५२, १५३, १५६, १५९,
१६६, १६७, १७७, १८८, २०२, २०३,
२०४, २०७, २०९, २२३, २३८, २५३,
२८८, २८९, २९४, ३००, ३०४, ३०९,
३८३, (विधान) ७२-७७ ।
उपपीठक, २१ ।
उपपीठाकृतितल, २१२ ।
उपपीठनिर्गम, ७२ ।
उपग्रीव, ३३५ ।
उपप्रान्त, ४११ ।
उपमान, ३६२ ।

अनुक्रमणिका [ ४५९ ]

[स्तम्भ १ / Left Column]

उपवास-मण्डप, २६०।
उपवेदि, ४१५।
उपाङ्ग, ४०९, ४१७।
उपाधार, २८८।
उपान, ६८, ७३, ७५, ७६, ७७, ९१, १५३,
१९६, ४११।
उपाञ्ज, १९६।
उभयचण्डित, १९, १८८।
उमापति-हर्म्य, ७६।
उरगबन्ध, ७८-७९।
उष्णीष, ३१२, ३९९।
उष्णीषमध्य, ४०५।
उष्णीषोज्ज्वलमौलिक, ३६६।
ऊ
ऊरुतुङ्ग, ३९९।
ऊरुदैर्घ्य, ३९२।
ऊरुमध्यविशाल, ३९३, ४००।
ऊरुमूल, ३९८, ४०३।
ऊरुमूलविशालक, ३९३, ४००।
ऊर्ध्वकूट, १७०, २२४, २३०, २३१, २३२, २३७,
२३९, २४०, ३३२।
ऊर्ध्वतल, ४१३।
ऊर्ध्वपत्र, २९५।
ऊर्ध्वपीठ, १५९, २०१।
ऊर्ध्वमञ्च, १७३।
ऊर्ध्ववृक्ष, १०७।
ऊर्ध्ववेदि, २७८।
ऊर्ध्वशाला, १५५, १७०, १७३, १८२, २१७।
ऊर्वी, १३३, १३४।
ऊहापोहादिकोर्ति, ४१३।
ऋ
ऋक्ष, ३४, २५६, ३७८।
ऋजु, ३६१, ३६४।

[स्तम्भ २ / Right Column]

ऋज्वार्जुनक्रमाथ, ४०५।
ऋषि, ३६५, ३६७।
ऋषिसन्धि, ११९।
ए
एककोष्ठ, ३२७।
एकतल, १२७।
एकतलविधान, १४३-१५२।
एकदन्त, १९३।
एकद्वादशभूम्यन्त, ७०।
एकपक्ष, ३६।
एकपक्षालय, २६०।
एकपत्राम्बुज, ६६।
एकपद, १९।
एकपादादेश्वराजय, १९२।
एकभूमि, १, ६२, ६३, १५२।
एकभूमिलक्षण, १।
एकभूमिविधि, १४३-१५२।
एकभूमि-विमान, १२७।
एकलिङ्ग, ३४१, ३४२, ३४२।
एकशाला, १८४, २४२, २४३, २४४, २५१।
एकशालाकृति, २५४।
एकशिला, ३४४।
एकसन्धि, २४४।
एकाकृति, ३३५।
एकादशतल, ६०, १२९, २५५।
एकादशतलविधान, १७८-१७९।
एकादशसूत्र, ४०३।
एकानेकतल (शाला), २४३।
एकाकैकतल, २०२।
एनालत, ६६।
ऐ
ऐरावत, ७०, १६५।

४६० ] मानसारं
औ
औषधि, ६६, ६८ ।
औषधिरक्त, ७१ ।
क
ककुन्मध्य, ४०५ ।
ककुद्मान्, ३९७ ।
कक्ष, ३९७ ।
कक्षान्तर, ३'४, ३'८, ४००, ४०२ ।
कक्षसूत्र, ४०५ ।
कङ्कण, ३३२ ।
कङ्गु, ६३ ।
कञ्चुककारालय, ४० ।
कट, ३३५, ३८१ ।
कटक, ८०, ८७, ३२२, ३२३, ३३५, ३५५ ।
कटकाकार, १३६ ।
कटि, ३९३, ३९७ ।
कटिदेश, ४०५ ।
कटिविशाल, ४०० ।
कटिसीमान्त, ३९८ ।
कटिसूत्र, ३२२, ३२३, ३३५, ३९७, ३९८ ।
कण्ठ, ७३, ७५, ९६, १००, १०१ ।
कदलीफल, ४१५ ।
कदलीसूनदखधाम, ९१ ।
कद्रुम, ४०९ ।
कनिष्ठ, ३९६, ४०० ।
कनिष्ठाङ्गुल, ३९३, ३९९ ।
कन्दुकाकार, ४०२ ।
कन्यकादि, ३१३ ।
कन्यकारालय, २५९ ।
कन्धर, ७३, ७४, ७८, ८८, ७९, ८०, ८१, ८३,
८४, ८५, ८६, ८७, ८९, १०१, ११३, ११४,
१३१, १४४, १४५, १४६, १५३, १५९,
२९५, ३००, ३५३ ।
कन्यसादेवता, ३१३ ।
कपाट, ४४ ।
कपाल, ६७, ३६० ।
कपोत, ७४, ७५, ७६, ८४, ८५, ८६, ८७, ८८,
[L39

अनुक्रमणिका [ ४६१
करिकर्ण, २८८ । कर्णिका, १९६ ।
करोटी (टि), १३६, १४४ । कर्तृबिम्ब, ३६२ ।
कर्कटाङ्घ्रि, १२४ । कर्पूर, ६६, ४०४ ।
कर्करीकृत, ४२, ७७, २३५; (महामार्ग), ३९ । कर्मकरालय, ३७ ।
कर्करीनासिका, २१९ । कर्मकारगृह, ९ ।
कर्करीभद्र, २३१, २३२, २३३ । कर्मकार (श्रेण्यालय), ४० ।
कर्ण, ७३, ७५, ७६, ७८, ८०, ८१, ८२, ८३, कर्मोपजीविन् (आलय), ३७ ।
८४, ८५, ८७, ८८, १००, ११५, ११६, कर्षखादि, ४०८ ।
१३९, १७०, २२९, २३१, २३३, २३७, कला (अष्टषष्टिशत्), ४१७ ।
२४९, २५२, २९५, ३०१, ३०२, ३१३, कलिङ्गक, १८० ।
३२३, ४०१, ४१२ । कल्पक, १३९ ।
कर्णान्त, ३९७, ४०० । कल्पग्राम, ६२ ।
कर्णाभ (किरीटादि), ३१६ । कल्पवृक्ष, २, २८३, २९१, ३०९, ३१९, ३३७,
कर्णाष्टक, १९ । ३६५, ३६६ ।
कर्णकम्पाङ्ग, १४५ । कल्पवृक्षक, २२९ ।
कर्णकूट, १४१, १४२, १६८, १६९, १७०, कल्पवृक्षविधान, ३१०-३१२ ।
१७१, १७३, १७५, १८१, १८२, २११, कल्याख, १६६ ।
२१४, २१५, २१७, २५४ । कवाट, १३९, १५०, २६५, २७१, २७२, २७३,
कर्णदाम, ३५५ । ३३१ ।
कर्णदेश, २३२ । कवाटयुग्म, १४८ ।
कर्णेन, २८८ । कषाय, ३६७ ।
कर्णपत्र, ३१७, ३३६ । काक, ३००, ३५० ।
कर्णपाद, १३० । काकली, ६३ ।
कर्णपुष्प, ३१७, ३५५ । काकाष्ट, ६ ।
कर्णपूरक, ३१८ । कात्यायनी, १९७, १९९, ३६१, ३९२ ।
कर्णबन्धान्त, ३९५ । कानन, ५४ ।
कर्णभूषण, ३३२ । कान्त, २३९ ।
कर्णवृत्त, ३०० । कान्तक, १५६ ।
कर्णसोमान्त, ३९५ । कान्तार, १६७ ।
कर्णहर्म्य, १४५, १४६, १५०, १५३, १५४, कामकाष्ठ, १९४ ।
१५५, १५६, १५७, १५८, १५९, १६१, काम्य, ३०९, ३२१ ।
१६२, १६३, १६४, १६५, १६७, १७५, कांसकारक, ३२६ ।
१७७, १७९, १८२, १९०, २१०, २१३, कांस्य, १०९, ३२७ ।
२१८, २३६, २४६, २५१, २५४ । कायमध्य, ४०२ ।
59

[४४२] मानंसारे

स्तम्भ १

कारागृह, २७१ ।
कार्पास, ५, २९३ ।
कार्मुक, ३२, ३३, ३४, ४८, ४९ ।
कार्मुक-(ग्राम)-विन्यास, ४८ ।
कार्योपजीविन् (आलय), ४८ ।
कार्यसूत्र, ४०५ ।
कालकूट, ३३७ ।
कालमुख, ३३८, ४०८ ।
कालयूप, ४०८ ।
कालरूप, १५७ ।
कालिङ्ग, २९० ।
कालीकोष्ठ, ४२ ।
काश्यप, १३३, १३४, ३६७, ४०८ ।
किङ्किणीवलय, ३३२ ।
किन्नर, २९१, ३१४, ३३३, ३७० ।
किन्नरवक्त्र, ३०७ ।
किम्बरी, १४४ ।
किम्बरोवक्त्र, ९८, २५६, ३०१ ।
किशिरि, १०७ ।
किंशुक, ५, १०७ ।
किरातालय, २७९ ; (आलयश्रेणी), ४० ।
किरीट, १, ३१३, ३१४, ३३२, ३३५;
(आकृति), ३१६ ।
किष्कु (हस्त), ४, ५ ।
कोष्ठागारालय, ४० ।
कीर्तिवक्त्र, १३८ ।
कील, ६७, १२५, १४८, २८७, २८८, २९५ ।
कील (पर्याय), १२३ ।
कीलन, २७२ ।
कीलभाजन, २७२ ।
कुक्कुट (कुलाय), ३२४, ३३० ।
कुक्कुटाण्डसमाकार (मुख), ४०१ ।
कुक्कुटावास, २५९ ।
कुक्कुटायुद्धमण्डप, २७१ ।

स्तम्भ २

कुक्षि, १२, १३७, १४४, २८६, ३७६, ३४२,
३९८, ४०३ ।
कुक्षिवेश, ६९ ।
कुक्षिबन्ध, ८९-९१ ।
कुचबन्धन, ३५५ ।
कुञ्चित (गमन), ३८० ।
कुञ्चितपाद, ३५९, ३७० ।
कुञ्जर (मण्डप), २३० ।
कुञ्जराक्ष, २६०, २९४, ३३१ ।
कुञ्जरीय, ३३० ।
कुट्टिम, ७८, ९३, १११, १२०, १६२, २०७,
१८१, २०८, २८४, २८९, ३०९ ।
कुट्य, १२३, १७१ ।
कुट्याधस, २१९ ।
कुड्मल, ५९, ९८, १०२, १३०, १३१, १३६,
१४२, २९०, २९५, ३१६, ३१७, ३१८,
३२५ ।
कुड्य, ११९, १२४, १४७, १५०, १५९, १९०,
१९९, २१०, २१२, २१३, २३३, २४४,
२४५, २४६, २५४, २५५, २६०, २६८,
२७५, २७६ ।
कुड्यक